Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq – elderdiń teń quqyqty birlestigi

Álemdegi ıntegrasııalyq úderister jeke bir adamnyń nemese toptardyń múddesin kózdeý úshin uıymdastyrylǵan dúnıeler emes. Bular egemendi memleketterdiń ózara kelisimmen, bir-birin qoldaý, bir-biriniń óndirisine, saýda aınalymyna keń rynok ashý úshin, ıaǵnı jan-jaqty damýyna jol ashatyn óte tıimdi amal retinde búgingi kúni keńinen qoldanylyp otyrǵan qurylymdar. О́ıtkeni, memleketter qazirgi zamanda bir-birimen yntymaqtasý arqyly ǵana damý jolynda jaqsy tabystarǵa jete alady. Integrasııa – qatysýshy elderdiń ishki jáne syrtqy damýyna ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı múmkinshilikter týdyrady. Sony aldymen ekonomıkasy da, mádenıeti de ozyq Eýropalyq odaq elderi túsindi. Jeke-jeke alǵanda Eýropa elde­­­­riniń bári de baı, báriniń de jaǵdaılary jaqsy. Alaıda jeke jolmen damý endigi jerde ekonomıkalyq kataklızmderge jıi ushyratatyndyǵyna olardyń kózderi ábden jetti. Jeke jaǵ­daı­la­ry qanshalyqty jaqsy bolsa, ekonomıkalyq daǵdarys ta quryǵyn sonshalyqty jıi salyp turady eken. О́ıtkeni, birtektes taýarlar men ónimderdiń kóptigi tutyný rynogy úshin talasty eselep arttyrdy. Mundaıda rynokty burynǵydaı kúshpen tartyp alatyn damý deńgeıinen adamzat ótip ketken edi. Sondyqtan ózara kelisimmen, ishki-syrtqy rynoktaǵy suranys pen usynysty eskere otyryp, áleýetter men múmkindikterdi biriktirý, ıaǵnı ıntegrasııanyń qajet­tigin, ómir­diń ózi kórsetip berdi. Integrasııalyq úderisterdiń qazirgi tańdaǵy bir ereksheligi sol, ol aı­­­maq­tyq deńgeıde qatty damýda. Bul qor­shaǵan ortasynyń tabıǵaty, adamynyń dili, ekono­mıkasynyń baǵyt-baǵdary, máde­nıetiniń órisi qatty uqsas kórshiles memleketterge erekshe tán degen sóz. Árıne, aımaqtyq ıntegrasııalyq úde­ris­­­ter birden qalyptaspaı, aldymen belgili kezeńderden ótedi. Bul kezeń­der­diń de ózindik erekshelikteri bar. Alǵashqy kezeńderde túrli kedergiler eńserilip, ıntegrasııa qurǵan elderdiń ekonomıkalyq baılanysynyń damýyna tıimdi joldar ashylady. Nátıjesinde kóptegen aımaqtyq keshender qurylyp, olar ultústilik organdar arqyly basqarylady. Búgingi tańda álemde 20-ǵa jýyq halyqaralyq, aımaqtyq ekonomıkalyq birlestikter bar. Solardyń ishinde Batys Eýropada qurylyp, búgingi kúni qurlyqtyń negizgi aýmaǵyna tarap otyrǵan Eýropalyq odaqty (EO) jáne Eýropa Erkin saýda assosıasııasyn (ESEA), Soltústik Amerıkadaǵy –Soltústikamerıkalyq Erkin saýda assosıasııasyn (NAFTA), Azııa-Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy elderdiń Azııa-Tynyq muhıty ekonomıkalyq yntymaqtastyǵynyń assosıasııasyn (ATES), Azııadaǵy – Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń asso­sıasııasyn (ASEAN), Latyn Amerıkasyndaǵy –Latyn­amerıkalyq Integrasııa assosıasııasyn (LAI) jáne «Merkosýr», t.b. ozyq ıntegrasııalyq qu­rylymdar dep ataýǵa bolady. Osy ekonomıkalyq ıntegra­­sııa buryn­ǵy memleketaralyq eko­no­mı­kalyq yntymaq­tastyqty adamzat tarıhynyń jańa kezeń­in­­de ǵylymı-tehnıkalyq pro­g­restiń negizinde tereńdetken úderis boldy. Ony Eýro­palyq ekonomıkalyq