Bul kúnderi jańa Qazaqstan qurý jolynda saıası jańarý men jańǵyrý máselesi qoǵamdyq ortada jan-jaqty qoldaý tabýda. Memleket basshysynyń Qazaqstandy azamattyq qoǵamy qalyptasqan tıimdi memleketke aınaldyrý bastamalary men ıdeıalar tujyrymdamasynyń negizderi jalpy halyqtyń kóńilinen shyqty.
Qazaqstan jurtyn qatty qapalandyrǵan «Qasiretti qańtar» sabaqtary qoǵamdaǵy túrli áleýmettik toptardyń ortaq kózqarastaryna, ult zııalylarynyń kóshbastaýshylyq qyzmeti men eltutqa erik-jigerine de aýyr syn bolǵany anyq. Osyndaı qylkópir jaǵdaıda halyqtyń sózin sóıleıtin el serkeleri men jaqsy-jaısańdaryn jan-jaǵymyzdan alańdap izdegenimiz ras.
Kóp jyldan beri ábden qordalanyp, bylyq-shylyqqa batqan qoǵam dertterine kózjumbaılyqpen qarap, ozbyr toptar men betimen ketken alpaýyttarǵa nege tosqaýyl qoıylmaǵan, halyq senim artqan tańdaýly qaıratkerler men rýhy myqty adamdar qurdymǵa ketiretin qısyq dúnıelerdi nege bılik basyna erterek eskertpeı kelgen, sonda qaýipti baǵytqa qaraı beleń alǵan áleýmettik-saıası jaǵdaılardy ashyq aıtýǵa jaraıtyn bir aıbyndy kisi tabylmaǵany ma? degen súıekqashaý sózder aıtylmaı qalǵan joq.
Bul renishti jaǵdaı óte oryndy edi.
Qoǵamdy tazartý arqyly ádiletti qoǵam qurýda kúreskerlik minezi men qaısarlyq qasıetteri kúshti, aýzy dýaly adamdarǵa shynynda da aýadaı qajettilik bar.
Al mundaı tekti jandar men tegeýrindi kisiler bizdiń qoǵamda bolǵan jáne olardyń ómirlik ónegesi óshken emes.
Al endi Qazaqstannyń táýelsizdigi men egemendiginiń eleń-alańynan bastap qoǵam men memlekette oryn alǵan óreskeldikter men kem-ketikterdi el men ulttyq múdde turǵysynan ashy shyndyqty taban tirep aıtqan ári aqıqatqa tik turyp, otty oı qozǵaǵan táýelsiz tulǵalardyń biregeıi – qalamgerlik pen qaıratkerlikti qatar ustaǵan halyq jazýshysy Sherhan Murtaza ustanymy dep anyq aıta alamyz.
Qazaq jurty Sheraǵanyń qorǵasyn quıǵandaı aýyr, qaharly sózin qumarta qabyldap, ár kózqarasyn qýattap otyrdy. О́ıtkeni onyń árbir is-áreketi, jazǵan shyǵarmalary men pýblısıstıkalyq jazbalary halyqpen tyǵyz baılanysta boldy.
Shyn maǵynasynda ultjandy, memleketshil Sheraǵanyń ózgeden bir artyq ereksheligi etińnen ótip, súıegińe jetkizip aıtady jáne sony qalaı aıtýdy biledi. Soǵan kerekti sózderdi de, mysaldardy da tabady.
«Elim saǵan aıtam, Elbasy sen de tyńda!» jáne «Bir kem dúnıesi» táýelsiz elimizdiń tarıhy ǵana emes, el men memleket taǵdyryna qatty alańdaýshylyq bildirip, ulttyń joǵyn damylsyz joqtaǵan, bıliktegilerdiń qateleri men berekesiz tirlikterin betine basyp ashyq aıtyp, qarapaıym halyqtyń narazylyǵyn qalam qudiretimen de, kún týǵanda shamshyldyqpen de shamyrqanyp jetkizgen kúreskerlik ómiri desek te bolady.
Jasyratyn nesi bar, qazir de Qazaqstan Parlamenti dese, ór daýysty halyq qalaýlysy Sherhan Murtazanyń aty saǵynyshpen atalady.
Ult zııalysynyń sózi qandaı bolýy kerek dese, zaman sózin kim aıta alar dese, ult namysyn jyrtyp, naızaǵadaı jarqyldaıtyn Sheraǵańdardy qımastyqpen eske túsiredi.
Bılik sol ótken shaqta qoǵamdaǵy ótkir shyndyqty basyn báıgege tigip aıtqan Sheraǵadaı dara qaıratkerlerdiń árbir adal sózine qulaq asyp, jónsiz, ashkózdik tirlikterin jantalasa túzep, tyńdaǵanda kim biledi, halyqtyń qańtarda ýshyqqan yza-kek, ashýyna tap kelmegen bolar edi.
Bul endi jeke oıymyz.
Shyndyqtyń jebesi tárizdi Sheraǵanyń el taǵdyryna baılanysty sol kezdegi bılikke qaratyp aıtqan almastyń júzindeı synı sózderi men ótkir jazbalaryna qulaq túrip, zeıin qoıyp tyńdasańyz, zamana men dáýirdiń ókpe qabyndyratyn ózekti máseleleri men aınymas aqıqatyn qalaı dálme-dál, shymbaıǵa batyryp týra aıtqanyna qaıran qalatynyńyz haq.
Bul eline es pen ses kózqarastar esh talassyz qoǵam nazarynda turýǵa tıisti amanatty is. Shyndyqqa, ózine artylǵan amanatty júkti jerine jetkize bilgen ol kisiniń tek shyndyqqa qana júgingen oı-talaptary esh eskirgen emes, kerisinshe, endi memleketti saıası jańǵyrtý arqyly Jańa Qazaqstan qurýdy júzege asyrýdyń túbegeıli mán-maqsatyn jańasha aıqyndaı túsýge de járdemdesedi.
Egemen eli men kúlli qazaqtyń múddesin qorǵaý jolynda Sheraǵa qandaı joǵary memlekettik laýazymdy qyzmette bolsyn, bas gazettiń bas redaktory, memlekettik teleradıonyń tóraǵasy, Parlamenttiń úsh shaqyrylymynyń depýtaty bola júrip, eshbir jaǵdaıda eshkimge bas ımeı, kúshtilerdiń yǵyna jyǵylmaı, álsizderge bolysyp, qoǵamdaǵy qııanatqa qarsy, al memlekettiń dáýleti tý-talapaıǵa túspeı, órkenıetti damýyna qajetti týrashyl sózin qanjardaı qadap, árdaıym ashyq aıtyp, halyqtyq qurmetke ıe bolǵany qoǵamdyq-saıası ómirimizde qaıratkerlerdiń qadir-qasıetine ólshem ekeni de ras. Jurt jaqtaǵan azýly redaktordyń ózi de soıqan jazady, Parlamentte tabandap turyp ádildikti talap etedi, ózgege de jazdyrady, rýhanı baǵytta jol ashady. Jazǵandary qozǵaýshy kúsh kópshilik pikirge de ádette selsoq, jattandy qaraıtyn sol tustaǵy qoǵamǵa, oı-sanaǵa jarylys jasady desek te bolady.
«Sheraǵa ne aıtar eken?» degen kózqaras qalyptasty.
Eliniń kútkeni-erjúrek adamnyń minezi men halyqtyq abyroıyna tán óreli sózderi men eldik ozyq, batyl oılary edi.
Mine, shyndyqtyń shyńy...
«Shyndyqty aqtarylyp aıtý óte qıyn. Bálkim, dúnıedegi eń qıyny osy shyǵar. Dúnıe – dúnıe bolǵaly bul túıin áli sheshilgen joq. Adam shyndyqty aıtpaıyn demeıdi. Aıtaıyn dese qorqady. Biraq Qudaıdy qaıtedi? Qudaı bárin kórip tur ǵoı. Adam Qudaıdy da aldaýdy úırendi.
Shyndyq ashy. Tipti ajarsyz», deıdi Sheraǵa.
Qazaqstan táýelsizdik alǵan tusta elimen birge qaıratkerdiń de erekshe qýanǵany sózsiz. Alaıda Sheraǵa egemen el retinde irgetasyn endi qalaı bastaǵan jas memlekettiń qalyptasýyndaǵy keıbir qadamdarǵa kóńili tolmaǵany da ras. Kúmán-kúdigin ashyq aıtatyny da sol qalamgerdiń «Táýbe, táýbe! Azattyq aldyq. Zorlyqtan, quldyqtan azat boldyq. Táýelsizbiz. Egemenbiz.
Sóıtsek, zorlyq-zombylyq, jemqorlyq, urlyq-qarlyq, paraqorlyq ta zańsyz azattyq alǵan sııaqty. Sııaqty emes, dál solaı.
Al endi bul qaı paradoks?!». «Ashynǵannan shyǵady ashy daýsym», degen sııaqty, Sheraǵanyń bekerge shyryldamaǵanyna ýaqyt óte kýá bolyp otyrǵan jaıymyz bar.
«Qazaqstan baılyǵy Qudaıdyń osy jurttaǵy eldiń yryzdyǵy bolsyn dep bergeni. Sony jarly-jaqybaıdyń, kembaǵal múgedektiń, kópbalalynyń, zeınetkerdiń aýzynan jyryp alyp jep jatqandarǵa zaýal bir keledi aqyry. Zaýal jibermeıdi. О́zderine de, urpaǵyna da jaqsylyq bolmaıdy ondaılarǵa», dep jurttyń nesibesin jegenderdiń ómiriniń aqyry jaqsy aıaqtalmaıtynyn aıtady.
Estir qulaq bolsa, Sheraǵa aıtýdaıyn aıtty ǵoı. Ol tusta qaıratkerdiń aıtqanyna bıliktegiler den qoıǵan joq-ty. «Memleket qazanynyń qaqpaǵy joq. Qazannan qaqpaq ketse, ıtten uıat ketedi. Baılyq ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda júr. Olar azshylyq. Qalyń kópshiliktiń aýzynan rızyǵyn, nesibesin jyryp alǵandar. Olar zamannyń úrdisine oraı «shúlenshi» qoldyń myrzalyǵyna qaraı, ońaı oljaǵa kúmp berip, kenetten baıyǵandar. Ondaıdy «nývorısh» deıdi. Beli búgilip, mańdaıynan ter tamshylap tapqan tabys emes, adaldan emes, aramnan tabylǵan mal.
«Bul qalaı?» deseń, «rynochnaıa ekonomıka» deıdi. Bola qoısyn. Biraq memleket dáýleti talapaıǵa ketsin degen zań joq...».
Qazaqtyń rýhanııat áleminde Sherhan Murtaza aǵamyzdyń qoltańbasy men óshpes izi júrekterde saqtaýly, óıtkeni ultymyzdyń baǵyna týǵan adam umytylmaıdy. Osy arada kórnekti qalamgerdiń taǵy bir jazbasyna nazar aýdarǵanymyz jón dep sanaımyz.
Bul – «Kózqaras» degen taqyryppen 2000 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstri Qasymjomart Toqaev myrzaǵa jazǵan haty.
«Eń aldymen maǵan óz kitabyńyzdy syılaǵanyńyz úshin shyn kóńilden rahmet aıtamyn», dep sóz bastaǵan Sheraǵa avtordyń «Vneshnıaıa polıtıka Kazahstana v ýslovııah globalızasıı», dep atalatyn kitabynan alǵan áseri men týyndaǵan oılaryn molynan aıtady.
«Men ózimniń bir pendeligimdi, bálkim, kemshiligimdi jasyrmaımyn: bas qatyratyn ǵylymı stıldi, sheteldik termınderge toly saıası kitaptardy oqýǵa zaýqym soǵa bermeıdi, degen jazýshy: – Biraq Sizdiń kólemdi kitabyńyzdy bas kótermeı oqydym. О́ıtkeni onyń shynshyldyǵy, dıplomatııalyq quıtyrqysyz, ashyq, adal jazylǵandyǵy», – dep atap aıtqan. Odan ári el men ult, memleket pen qoǵamdaǵy eń ótkir problemalardy alǵa tarta otyryp, táýelsizdikke qaýip tóndiretin óreskel máselelerge qatysty oı-pikir bólisedi. Aıtqanda da saıasat pen ekonomıkalyq jaǵynan qatty alańdaýshylyq týǵyzǵan jaǵdaılardy qoparyp aıtady.
