Jumys joq emes, qulyq joq

Búginde talap pen eńbekti serik etkenniń qarny toq, kóılegi kók

Qazir qaısy qıyrǵa qarasańyz da, qaısy aýylǵa at shaldyrsańyz da «jumyssyzbyn!» degen azamatty kezdestire qalýyńyz bek múmkin. Olar nege jumyssyz? Onyń túrli sebepteri bar. Al endi sol jumyssyzdyń bári zaman talabyna saı jumys istep, ekonomıkanyń ár ketiginde tolassyz eńbek etse qandaı ǵanıbet!? El jaǵdaıy jaqsaryp, qazirgiden de iri qadammen ilgerileı túser me edik. Ázirshe olaı bolmaı tur. Ásirese, qazaq jaılaǵan qıyrǵa qarasań, «jumys joq!» degen jeleýdiń jalaýy jelbirep kórinedi. Jıyrma birinshi ǵasyrda, qazaqtaı keń dalasy bar elde, qunarly qoınaýy túrli asyl qazynalarǵa toly jerde az ǵana halyqqa nege jumys tabylmaıdy? Osynyń syryn, sebebin bilmek maqsatpen Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń Jumyspen qamtý departamentiniń bastyǵy Nurjan Qaldybatyrǵa jolyǵyp, jumyssyzdyqtyń mán-jaıyn anyqtaýǵa tyrystyq. Sóıt­sek, Qazaqstanda eńbek qoly, jumys kúshi kerisinshe qat eken. Dál osy kezde elimizdiń kez kelgen qalasynda nemese aýylynda tirlik qylamyn degen adamǵa túrli múmkindikter jasalyp jatyr. Tipti, mynadaı kásip ashyp, ózimdi ózim jumyspen qamtymaqpyn deseńiz, sol istiń qyr-syryn úırenýge memleket esebinen oqytyp, oǵan baryp-keler jol shyǵynyńyzdy ótep, munymen birge belgili mólsherde stıpendııa da tólemek. Qala bylaı qalyp, aýyldaǵy aǵaıynǵa budan artyq nendeı jaǵdaı kerek? Tipti, kásibińdi meńgertýmen qoımaı, keleshek bıznesińdi qalaı quryp, qalaı josparlaýǵa deıin kómektesip, kiris paıdań men shyǵys shyǵynyńdy durys esepteýdi de úıretedi. Negizi ótken jyldyń sońyna deıin «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasynyń aıasynda 110 myńǵa jýyq adam mamandyq ıgerý, biliktiligin arttyrý, qaıta daıarlaý kýrstarynda oqyǵan. Onda, biliktiligin arttyrýǵa 3, qaıta daıarlaýǵa 6 aı ýaqyt ketse, mamandyq ıgerýdiń merzimi 1 jyl eken. Byltyr 66 myńnan astam azamat osyndaı oqytý ortalyqtaryn bitirip, olardyń 84 paıyzy turaq­ty jumys oryndaryn taýyp, qyzmet etip jatyr. Departament bastyǵyna qandaı mamandyqtarǵa suranys kóp ekendigi týraly da suraq qoıdyq. Onyń aıtýyna qaraǵanda, elimizde barlyq derlik mamandyqtarǵa suranys bar. Aýyldy jerlerge muǵalimder men dárigerler, sondaı-aq, agronomdar men mal dárigeri sekildi mamandar kerek. Aýyl sharýashylyǵynda mehanızatorlar men basqa da kásip ıelerine jumys bar. Al qalada, iri kásiporyndarda kóptegen mamandar jetkiliksiz eken. Basqalaryn bylaı qoıǵanda, qazaq ultynyń qumar mamandyqtary ekonomıster men zańgerler de jetispeıtin kórinedi. «Iri kompanııalar men fırmalar bilikti ekonomıster men zańgerlerge zárý», deıdi N.Qaldybatyr. Shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytý jóninde bıylǵy jyldyń basynan beri Úkimet pen Ulttyq kásipkerler palatasy, sondaı-aq, tıisti demeýshi qorlar aıtyp keledi. Qazirgi kúnde bıznes-keńes ortalyqtary oblys orta­lyqtarymen qatar, aýdandarda, monaqalalarda da qurylyp, halyqqa qyzmet kórsete bastady. Ol jóninde palatanyń tóraǵasy Abylaı Myrzahmetov «Shaǵyn jáne orta bıznesti qarqyndy damytý úshin qazaqstandyq árbir otbasyǵa ózimiz baryp, onyń mán-mańyzyn durystap uqtyrǵanymyz jón bolar edi. Biraq dál solaı isteý múmkin emes. Sondyqtan, bıznes