О́mirdi qalaı saqtandyrady?

Bul rette elimizde sońǵy jyldary ómirdi saqtandyrýǵa degen qyzy­ǵý­shylyq artyp keledi. Saq­tan­dy­rýdyń mundaı polısin satyp alý qorǵaý men ınvestısııalaýdyń uzaq merzimge arnalǵan qarapaıym hám senimdi quraly bolady. Tek, mundaı qu­ral­dardy tańdar sátte muqııat bol­ǵan abzal. Búginde Qazaqstanda ómirdi saqtandyrýmen aınalysatyn 9 kompanııa bar. Demek naryqtyń bolashaǵy da zor. Máselen, 2022 jylǵy 1 sáýirdegi jaǵdaı boıynsha qoldanystaǵy ómirdi saqtandyrý sharttarynyń sany 2,5 mln-nan asady. Osy jyldyń birinshi toqsanynda 750 myńnan astam shart jasalǵan. Osynyń ózi kóp jaıdy ańǵartyp tur.

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń usynǵan málimetine súıensek, ómirdi saqtandyrý kompanııalary saqtandyrýdyń eki túrin usynady: mindetti jáne erikti saq­tan­dyrý. Mindetti saqtandyrý eki baǵytty qamtıdy. Bular – qyz­met­­kerdi jumys kezinde jazata­­ıym oqıǵalardan saqtandyrý jáne týrıs­terdi saqtandyrý. Erikti saq­tandyrý tórt baǵyttan tura­dy – ómirdi saqtandyrý, annýıtet­tik saq­­tandyrý, aýyrǵan jaǵdaıda saq­tan­dyrý jáne jazataıym oqıǵa­lar­dan saqtandyrý. Onyń ishinde ómirdi saqtandyrý men zeınetaqy annýıteti suranysqa ıe.

Aty aıtyp turǵandaı, ómirdi saqtandyrý polısi adamdy kút­pegen jaǵdaıda bolýy múm­kin qarjylyq shyǵyndardan saq­taý­ǵa kómektesedi. Kútpegen jaǵ­­­daı dep otyrǵanymyz ólim, eń­­bek­ke jaramsyz bolyp qalý. Sondaı-aq bul qural ómirdegi mańyzdy josparlardy júzege asy­rýǵa qarajat jınaýǵa múm­kin­dik beredi. El azamattary ómirdi jı­naq­taýshy saqtandyrý qu­ralyn bir mezgilde saqtandyrý qor­ǵaýy jáne saqtandyrý tólem­in­iń kepildigin ala otyryp qara­jat jınaqtaý úshin paı­dalana alady. Iаǵnı atalǵan ónim saq­tandyrý men jınaqtaýdy birik­ti­rip otyr.

Qazir halyqty uzaq merzimdi ómir­di jınaqtaýshy saqtandyrý shart­taryn jasaýǵa yntalandyrý baǵytynda túrli jumystar júrgi­zi­li­p jatyr. Aı­talyq jeke tul­ǵa­nyń salyq salý­ǵa jatatyn tabys­tarynan óziniń, ja­qyn týystarynyń, ju­ba­ıy­nyń paıdasyna nemese jumys berýshi qyzmetkerdiń paıdasyna saq­tan­dyrý syılyqaqylary tóle­ne­tin saqtandyrý tólemderi alynyp tastaldy.

Sonymen qatar búginde Máji­lis­te ómirdi saqtandyrý kompa­nııa­­larynyń memlekettik bilim berý jınaqtaý júıesine qatysý múm­­kindigi pysyqtalýda. Onda Qa­­­zaq­stannyń kez kelgen azamaty balanyń bilimine ómirdi jı­naqtaýshy saqtandyrý shartyn mem­lekettiń qoldaýymen ja­saı alady. Bul rette jyl saıyn 5-7 pa­ıyz mólsherinde syıaqy túsip tura­dy. Osylaısha, atalǵan ónim sheń­be­rin­de saqtandyrý polısi balanyń bilim alýyna arnalǵan qarajatty memlekettiń qoldaýymen jınaq­taý­ǵa múmkindik beredi. Son­daı-aq ata-anasy qaıtys bolǵan nemese eńbekke jaramsyz bolyp qalǵan jaǵdaıda balaǵa saq­tan­dyrý shartynda jazylǵan oqý­dyń tolyq somasyn tóleýge ke­pil­dik beriledi.

– Máselen, bir bala dúnıege keldi delik. Ákesi balasy kámelet jasyna tolǵanǵa deıin onyń bilimine dep aqsha jınaǵysy ke­le­di. Osy oraıda ol ómirdi saq­tan­­dyrý kompanııasyna jyl saıyn jarna tóleýine bolady. Sonda bala 18 jasqa tolǵanda onyń shotynda bilim alýyna qajetti soma jınaqtalyp turady. Bul rette bala 18 jasqa tolǵanǵa deıin biz mysal etip otyrǵan ákeniń ómiri saqtandyrylǵan bolyp esepteledi. Tıisinshe, ólim, eńbekke jaramsyzdyq sekildi kút­pegen jaǵdaılar oryn alsa, kompanııa jınaqtalǵan somany shartta kórsetilgen kúni tólep beredi, – dep túsindirdi Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agent­tigi Saqtandyrý naryǵy jáne aktýarlyq esep aıyrysý depar­tamenti dırektorynyń oryn­basary Ásel Ámirbaeva.

О́mirdi saqtandyrýdyń talap etilgen taǵy bir jınaq­taý­shy quraly – zeınetaqy annýı­teti. Bul ónim egde jasta ın­ves­­tısııalyq tabysty jáne tólemder somasynyń ındeksasııasyn eskere otyryp, turaqty tólem­der alýǵa múmkindik be­re­di. Zeınetaqy annýıtetiniń sharty boıynsha tólemderdi saq­ta­ný­shynyń ózi de, shartta kór­se­til­gen muragerler de ala alady. Iаǵnı saqtanýshy qaıtys bolǵan jaǵdaıda onyń muragerleri shart boıynsha tólemderdiń kepildik berilgen kezeńinde kestege sáıkes saqtandyrý tólemderin alady.

Esterińizde bolsa, 2021 jyly keıinge qaldyrylǵan zeınet­aqy an­nýıteti engizildi. Ol boıynsha el azamattary 45 jastan bastap zeınetaqy annýı­te­ti shartyn jasaı alady jáne 55 jastan bastap ómir boıy zeınet­aqy tólemderin alyp turý múmkin­di­gi­ne ıe.

Osy oraıda qosymsha zań­na­malyq bastamalar sheń­be­rinde zeınetaqy annýıteti shartyna bir ǵana adamnyń emes, erli-zaıyptylardyń nemese jaqyn týystardyń qatysýyn kóz­deı­tin birlesken annýıtet qu­ralyn iske asyrý usynylyp otyr. Ásel Ámirbaevanyń aıtýynsha, munyń klassıkalyq zeınetaqy annýıtetinen basty aıyr­mashylyǵy – jaqyn týys­tar­­dyń zeınetaqy jınaq­ta­ryn biriktirýine múmkindik berilýi.

– Mysaly, erli-zaıyp­ty­lardyń birinde annýıtetti satyp alý úshin zeınetaqy jınaq­ta­ry jetkiliksiz delik. Al ekin­shi­ciniń jınaqtary qajetti qara­jat kóleminen asyp tur. Mun­daı jaǵdaıda birlesken zeı­­netaqy annýıteti arqyly erli-za­ıyp­tylar árqaısysy úshin ómir boıy jeke zeınetaqy tólem­de­rin alý múmkindigin qam­ta­masyz ete alady. Sonymen qatar zeı­ne­taqy an­nýıtetteri tólem­derine «Saq­tan­dyrý tólem­de­rine kepil­dik berý qorynyń» qarajaty esebinen kepildik beriledi. Ol ómirdi saqtandyrý kom­panııasy taratylǵan jáne bank­rot bolǵan jaǵ­daıda saqtan­dy­rý portfelin basqa ómirdi saqtandyrý kompanııasyna bergen sátke deıin tólemderdi úzdik­siz qamtamasyz etedi, – deıdi Á.Ámirbaeva.

Tutynýshylar úshin ómirdi táýe­keldik saqtandyrý sharty keń ta­ralǵan jáne áldeqaıda túsi­­nikti. Bul arqyly kóbinese saq­tan­dy­rylý­shynyń ómirden ketý, jazataıym oqıǵa saldarynan eń­bek­­ke qabilettiliginen aıyrylý táýe­kelderi óteledi. Sharttyń ta­laptaryna sáı­kes, tutynýshy saq­tan­dyrý shartynda kelisilgen merzim ishinde jarnany bir ret tóleýge nemese turaqty tólep turýǵa quqyly. Saqtandyrý jaǵdaıy týyn­daǵan ýaqytta saqtandyrý shar­tynda kór­setilgen adamdar saqtan­dyrý tóle­min alady.

– О́mirdi klassıkalyq jınaq­taý­shy saqtandyrý ónimde­ri­men qatar, Qazaqstan naryǵynda bir ýa­qytta ómirdi jáne ınvestısııa­lardy saqtandyratyn ónimder paıda boldy. Máselen, unit-linked – osyndaı ónim. Mun­daı sharttyń ıesi óz ak­tıv­­terin ómirdi saqtandyrý kom­pa­nııasynyń ınvestısııalyq basqarýyna beredi jáne olardy ınvestısııalaýdan kiris alý, sonymen birge saqtandyrylý múmkindigine ıe bolady. Polıs merzimi aıaqtalǵannan keıin bar­lyq jınaqtar polıs ıesine nemese onyń muragerlerine tólenedi, – dep naqtylady departament dırektorynyń orynbasary.

Unit-linked ónimi boıynsha saq­tanýshy ınvestısııalaý strate­­gııa­syn ózi tańdaıdy. Ber­­t­in­ge deıin atalǵan ónimniń ın­ves­tısııalyq múmkindikteri paı qorlaryna salynatyn ınvestısııalarmen shekteldi. 2020 jyly ujymdyq, sondaı-aq jeke ınvestısııalyq strategııalar aıasynda ınvestısııalaý múmkindigi berildi. TMD elderinde unit-linked jańa býynnyń ın­ves­tı­sııalyq ónimi bolyp sanalady. Al Eýropa, Azııa men AQSh-ta atalǵan qural 60 jyldan astam ýaqyt boıy jumys istep keledi. Mysaly, AQSh-ta ómir­di saqtandyrý shartynyń 60 paıyzy dál osy unit-linked tehnologııasy boıynsha jasalady. Eýropada bul segmenttiń úlesi 30-70 paıyz aralyǵyn quraıdy. Qazir elimizde unit-linked ónimi boıynsha jasalǵan saqtandyrý sharttarynyń sany 600-den asty.