odaqtyń úlgi­sinen jaqsy kórip otyrmyz. Onda halyq pen memleket ómiriniń barlyq salalary buryn eshqashan bolyp kórmegen kólemde ıntegrasııalanyp otyr. Olarda ózara keden túgil shekaralyq kedergiler de joq. Máselen, Shengen aýmaǵynyń bir memleketine kirseńiz, sol aımaqqa enetin barlyq elderdi esh kedergisiz aralap shyǵýǵa bolady. Postkeńestik elder basshylary arasynda onyń búgingi kezeńdegi damýǵa asa qajetti úderis ekenin eń alǵashqy bolyp kóre bilgen Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev boldy. Elimizdiń Táýelsizdik alǵanyna eki jarym jyldaı ǵana ýaqyt ótken 1994 jyldyń naýryz aıyn­­­­­­daǵy Máskeýge barǵan resmı saparyn­da Elbasy Máskeý memlekettik ýnıver­sıtetiniń oqytýshylarymen jáne stýdent­­­te­rimen kezdesken edi. Sonda TMD el­deriniń odan ári damýy úshin óz­ara ın­tegrasııalyq úderisterdi júrgizýi ke­rek­tigi jónindegi ıdeıasyn alǵash ret aıtty. – Postkeńestik keńistiktiń damýy aldaǵy ýaqytta eki úrdispen anyqtalady dep aıtýǵa bolady. Birin­shiden, ulttyq memlekettiń qalyp­ta­sýymen jáne ekinshiden, TMD elde­riniń ıntegrasııasymen. Osynyń bári de zańdylyq. Ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń qatty damyp, tutyný rynogy úshin jankeshti talas bolyp turǵan jaǵdaıda tek birlese otyryp qana ómir súrýge bolady. Qarańyzdar: kópǵasyrlyq memlekettilik tarıhy bar Batys Eýropa elderi birigip jatyr. Olar álemdik rynoktyń Soltústik Amerıka, Japonııa, qala berdi azııalyq «jas jolbarystardyń» arasynda qatty bóliniske túskenin kórip otyr, – degen edi N.Nazarbaev. Odan ári Qazaqstan Prezıdenti ıntegrasııalyq úderisterge TMD elde­riniń ejelden daıyn ekendigine toqtalǵan. – Al biz, – dedi Elbasy, – burynǵy Odaqtan shyqqan respýblıkalar, birtutas qoǵamdastyqqa tarıh jáne taǵdyr joldary arqyly túrli daıyn­dyqtan ótip kelip otyrmyz. Biz baılanys pen basqarýdyń birtektes pishin­deri men tetikterine ıemiz, bizdi ortaq dil jáne basqa da kóptegen jaıt­tar jaqyndastyrady. Tek bizdegi másele bireý-aq, ol – keıbir saıası kósh­bas­shylardyń jáne basqalardyń da ımperııanyń qaıtadan óris alyp ketýi­nen ot basqandaı shoshyna qorqýy. Biraq ondaıǵa endi eshkim barmaıdy ǵoı. Bul jerdegi áńgime tek jańa, teń qu­qyqty jaǵdaıdaǵy yntymaqtastyq týraly ǵana bolýy múmkin. Alaıda damýy saıa­sı konıýnktýraǵa da, mem­le­kettik shekaraǵa da qaramaıtyn eko­nomıkanyń obektıvti zańdaryn kórýge qorqynysh kóshbasshylarǵa múmkin­shilik bermeı, kózderin jaýyp tastaǵan. Osylaı deı kelip, Prezıdent N.Nazarbaev: bizdiń elderimizdiń óz­ara qarym-qatynasyn erikti jáne teń quqyqtyq negizde qurylatyn mem­­le­ketaralyq birlestik túrindegi jańa sapadaǵy deńgeıge kóteretin ýaqyt jetti. Ondaı birlestik Eýrazııalyq odaq (EAO) bolýy múmkin. Ol TMD-ny qurǵan qaǵıdattardan basqa jaǵ­daıda qurylýy kerek. Jańa birlestik biryńǵaı ekono­mıkalyq keńistik jáne birles­ken qorǵanys saıasatyn qamta­masyz etý sııaqty eki birdeı mańyzdy máseleni sheshe alatyn ultústilik organdardyń negizinde qurylýy kerek. Sonymen birge, ishki memlekettik saıası qurylym, egemendikke qatysty basqa másele­­­leriniń bári bir-biriniń qol