týraly beıne-baıandardy teledıdardan tek aınaldyra bermeı, halyqqa shaǵyn kásiptiń paıdasy men ony jasaýdyń qyr-syryn tereńirek túsindirý maqsatynda osy ortalyqtar qurylyp jatyr», deıdi. Kásipkerler palatasy tóraǵasynyń osy sózderi, adamzat tarıhynda eń uzaq ómir súrgen Osman ımperııasy ydyraǵanda, sonyń qırandylarynan Túrkııa atty jańǵyrǵan, jańa turpatty eldiń negizin qalaǵan Atatúriktiń shaǵyn kásipkerlikke qatysty sózi men isi oıǵa oraldy. Alyp ımperııanyń ortalyǵyna jan-jaqtan shabýyldaǵan jaýlaryna toıtarys berip, jańa aıaqqa turyp jatqan memlekettiń boıy­nan min izdep andalaǵan teris pıǵyldaǵylarǵa tosqaýyl qoıǵan Atatúrik, budan bylaı túrikterdiń jýan bilek, qýatty qoldary qarýdy emes, kásipti meńgergenin qalaıdy. Sóıtip, eldi damytýdyń jańa jolyna túsedi. Sonyń biri – halyqty shaǵyn jáne orta bızneske baýlý bolady. Tipti, sol zamandaǵy uǵym boıynsha erlermen taıtalaspaı, iri kásiporyndardaǵy eńbekke aralasa almaı úıde otyryp qalǵan qyz-kelinshekterdi de shaǵyn bızneske tartýǵa úndeıdi. «Shaǵyn bıznes ár túrik úıiniń esigin qaǵyp, otbasynyń ıgiligine aınalsyn», deıdi. Sodan bylaı, boıynda daryny, sanasynda bezbendi oıy men qolynda óneri bar qyz-kelinshekter ulttyq qolónerge den qoıyp, ony bızneske aınaldyryp, úıde otyryp-aq shaǵyn kásippen shuǵyldanǵan. Nátıjesinde, túrik­terdiń turmystyq jáne káde­syı buıymdary alys-jaqyn shetelderge tarap ketti. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń  otbasylyq bıznes týraly aıtqandaryn durys uqqan jan adamnyń da eki qolyn aldyna syıdyryp, bos otyra almasy anyq. Atalǵan mınıstrliktiń de negizgi aıtary osy. Qazir óz isin ashyp, jumys isteımin degen adamǵa kómek kóp. Kásibin jańa bastaǵaly otyrǵan adamǵa 3 mln. teńge jetkiliksiz bolar. О́ıtkeni, istiń bastaýynda kóp nárse qajet. Mysaly, aýyldy jerdegi azamat mal nemese egin sharýashylyǵymen aınalysqysy kelse, oǵan tehnıka men birqatar jabdyqtardyń kerek ekeni ras. Olarsyz isin bastaı almaıtyny aıan. Al tehnıka men jabdyqtardyń baǵasy belgili. Bul suraǵymyzdy mınıstrliktiń Jumyspen qamtý departamentiniń jetekshisi men Ulttyq kásipkerler palatasynyń tóraǵasyna da qoıdyq. «3 mln. teńgeni az demes edim. Batys elderin anyq bilmeımin, al TMD men Baltyq jaǵalaýyndaǵy memleketterde 20 myń AQSh dollary bylaı tursyn, 1-2 myń dollardy mise tutyp, sonymen-aq óz kásibin bas­tap jatqandar bar ekenin bilemiz. Kórshi elderdegi áriptesterimizben, osy jumyspen qamtý jáne shaǵyn bıznespen shuǵyldanam degenderge jasalatyn qoldaý-demeýler jóninde áńgime bolǵanda, olar bizdiń jumysymyzdy joǵary baǵalaıdy», dedi N.Qaldybatyr. Departament bastyǵynyń sózine zer salsaq, shaǵyn nemese orta bıznespen aınalysýǵa pálendeı arnaıy bilimniń de qajeti joq. Al bıznes jospardy jasaýǵa mamandar kómektesip, kerek bolsa, sol salaǵa arnalǵan oqytý kýrsyna joldaıdy. Ol jerde oqytýmen birge, aılyq ispetti járdemaqy, sondaı-aq, jolaqyńdy qatar tólep otyrady. Dese de, búgingi kúnde burynǵydaı árkim qalaǵan kýrsyna oqytyla bermeıtin bolypty. Sebebi, tańdaǵan kásibine oqyǵan kóp adam ol sala boıynsha jumys taba almaı qalýy yqtımal eken. Sondyqtan, budan bylaı suranysqa qaraı oqytý kózdelip otyrǵan kórinedi. Máselen, qury­lysshynyń ózi ondaǵan maman­dyqqa bólinip