Sol kezde Májilis depýtaty bolǵan aǵamyz: «Bul kitaptan túıgenim: Siz memlekettik qaıratker retinde ekonomıkany da, saıasatty da jete meńgergen adamsyz. Qazaqstan sııaqty baı eldiń altyn sandyq ústinde otyryp, kedeı bolǵanyna qynjylasyz. Taza shıkizat satyp kún kórgenimizge kúıinesiz. Mysaly, astyqty, etti, maıdy, sútti, kóptegen óndiristik taýarlardy shetten satyp alardaı ne kún týdy basymyzǵa?! Kerisinshe, solardyń bárin kelistire ózimiz óndirip, shetke satpaımyz? Munaı bizdi qashanǵy asyraıdy, eger asyrap jatqany ras bolsa...», degen ózin mazalaǵan suraqtarmen de órbitedi.
Adaldyqty asqaqtatyp, árkez aqıqatqa júgingen Sheraǵa óz hatyn «Sizdiń óz basyńyzdyń perishtedeı taza ekenine kúmánim joq. Aınalańyzǵa abaı bolyńyz. ...Aldaǵy ýaqytta da osy baǵytyńyzdan taımańyz», degen aǵalyq aq tilegimen aıaqtaıdy. Munda kóp mán jatqanyn, muny osydan jıyrma eki jylǵa jýyq buryn jazǵanyn aıtar bolsaq, zor senimdi aqtaýdyń shyn mánisinde tarıhı sıpaty men maǵynasy keshegi men búgingi kókjıekterden ortaq oıdy tolqytady.
Halyq qalaýlysynyń erekshe arnaıy hatyna izgi nıetpen jeke, qysqasha hat túrinde jaýap bergen Qasymjomart Kemelulynyń «Barsha Qazaqstan halqynyń ortaq armany – Otanymyzdyń qýatty, turmysy ońdy, memleketimizdiń abyroıy bıik bolýy ǵoı. Maqalańyzda el taǵdyry, onyń bolashaǵy jaıly qozǵaǵan tyń pikirlerińiz ben usynystaryńyz meni de oıǵa qaldyrǵanyn jasyrmaımyn. Olardy negizinen oń baǵalaımyn, múmkindiginshe Úkimet isterinde eskeretinimdi de bildirgim keledi», dep jazǵanyna qazir de tereń mán bergenimiz abzal.
Bul kúnderi Memleket basshysy Q.Toqaevtyń «Meni eń aldymen, halqymnyń bolashaǵy qandaı bolatyny tolǵandyrady. Qyzmetime túrli adamdardyń beretin baǵasynan góri, memleketimizdi qorǵap qalý – men úshin asa mańyzdy», degen azamattyq ustanymynyń negizgi qaǵıdalary Sheraǵanyń hatynda da kórinis tapqanyn ańǵarýǵa bolady.
О́z halqynyń shyn máninde qoldaýyna ıe, bedeldi de syıly Sheraǵa – Sherhan Murtazanyń artynda qaldyrǵan mol ádebı shyǵarmalary men qaıtalana bermes qaıratkerlik, ese jibermes kúreskerlik jazbalary, ótkir biraýyz sózi de bizdiń qoǵam úshin, ózi ómir boıy qasterleı bilgen halqy úshin rýhanı qundylyqtary bolyp qalatyny haq. Bıyl týǵanyna 90 jyl tolǵaly otyrǵan kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeriniń súıikti Otany aldyndaǵy qaryzy men paryzyn adal atqarǵan ónegesiniń ózi ómirsheń. Qazaq mádenıetiniń damýyna erekshe úles qosqan dara tulǵanyń murasymen birge esimin urpaqtar sanasynda jańǵyrtý da kıeli paryz.
Eldiń sherin tarqatqan, ómirde tańdaǵan jolynan taımaǵan Sheraǵanyń shyńy men shyndyǵy sondyqtan da biz úshin tym bıik ári qymbat.
Meırambek TО́LEPBERGEN,
Parlament Májilisiniń depýtaty