Elimizdiń aldaǵy saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq mańyzdy bastamalary naqtylanyp, keleshek úshin qundy sheshimder qabyldanyp jatqan jaýapty kezeńde turmyz. Saıası jańǵyrý, demokratııalyq damý úrdisi, Konstıtýsııalyq reformalar jóninde D.Qonaev atyndaǵy Eýrazııalyq Zań akademııasynyń rektory, zań ǵylymdarynyń doktory, professor О́miráli Jalaırıǵa birer saýal qoıǵan edik.
– Prezıdent óz Úndeýinde eldiń erteńi, urpaqtyń bolashaǵy úshin barlyq otandasymyz 5 maýsymda ótetin referendýmnan qalys qalmaýy qajettigin basa aıtty. Jalpy, osy referendým tarıhı betburystyń bastaýy dep aıta alamyz ba?
– Iá, rasynda bulaı aıtýǵa negiz bar. Sebebi biz tek 1995 jyly ǵana Konstıtýsııamyzdy referendým arqyly qabyldadyq. Odan beri barlyq zań Parlament pármenimen qabyldanyp keldi. Osy ýaqytqa deıin elge mańyzdy máseleler nege halyqtyń talqylaýyna usynylmaıdy dep talaı márte shyryldadyq. Endi kópshiliktiń kókeıindegi bul tilek júzege asqaly tur. Memlekettiń basty baılyǵy halyq desek, elde bolatyn árbir saıası bastamalar jergilikti jurtshylyqtyń talqysynan ótip, jan-jaqty sarapqa salynyp iske asqany abzal. Jalpyhalyqtyq deńgeıde qoldaý taýyp qoldanysqa engen zań halyq ıgiligine, qoǵamdyq ádilet ornatýǵa negiz bolady. Prezıdent osyny tereń taldap otyr. «Kelisip pishken ton kelte bolmas». Shynynda bul referendým halyqqa ne beredi, onyń mán-mańyzy qandaı, zańgerler qaýymy osy jaǵyn buqaraǵa túsindirý jumystarymen aınalysyp jatyrmyz. Memleketiniń keleshegine beıjaı qaramaıtyn kez kelgen oıly azamat osynaý taǵdyrsheshti sátte shet qalmaýy tıis. Bul Jańa Qazaqstannyń jarqyn bolashaǵyna jasalǵan jaýapty qadam. Zańy kúshti eldiń erteńge degen senimi de myqty. Al berik senim barlyq istiń alǵysharty. Sýperprezıdenttik basqarý formasynan bas tartý arqyly azamattardyń memleket isine tolyqqandy aralasýyna múmkindik týǵyzý – Konstıtýsııalyq reformalardyń basty basymdyǵy. Muny qalaıtyn árbir azamat osy reformalardy qoldaıtynyn respýblıkalyq referendýmda daýys berý arqyly kórsete alady.
– Ata Zań baptarynyń úshten biri ózgeredi dep jatyrmyz. Osy arqyly Konstıtýsııamyz jańasha sıpatqa enedi degen senim basym. О́zgeriske engen baptardyń ishinde naqty qaısylaryn ekshep ataǵan bolar edińiz?
– Men 2007-2017 jyldary arnaıy jumys tobynyń múshesi boldym. 2017 jyly biz Prezıdenttiń ókilettigin Parlamentke berý týraly bastama kóterdik. Al qazirgi ózgerister Parlamentke aıtarlyqtaı kóp quzyret berip otyr. Aıtalyq ólim jazasyna qatysty másele tolyq sheshimin tapty. Endi budan bylaı ólim jazasy qoldanylmaıdy. Ekinshiden, Konstıtýsııalyq keńestiń ornyna Konstıtýsııalyq sot paıda boldy. Bul óz kezeginde azamattardyń konstıtýsııalyq quqyǵyn qorǵaýǵa zor úles qosady. Buǵan deıin tek arnaýly sýbektiler keńeske júginetin bolsa, endi bılik minberindegi basshydan bastap qarapaıym sharýaǵa deıin Konstıtýsııalyq sotqa júginýge quqyly. Bas prokýratýranyń, sondaı-aq adam quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ombýdsmenniń de quzyreti artty. Azamattyq quqy buzylyp, kúrmeýi kóp kúrdeli máselege tap bolǵandar olarǵa shaǵymdanyp, talap-tilekterin bildire alady. Saılaýshylardyń kózqarasyn barynsha eskerý úshin Májilis pen oblystyq máslıhattar depýtattaryn saılaýdyń aralas majorıtarly-proporsıonaldyq modeli engizilmek. О́ńirlerdegi turmys sapasyn arttyrýǵa aýdandyq jáne qalalyq máslıhattardyń depýtattaryn saılaýdyń majorıtarlyq júıesiniń tolyq engizilýi oń yqpalyn tıgizedi dep esepteımin. Endi saılanýshylar ótkelden ótip ketkenshe ǵana emes, saılanǵannan keıin de ózine senim artqan jurtshylyqtyń talap-tilegin eskerýdi negizge alady. Talapqa saı emessiń be, halyq únin jetkizip senimdi aqtaı almadyń ba, ornyńdy bosatýyńa týra keledi. Mine, osyndaı artyqshylyqtardy jipke tizýge bolady.
