Úzdiksiz nazardy qajet etetin turaqty prosess

Bul túzetýlerdiń mazmu­ny­men keli­semin, óıtkeni olardyń Qazaq­stan­daǵy sheshimin kútip turǵan adam quqyqtarynyń ma­ńyz­­dy aspekti­le­rine qatysy bar. Genderlik teńdik másele­le­ri bo­­ıyn­sha kóptegen ju­mys atqa­ryl­­dy, áıelder quqy­­ǵy máse­­­le­leri boıynsha irgeli má­se­­le­ler sheshildi. Buǵan «Er­ler men áıel­­der­diń teń qu­qyq­­ta­ry­nyń jáne teń múm­kin­­dik­teriniń mem­le­­­ket­tik kepil­dik­teri týraly» zań yqpal etedi.

Sonymen birge eldegi áıel­der­ge qatysty eńbek quqyq­ta­­ry, áıelderdi saıa­sı memle­ket­­­­tik qyzmet laýazymdaryna orna­­lastyrýdaǵy teń quqyq­tar máseleleri boıynsha kem­shilik­terdi joıý úshin uıymdas­tyrý­shylyq-qu­qyq­tyq sıpat­ta­ǵy ke­­­le­si sharalardy qa­byldaý qa­­­jet.

Konstıtýsııanyń adam jáne azamat quqyqtaryn qamtı­tyn bó­limine áıelder men erler­diń barlyq salada teń qu­qyq­­tary men múmkindikteri týra­ly norma engizý kerek. BUU-nyń Áıelderge qatysty kem­sitýshilikti joıý jónindegi komıteti jumys ornynda seksýaldy qysym kórýine jol ber­meý týraly shyǵarǵan sheshi­mine nazar aýdarý qajet. Alaı­da qazaq­standyq sottar BUU ko­mıte­tiniń sheshimine deıin de, odan keıin de munyń bar­ly­ǵy bolmaǵandaı sheshim shy­ǵa­ryp keledi. Bul sheshimdi Qa­zaq­­stan Respýblıkasynyń ve­dom­stvoaralyq komıssııasyn qu­ryp, BUU Adam quqyqtary jónin­degi komıtetiniń qazaq­stan­dyq azamat­tar­dyń ótinish­te­ri negizinde shyǵarǵan basqa da 45 sheshimimen qosa qarastyrý kerek. Ja­qynda ótken Prezıdent ja­nyn­da­ǵy Adam quqyqtary jó­nin­degi komıs­sııa­nyń Sarap­ta­malyq keńesiniń otyrysynda osyndaı komıssııa qurý týraly másele jaqyn arada sheshiletini aıtyldy.

Elde 705 500 adamnyń bel­gi­li bir dárejede múgedektigi bar. Qa­­zaq­stan Múge­dek­ter­diń qu­qyq­­tary týraly halyq­ara­­­­lyq kon­­ven­sııaǵa 2015 jyly 21 sáýir­de qol qoıyp, ra­tı­fı­ka­sııa­la­dy. Elimizde «Múg­e­­dek­­ter­di áleýmettik qor­ǵaý týraly», «Kem­tar ba­lalar­­dy áleý­met­tik jáne medı­­sı­nalyq-peda­go­gı­ka­lyq tú­zeý ar­­qyly qoldaý týra­ly» zań­dar qabyldanyp, bul baǵyt­ta ju­mystar júrip jatyr. Mem­leket múmkindigi shekteýli adam­dar­­dyń jumysqa ornalasýyna kómek kórsetedi. Degenmen atal­ǵan zańdardy is júzinde qoldanýda problemalar bar. Qa­zaq sańyraýlar qoǵamy, Qazaq soqyrlar qoǵamy óz mú­she­le­ri­niń kóptegen máseleni sheshe alatyn sııaqty. Memleket osy qoǵam­darǵa qosymsha uıym­das­ty­rý­shylyq, quqyqtyq jáne ekono­mıkalyq kómek kórsete alady, múgedekterge beriletin járdemaqylardyń mól­she­rin kóbeıte alady, múgedek qyzmet­ker­­lerge beıim­delgen fabrıkalar qura alady, bar­lyq úı men ǵıma­rat­ty arbadaǵy múge­dek­terge ar­nalǵan pandýs­ta­ry bolatyndaı jobalap, sala alady.