suǵyl­­­­maı­tyn jáne aralasýǵa bolmaıtyn ishki is­­­teri bolyp qala berýi kerek, degen edi. Mine, sol úderis búgingi kúni iske asyp, ózi­niń eń sońǵy fazasyna 2015 jyl­dyń 1 qańtarynan bastap en­geli otyr. Osy ýaqyttan bastap Nur­sul­tan Nazarbaevtyń tikeleı bas­tama­shy­lyǵymen, belsendi áreketimen quryla bastaǵan Eýrazııalyq ıntegrasııa «Eýrazııalyq odaq» bolyp, jetilgen ıntegrasııalyq qurylym retinde árket etetin bolady. Árıne, bul deńgeıge jetý joldary jeńil bolǵan joq. Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń Eýrazııalyq odaq qurý týraly 1994 jylǵy usynysyn TMD elderiniń basshylary bir­den qabyldaǵan joq. 1995 jyldan 2000 jylǵa deıin ózara yn­tymaqtasýdyń ońtaıly joldaryn izdeý isteri jalǵasyp jatty. Jańa ǵasyrǵa aıaq basqyzǵan 2000 jyly TMD elderi táýelsiz memleketter retinde ábden qalyptasyp, halyqaralyq qoǵamdastyqtyń belsendi múshelerine aınala bastaǵan. Onyń ústine ekonomıkada da turaqtylyqqa qol jet­kizilip, uzaq jyldar boıy eń­seni basqan daǵdarys eńserilip, damýdyń oń kórsetkishterine qol jete bastady. Biraq kórshiles elder bir-biriniń damýyna yq­pal etetin ıntegrasııalyq qury­lymdar uıymdastyrǵanda ǵana ekonomıkanyń óristeýine keń jol ashylatynyn bilgen Elbasy Nursultan Nazarbaev osy baǵyt­taǵy belsendi áreketterin jal­ǵastyra berdi. Sol áreketterdiń nátıjesinde 2000 jyldyń 10 qazanyndaǵy Astana qalasynda bolǵan sammıtte Qazaqstan, Belarýs, Reseı, Tájikstan jáne Qyr­ǵ­yzstan memleketteriniń basshylary Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵam­das­tyq (EýrAzEQ) qurý jónin­degi kelisimge qol qoıdy. Bul kelisim­de qatysýshy memleketter arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty tyǵyz ári tıimdi júrgizýdiń tujy­rym­damasy bekitilgen edi. Al 2001 jyl­dyń mamyr aıynda bolǵan kezdesýde qatysýshy memleketter basshylary qoǵamdastyqtyń negizgi organdary – EýrAzEQ-tyń memleketaralyq keńesi jáne Integrasııalyq komıtetiniń ju­my­syn retteıtin qujattarǵa qol qoıdy. Osydan keıingi jyldary qo­ǵamdastyqtyń jumysyn ilgeri jyl­­­­jytýǵa yqpal etken basqa da qury­lym­dar týraly kelisimder jasaldy. 2003 jyldyń aıaǵynda EýrAzEQ BUU Bas Assambleıasynyń janyn­da­ǵy baqylaýshy mártebesin alyp, halyq­aralyq deńgeıde tanylýǵa qol jetkizdi. Qazaqstan Prezıdentiniń eko­no­­mı­kalyq ıntegrasııalyq qury­lym uıym­dastyrý týraly belsendiligi TMD-nyń eýro­pa­lyq bóligindegi elder­men ynty­maq­tasýmen ǵana shek­­tel­gen joq. Ol Ortalyq Azııa memle­ket­­­te­rimen de osyndaı uıym qurý qa­jet­­ti­gin únemi usynyp otyr­ǵan. Sonyń nátı­jesinde 2002 jyly Ortalyq Azııa yn­ty­maq­tastyǵy (OAY) atty jańa aı­maqtyq ıntegra­sııalyq uıym quryl­ǵan bolatyn. Onyń quramyna aldy­men Qazaqstan, Qyrǵyzstan, О́zbek­stan jáne Tájikstan memle­ket­teri endi. 2004 jyldyń qazan aıynda О́zbek­stan Prezıdenti I.Karımovtiń bas­­tamashylyǵymen onyń qura­myna Reseı Federasııasy da shaqyrylyp, tolyq múshesi bolyp endi. Alaıda bul uıym endi EýrAzEQ-tyń tolyq kó­shirmesi sekildi bolyp qaldy. Son­dyqtan, 2005 jyldyń 6 qazanynda Sankt-Peterbýrgte bolǵan sammıtte OAY men EýrAzEQ biriktirildi. Biraq bul uıym­ǵa múshe bolýdan О́zbekstan bas tartty. 