– Konstıtýsııalyq reformalarǵa qatysty álemdik tájirıbe qandaı? Zańger retinde aıtyp ótseńiz.
– Memlekettik zańdy ýaqyt talabyna saı reformalap otyrý álemdik tájirıbede burynnan bar dúnıe. Sondyqtan buǵan úrke qaraýǵa bolmaıdy. Enetin ózgeris qoǵamdy, memleketti ádiletti arnaǵa tartatyn bolsa nege odan qashýymyz kerek. Konstıtýsııasy bálen jyldan beri ózgeriske ushyramady degen AQSh-tyń ózinde zańǵa tıisti tolyqtyrýlar engizilip otyrady. Biz keshe ǵana órken jaıǵan jas memleketpiz. Qoǵamdyq qatynastar ózgeredi, jańa suranystar paıda bolady. Máselen, keshegi qańtar oqıǵasy qoǵamda silkinis týǵyzdy. Kóp dúnıeniń betin ashyp, bizge myqty bolý kerek ekenin kórsetti. Jas memleket bolǵannan keıin qoǵamdyq qatynastarǵa saı zańǵa tolyqtyrýlar engizip otyrý – qalypty qubylys. Quqyq ta jahandanyp, onyń ınterkommýnıkatıvti sulbasy kún ótken saıyn kúsheıýde. Prezıdentimizdiń bastamasymen elimizdiń saıası júıesin keshendi jańǵyrtý baǵdarlamasy usynyldy jáne bul qujat eń aldymen, qoǵam qajettiligine, suranysyna negizdeldi. Ár memleket óziniń damý baǵytyn ózi aıqyndaıdy. Ár betburystyń túpki ózegi jaqsy ómir súrýge, damýǵa, ádiletti qoǵam qurýǵa negizdelse, ol reformadan ıgi nátıje kútkenimiz abzal.
– Sizdińshe jańa ózgerister eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq ómirine qalaı áser etedi?
– Eldegi ekonomıkalyq, áleýmettik-saıası máselelerdiń jyldam sheshilmeýi nátıjesinde jyl basyndaǵy «Qasiretti qańtar» kóptegen jaıdyń basyn ashyp kórsetti. Etek-jeńimizdi jınaıtyn kez kelgenin joǵarǵy bılikten bastap qarapaıym halyqqa deıin túsindi. Keleńsiz jaǵdaı álemdik arenadaǵy bedelimizge nuqsan keltirgenimen, saıası jańǵyrý arqyly jańa arnaǵa túsýimizge túrtki boldy. Osy oraıda eldigimizdi saqtap, elimizdi órkendetý jolyndaǵy Prezıdent bastamasyn qoldaýǵa tıispiz. Aqıqat pen ádildikke súıenbeı, Jańa Qazaqstan qurý múmkin emes. Bılik basyndaǵy shendilerden bastap, qarapaıym el turǵyndaryna deıin izgiliktiń jolyna túsip, memlekettik júıe men qurylymdardyń barlyǵy sybaılas jemqorlyqty túp-tamyrymen joıýǵa tıis. Bizdiń qoǵamǵa jegi qurttaı jabysqan jemqorlyq indeti memleket damýyna tosqaýyl bolyp otyr. Zań ústem ári kúshti bolsa muny aýyzdyqtaýǵa bolady. Olaı bolǵan jaǵdaıda halyq óz baılyǵynyń ıgiligin ózi kóredi. Ádildik bar jerde tazalyq bar. Al tazalyq pen adaldyq – adamdyqtyń bastaý bulaǵy. Bul joldy ustanǵan qoǵam shúbásiz alǵa basady. Saıasattaǵy, ekonomıkadaǵy jasandy monopolııalardy joıý qajettigin Memleket basshysy taıǵa tańba basqandaı etip kórsetti. Tutas memlekettiń baılyǵy júzdegen adamnyń qolynda degen ne sumdyq? Osyny júıeli retteý úshin bizge tas qamaldaı berik zań kerek. Osylaı bolǵanda ǵana buqaranyń tirshiligi túzelip, erteńge degen senim de nyǵaıady.