Al tergeý ızolıatorlarynda, bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynda azaptaýlarǵa qarsy kúres júrgize otyryp, Qyl­mystyq kodekske azap­taý­lar­ǵa qarsy 146-babyn engiz­di. 2013 jylǵy 2 shilde­den bas­tap Qazaqstanda «Azap­taý­larǵa qarsy ulttyq aldyn alý» tetigi jumys isteıdi. Qazaqstan 1998 jyly 28 qazanda Azaptaýlarǵa qarsy halyqaralyq konvensııa­ny ratıfıkasııalap, óz azamat­ta­ryna azaptaýlarǵa qarsy BUU ko­mıtetine aryz-shaǵym berýge múm­­kindik berdi. Osy kon­ven­sııa­ǵa fakýltatıvtik hat­ta­ma­­­ny arnaıy ratıfıkasııa­la­dy. Osylaısha, Qazaqstan aza­­­­mattary azaptaýlar týraly sha­­ǵymdarmen atalǵan komıtetke júgine bastady, 10 she­shim aza­mattardyń paıdasyna shy­ǵa­ryldy. Qańtar oqıǵasynan keıin polısııa bólimshelerinde bolǵan azaptaý áreketterin toq­ta­týǵa osy qujattar tosqaýyl boldy. Bul ister boıynsha she­shim sot talqylaýlarynan ke­ıin tolyǵyraq belgili bolady. Sondyqtan polısııa ǵıma­rat­tarynda ornatylǵan bar­lyq beınekameralardy arnaıy pro­ký­rorlarǵa baǵyndyrý kerek. Sondaı-aq joǵary bilikti po­lıgrafologterdiń basshy­ly­ǵy­men ótirikti anyqtaıtyn de­tektor­lardy keńinen qol­danǵan jón.

Azaptaý qurbandaryna kez kelgen quqyq qorǵaý organynyń tergeýin aınalyp ótip, alqa bı­­­lerdiń qatysýymen sotqa jú­­gi­ný quqyǵyn berýge bolady. Anglo-sakson júıesiniń sottarynda osyndaı tájirıbe bar. Eger biz óz aýmaǵymyzda «Astana» ha­lyq­aralyq qarjy orta­lyǵynda qarjylyq máse­leler boıynsha anglo-sakson quqy­ǵynyń normalaryn qa­byl­daı­tyn bolsaq, onda azaptaýlar boıynsha sot talqy­laýyna qatysty da osy tájirı­be­ni qol­da­nýǵa bolady.

Resmı málimetter boıynsha eli­mizde shamamen 20 myń eń­bek mıgranty bar. Jyl saıyn Qazaqstanǵa, pandemııa ke­z­­eńin qospaǵanda, shet mem­le­ketterdiń shamamen 2 mıl­lıon azamaty oqýǵa, emdelýge, jumysqa, qyz­met­tik issa­par­lar­ǵa, turaqty tu­­ra­tyn jerin anyqtaýǵa, tranzıt­pen jáne ózge de sebepterge baı­­lanysty keledi. Elde bir­ne­she júz bos­qyn tirkelgen, olar ár­túr­li mem­leket­tiń azamat­ta­ry. Mun­­daı adam­dardyń Qazaqstan aýma­ǵyndaǵy qu­qyq­­tary zańdar men respýblıka qol qoıǵan ha­lyq­­ara­lyq sharttar men keli­sim­der negizinde qamtamasyz eti­­l­­e­di. Qazaqstanda «Halyqtyń kó­shi-qony týraly», «Bosqyndar týra­ly» zańdar qoldanysta bar. Kóshi-qon sala­synda Qazaqstan Ázer­baıjan, Bela­rýs, Qyr­ǵyz­stan, Tájikstan, О́zbek­­stan­men ekijaqty halyqaralyq kelisim­derge qol qoıdy. Qazaq­stan 2011 jyly 27 maýsymda Eńbekshi-mıg­ranttar men olardyń otbasy músh­eleriniń qu­­qyq­tyq mártebesi týraly ke­­li­simdi ra­tıfıkasııalady. Qa­­z­­aq­stan­ǵa 56 memleket qol qoı­­­ǵan 1990 jyly 18 jeltoq­san­daǵy Bar­­lyq eńbekshi-mıg­rant­tar men olardyń otbasy mú­sh­e­le­ri­niń quqyqtaryn qorǵaý týraly kóp­jaqty halyqaralyq kon­ven­­­sııaǵa qol qoıyp, ony ratı­fı­kasııalaý oryndy bolar edi. Bul eldegi eńbek mıg­rant­­­ta­rynyń quqyqtaryn qo­sym­­sha ke­ńeı­týge múmkindik bere­di jáne Qa­­zaqstanǵa eńbek mıg­­rant­­ta­ry men basqa da shetel az­a­mattarynyń máse­le­lerin uıy­m­­­­­dastyrý boıynsha tereń ha­­­lyq­­­aralyq tájirıbege ıe bo­lý­ǵa jol ashar edi.

Adam quqyqtaryn qorǵaý – Qa­zaqstan memleketiniń úzdiksiz naza­ryn talap etetin turaqty prosess. Bul iste belsendi aza­mat­tyq qoǵammen birge úl­ken je­tis­tikterge qol jetkizýge bo­­la­dy.

Marat SÁRSEMBAEV,

zań ǵylymdarynyń doktory, professor