2003 jyly Qazaqstan Reseı, Be­la­rýs jáne Ýkraınamen birge Bir­tutas ekonomıkalyq keńistik qurý týraly kelisimge qol qoıdy. 2004 jylǵy 15 qyrkúıekte Astanada bolǵan sammıtte osy tórt memleket ony qurýdyń negizgi qujattaryn da bekitken. Alaı­da, Ýkraına bıliginiń basyna 2004 jyldyń aıaǵynda V.Iýshenko kelgennen bastap bul el atalǵan kelisimnen shyǵýǵa bet alyp, Eýroodaq pen NATO-ǵa qosylý saıasatyn júrgize bastady. 2005 jyly EýrAzEQ-tyń ómirinde belsendi ıntegrasııalyq áreketter jú­zege assa, 2006 jyldyń qańtar aıynda О́zbekstan uıymǵa múshe bolyp engen edi, alaıda 2008 jyldyń aıaǵynda ol óziniń músheligin toqtatatynyn jarııalady. Osy 2006 jyly Mınskide bolǵan sammıtte memleket basshylary EýrAzEQ-tyń bazasynda Birtutas ekonomıkalyq keńistik jobasynyń sheńberinde Keden odaǵyn qurý týraly kelisimge keldi. Oǵan EýrAzEQ-qa enetin bes memlekettiń úsheýi ıaǵnı Qazaqstan, Belarýs jáne Reseı kirýge kelisim berdi. Kelesi 2007 jyly Keden odaǵynyń tujyrymdamasy qabyldanyp, onyń aldaǵy úsh jylda áreket etetindigi týraly kelisimge qol jetkizildi. Osy jyly osynaý odaqtyń ultústilik organdary da quryla bastady. Onda Reseı – 57, al Qazaqstan men Belarýs 21,5 paıyzdyq daýysqa ıe bolatyny bekitildi. 2009 jyly Keden odaǵynyń qury­­lýyna qajetti qujattardyń bári qabyl­­­dandy. Sóıtip, 2010 jyldyń 1 qańta­rynan bastap Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs aýmaǵynda ortaq keden­­dik keńistik jumys isteı bastady. So­nymen qatar, 2010 jyldyń 9 jeltoq­sanynda Qazaqstan, Reseı jáne Bela­rýs Birtutas ekonomıkalyq keńistik qurý týraly 17 qujatqa qol qoıyp, 2012 jyldyń 1 qańtarynan osy úsh el atalǵan keńistikke shyǵatynyn málim­degen edi. Bul keńistiktiń jumysy Búkil­álemdik saýda uıymynyń normalary men qaǵıdattarynyń negizinde jumys isteıtin boldy. Al onyń eń túpki maqsaty – 2015 jyldyń 1 qańtarynan bas­tap Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa ótý. Árıne, bul ıntegrasııalyq qury­lym týraly kereǵar pikirler de aıty­lyp qalyp jatady. Oǵan sebep keı­bir reseılik saıa­satkerler men jýr­na­lıs­ter­diń bul qurylymdy Reseı ımpe­rııa­syn qaıtadan qalpyna keltirý jolyndaǵy áreket dep baǵalaýynda. Mundaı pikirlerdiń bolýy zańdy, óıtkeni, Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs elderiniń ózara yntymaqtastyqty kúsheıtip, ekonomıkalyq turǵydan bıik nátıjelerge jetýine ishteı qar­syl­ar da joq emes, árıne. Olar bul qurylym tek ekonomıkalyq ynty­maq­tastyqty tereńdetýge qyzmet etedi degen onyń negizgi postýlatyn qasaqana teris buryp, ony saıası qu­rylym dep baǵalaýǵa qushtar. Al Keden odaǵynyń ekonomıkalyq tıim­di­ligi aıdan anyq. Máselen, Keden odaǵy qurylmaı turǵan 2009 jyly úsh memlekettiń arasyndaǵy ózara taýar aınalymy 47 mlrd. 135 mln. AQSh dollary kóleminde bolsa, Keden odaǵy qurylǵan bir jyldan keıin ǵana bul kórsetkish 33,9 paıyzǵa artyp, 63 mlrd. 101 mln. dollarǵa jetti. Al 2012 jyldyń qorytyndysy boıynsha ózara taýar aınalymynyń kólemi 68 mlrd.582 mln. dollar boldy... Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».