Ádil ári quqyqtyq memleket qurý jolyndaǵy negizgi bastamalardyń alǵysharty kórsetildi. Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń ornyna aýqymdy Ulttyq quryltaı qurý, Prezıdent týystarynyń basshylyq qyzmetter atqarýyna tyıym salý, saılaý rásimderin jetildirý, buqaralyq aqparat quraldarynyń básekege qabiletti jáne erkin bolýyn qamtamasyz etý sekildi baıypty qadamdar oń nátıjesin berýge tıis. Jeriniń asty da, ústi de baı halyq shalqyp ómir súrýi kerek emes pe!? Bir Ystanbuldyń halqyndaı ǵana elimiz bar. Jurtshylyqty baspanamen qamtý jaıy, jumys oryndaryn ulǵaıtý kún tártibindegi máseleler. Bizde munyń bárin júıeli jolǵa qoıýǵa múmkindik mol. Tek sony iske asyrý úshin zańymyz ústem bolýy kerek. Árkim óz ornyn bilip, zań sheńberinde jumys istese, basqanyń múlkine qol suqpasa, halyqtyń baılyǵy óz ıgiligine jumsalsa, kóshimiz túzeletin kún alys emes.
– Halyqtyń quqyqtyq saýat deńgeıi qandaı jáne ony arttyrýǵa qandaı qadamdar jasalyp jatyr?
– Quqyqtyq saýattylyq – qoǵamdy alǵa jeteleıdi. О́kinishke qaraı, kóp azamattarymyz óziniń zańdy quqyǵyn bilmegendikten túrli jaǵdaıǵa urynyp jatady. Ásirese, aýyl-aımaqtardan kelgen qarakózderimiz qarapaıym dúnıelerdi eskermeı, basyn tasqa soǵyp jatqan jaıttar az emes. Sol sekildi zańnyń ústemdigine baǵynbaı, óziniń qyzmetin, mansabyn asyra paıdalanyp oıyna kelgendi istep júrgender bar. Bir sózben aıtqanda, zań qaraǵa da, hanǵa da birdeı bolýǵa tıis. Osyny jiti sezinbeı qoǵamǵa ádilet ornatý qıyn. О́zim basqaryp otyrǵan D.Qonaev atyndaǵy Eýrazııalyq Zań akademııasynyń qabyrǵasynan zań klınıkasyn ashyp azamattarymyzǵa hal-qaderimizdiń jetkeninshe qyzmet kórsetip kelemiz. Akademııa ustazdary men shákirtteri tańnan keshke deıin keńes surap kelgenderge baǵyt-baǵdar kórsetýden jalyqqan emes. Múmkindigi shekteýli azamattarǵa, zeınetkerlerge kásibı biligi joǵary mamandar kómek kórsetýge daıyn. Olar qarapaıym ótinish ıaǵnı aryz-shaǵym jazýdan bastap óz quqyn qorǵaýǵa deıingi barlyq qyzmetti zań sheńberinde júzege asyrý úshin bizden tegin kómek ala alady.
– El aǵasy retinde qoǵamdaǵy qordalanyp qalǵan taǵy qandaı máseleler alańdatady?
– Jan-jaqqa tartqandy qoıyp, bizge judyryqtaı jumylatyn kez jetti. Júzge bóliný, jershildik, rýshyldyq deıtin usaq dúnıelerdi doǵarýǵa tıispiz. El múddesi, halyqtyń bolashaǵy bárinen bıik turýy kerek. «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq», degendi aıtqan bizdiń babalarymyz edi. Ádiletten aınydy ma, jolynan taıdy ma, amanatqa adaldyq tanyta almady ma eshkimniń bet-júzine qaramaýymyz kerek. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Jańa Qazaqstan ıdeıasynyń ózeginde osyndaı ádiletti prınsıpter jatyr dep esepteımin. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy bizdi osyndaı sara, taza jolǵa jetelep, yntymaqqa uıystyrady. Halyqtyń bar baılyǵy, qasıet-qunary – onyń salt-dástúri men tilinde. Tilinen, dilinen, dástúrinen ajyraǵan ult alysqa bara almaıdy. Demek, el, halyq, Otan úshin eńbek etý basty rýhanı qundylyqqa aınalýy tıis. Prezıdenttiń: «Maqsatqa jetý úshin tek memlekettik apparatty jańartý jetkiliksiz, árqaısymyz ózgerýimiz kerek. Men barsha qazaqstandyqtardy birtutas organızm retinde Jańa Qazaqstandy qurýǵa kirisýge shaqyramyn. Bizdiń basty baılyǵymyz – táýelsizdikti kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, ulttyq biregeıliktiń irgetasyn nyǵaıtyp, eldi ózgertýge jumylýymyz kerek. Bul bizdiń bolashaq urpaq aldyndaǵy qasıetti paryzymyz» degen sózin tolyq qoldaımyn. Bizge ásirese tap qazirgi kezeńde birlik burynǵydan da qajet. Dúnıe dıdary qubylyp turǵan shaqta bolashaqqa tereń zerdemen, paıym-parasatpen qaraıtyn, ultyna jany ashıtyn, táýelsizdiktiń qadirin biletin urpaq tárbıeleý – uly amanat.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY