Nýly da sýly óńir qaısy dese, Kúrshim der edik. Tústiginen Ertis jylystaı aqsa, Marqakólden Qaljyr qulaıdy. Altaıdyń aq bas shyńdarynan beri kúrkirep Kúrshim aǵady. «Aspannan kıiz jaýsa da, qulǵa ultaraq buıyrmaıdy» demekshi, ózen-kóldiń ortasynda otyrǵan Kúrshimniń bes-alty aýyly neshe jyldan beri egistikke sý shyǵara almaı álek. Byltyr kóktemde Kúrshim ózenindegi «Moınaq» bógeti jyrylyp, saldarynan sharýalar shyǵynǵa ushyraǵan. Bul másele bıyl da sheshilmeıtin sekildi.
Bógen buzyldy, halyq sýsyz. Al «Qazsýshar» mekemesi kómeıden sý shyqpaı jatqanymen, sharýalardan tólem alyp otyr. Sý shaıyp ketken bógetti jóndeýge de qulyq tanytpaǵan. Zeınettegi gıdrotehnık Ádilhan Tursynhanovtyń aıtýynsha, bógen shlıýzdiń ýaqtyly tazalanbaǵanynan buzylǵan. Demek quzyrly organdardyń salǵyrttyǵynan qanshama halyq japa shegip otyr. Ras, ózen jaǵasynda otyryp, baý-baqshasy, egistigi qurǵap jatsa, japa shegý emeı nemene?!
Qazirdiń ózinde toǵannyń keńirdeginde kúl-qoqys keptelip tur. О́zen óz arnasymen aǵyp jatyr. «Qazsýshar» mekemesi Jaýǵashty kanalyn 2016 jyly qaramaǵyna alsa, «Moınaq» bógetinde ıe joq. Jaýapty mekeme bolmaǵan soń bir-birine silteıdi.
Jergilikti turǵyndardyń sózine qaraǵanda, Keńes ókimeti kezinde sý kanaldyń betimen-bet bolyp shúpildep, el-jurttyń egistigi, baý-baqshasy jaıqalyp turǵan eken. Áý basta kanaldy aýyl jurty qolmen qashap júrgizgen. Keıin kolhoz-sovhozdar tehnıkanyń kómegimen úlken kanal salǵan. Sol ýaqyttan beri jóndeý kórmeı kele jatqan bul toǵannyń tozyǵy jetti de. «Elý jylda el jańa» degendeı, bógendi bir jańartýdyń ýaqyty kelip-aq tur. Ony osy toǵanda 30-40 jyl gıdrotehnık bolyp qyzmet etken Ádilhan Tursynhanov aqsaqal da aıtyp otyr. Sý shyǵarýdyń ádis-tásilin ábden meńgergen aqsaqal toǵannyń syzbasyn qaǵazǵa túsirip te qoıǵan.
– Bıylsha tasqyn sý ótip ketken soń aýyl turǵyndary qoqystan tazartatyn shyǵar. Al keleshekte ózenniń arnasyn buryp, sol arnadan sý shyǵaratyndaı bógen jasaý kerek. Ol iske gıdrotehnık ınjenerler kirisse, jón bolar edi. Ynta bolsa, qazirdiń ózinde jumysty bastaı berýge bolady. Tasqyn sý óz aldyna aǵady. Sóıtip, kerek sýdy bógennen rettep alýǵa bolady. Sonda ǵana bul másele birjola sheshiledi, – deıdi zeınettegi gıdrotehnık.
Bes birdeı aýyldyń sýarmaly alqabyn sýmen qamtıtyn Jaýǵashty kanalynyń uzyndyǵy – 23-24 shaqyrym. Kanal alqaptardan bólek Saryóleń okrýgindegi segiz jasandy kóldi toltyratyn. Erterekte ol kólderde balyq ósirilgen. Búginde jerdiń sory shyǵyp, kólderdiń sýy tartylǵan. Toǵannan sý shyqpaǵan soń jerasty sýy da túsip, aýlalardaǵy qudyqtar sýalyp qalýda.
– Jaýǵashty arnasy Birlik, Baraq, Saryóleń sekildi bes aýyldy sýmen qamtıdy. Alǵabastyń shabyndyǵy men egistigi de osy arnadan sýarylatyn. Bylaısha aıtqanda, aýdanda daıyndalatyn mal azyǵynyń 80 paıyzy osy toǵanǵa táýeldi. Keıingi jyldary astyq egilmeıdi, shabyndyqtar keýip jatyr. Iаǵnı 12-13 myń gektar jerdi ıgere almaı otyrmyz. Qyl aıaǵy baý-baqsha egýden qaldyq. Jol boıyndaǵy aǵashtardyń bári qýrap ketti, – deıdi sharýashylyq jetekshisi Erjan Qoılybaev.
Ańqasy kepken alqaptarǵa alańdaǵan aýyldyqtardyń máselesi búgin-erteń sheshimin taba ma? Kúrmeýi qıyn bul suraqty «Qazsýshar» kásiporny oblystyq fılıalynyń dırektory Nurjan Ámirjanovqa qoıǵanbyz.
– Jaýǵashty kanalyn Kúrshim aýdany ákimdigi qabyldaǵan soń bizge, ıaǵnı respýblıkanyń menshigine tapsyrady. Tapsyrylǵan soń baryp jobalyq-smetalyq qujatty daıyndap, qaıta jańǵyrtý úshin bıýdjetten aqsha suraımyz, – degen fılıal dırektory atalǵan toǵanǵa qatysty resmı aqparatty ustatty qolymyzǵa.
Sholyp shyqtyq. Resmı derekterde jazylǵandaı, 2021 jyldyń mamyrynda tasqyn sýdyń saldarynan Jaýǵashty kanalynda paıda bolǵan keptelek kezinde Kúrshim ózenindegi aǵysty baǵyttaıtyn bógettiń 30 metrge jýyq gabıondyq tory jyrtylyp ketken. Sonyń kesirinen kanaldaǵy sý deńgeıi 10 tekshe metrden 0,5 tekshe metrge deıin tómendeıdi. Sóıtip, kanalǵa táýeldi sharýalardyń jeri qurǵaıdy.
Aıtqandaı, apattyq jaǵdaı boıynsha 2021 jylǵy 9 tamyzda Sý resýrstary komıteti tóraǵasynyń orynbasary D.Bekmaǵambetovtiń tóraǵalyǵymen kóshpeli keńes ótkizilgen. Onda aǵymdyq jóndeý jumystaryn júrgizý týraly sheshim qabyldanypty. Ol úshin «Qazsýshar» RMK Shyǵys Qazaqstan fılıaly mamandary 6 281,735 myń teńge somasyna jobalyq-smetalyq qujat jasapty.
Sondaı-aq «Qazsýshar» RMK Shyǵys Qazaqstan oblystyq fılıaly mamandary bergen málimetterden túsingenimiz, Kúrshim ózeniniń tasyp jatýyna baılanysty dambanyń qıyrshyq úıindileri shaıylyp jatyr. Gabıondyq tordyń shaıylyp ketý qaýpi de joq emes. Alaıda eldi mekenderdi sý basý qaýpin týdyrmaıdy. Qazirgi ýaqytta Kúrshim óndiristik ýchaskesi qyzmetkerleri táýlik boıy kezekshilik uıymdastyryp otyr. Alda-jalda sý arnasynan asqan jaǵdaıda arnaıy tehnıkalar bar. Ol úshin 475 lıtr dızel, 610 lıtr benzın qarastyrylǵan. Apattyń aldyn alý úshin 300 dana qap ázirlendi. Sý tasqyny basylǵan soń shaıylǵan úıindiler qaıta qalpyna keltiriledi.
Aıta keterligi, jýyqta Májilis depýtattary E.Saırov pen E.Jańbyrshınniń tóraǵalyǵymen ótken kóshpeli keńeste sý tasqyny kezeńinen keıin bógettiń shaıyndysyn qalpyna keltirip, 2022 jyldyń qazanynda Kúrshim aýdanynyń kommýnaldyq menshigine Jaýǵashty kanalyn berý týraly sheshim qabyldandy.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Kúrshim aýdany