ketedi. Buǵan deıin sonyń úsh-tórteýi boıynsha ǵana maman daıyndalyp kelgen bolsa, endigide jumys berýshi fırmalar men kompanııalardyń suranysyna qaraı maman daıyndalatyn bolady. Sonda bir sala boıynsha artyq maman daıyndaýǵa ketetin shyǵyn únemdelip, qaıta daıarlaý kýrsynan shyqqan adamnyń biliktiligine jumys berýshiniń daýy da bolmaıdy. Sebebi, mamandardy qaıta daıarlaıtyn oqytý ortalyqtary men kompanııalar kelisimsharttar jasaǵanda, osyǵan deıingi kem­shilikter jetildirilip, basy ar­tyq­tary joıylady. Sóıtip, eki taraptyń pysyqtaýynyń nátı­jesinde sapaly mamandar daıyndalyp, oqytý kýrsyn aıaqtap shyqqan ár azamatqa jumys orny aldyn ala daıyn turady. Sondaı-aq, oqytý shyǵynynyń denin jumys berýshiniń ózi óteıtin bolady. Endi óz isin ashqysy kele­tinderge qaıta oralsaq. Ulttyq kásipkerler palatasynyń tór­aǵasy A.Myrzahmetov memleket tarapynan beriletin kó­mekterdi saralaı kelip, aýyl halqyna paıdaly bıznes týraly áńgimeledi. «Birinshiden, kásibin kezeń-kezeńmen damytam degen adamǵa memleket berip otyrǵan 3 mln. teńge az emes. Bul qarajatty tıimdi paıdalanyp, bıznesiniń bolashaǵyn anyqtaı alǵan kásipkerge berilgen nesıeniń bir bóligin sýbsıdııalaý sharasy da bar. Sondaı-aq, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi usynyp otyrǵan, bıznes oryn tebetin, ıaǵnı shaǵyn bolmasa orta kásiporyn salynǵan jerge qajetti ınfraqurylymdy memleket esebinen jetkizip berý sharasy kásipkerlerge óte qolaıly bolǵaly tur. О́ıtkeni, kóp jaǵdaıda kásip ashýǵa qaraǵanda, oǵan ınfraqurylym jetkizý áldeqaıda qıyn ári shyǵyny mol bolyp jatady. Ekinshiden, kásip asharda tek memleket usynǵan nesıege ǵana emes, túrli damý qorlarynyń shaǵyn jáne orta bızneske qarastyrǵan baǵdarlamalaryna da zer salǵan jón. Olar boıynsha qala túgili aýyl kásipkeri de 15 mln. teńgege deıin jeńildetilgen nesıege qol jetkize alady. Biz bul isti tájirıbede kórgennen soń aıtyp otyrmyz. Máselen, 15 mln. teńgege 600-700 basqa deıin asyl tuqymdy qoı satyp alýǵa bolady eken. Bul degen bir otar qoı. Munsha qoıdyń jyl saıynǵy ósimderiniń etin, terisin, júnin sońǵy shegine deıin óńdep, bazarǵa shyǵaryp otyrsa, jyl saıyn qansha paıda túsip turatynyn paıymdaı berińiz», dedi palata tóraǵasy. Al «Damý» kásipkerlikti damytý qory» AQ-tyń basqarma tóraıymy Lázzat Ibragımova «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy týraly aıtty. «Bul eldik shara 2010 jyly údemeli ındýstrııalyq-ınnova­sııalyq damý baǵdarlamasy aıasynda iske qosyldy. Sóıtip, kásip­kerlerge granttar berý, syıaqy mólsherlemesiniń bir bóligin sýbsıdııalaý, nesıelerdi kepildendirý, kásipkerlerdi bızneske oqytý, bıznesin júrgizýge servıstik qyzmetter kórsetý sharalary birizdendirildi. Bular birneshe kezeńderge bólinip, júzege asyrylyp keledi. Máselen, 2010-2011 jyldary kásipkerlerdiń nazaryn aýdarǵan jáne olar úshin eń tartymdy tetik sýbsıdııalaý boldy. Keler jyly baǵdarlama kepildendirý amalymen tolyqty. Sóıtip, bul shara shaǵyn jáne orta bıznestiń nesıe alý úshin qajetti kepildendirý máselesin tıimdi sheshýge baǵyttaldy», dedi basqarma tóraıymy. Baǵdarlamanyń ótken jylǵy júzege asyrý kezeńi kásipkerlerge kóp paıdasyn ákeldi. Onda kásip­kerlerdiń zańdy quqyqtary jetildirilip, elimizdiń barlyq óńirlerinde kásipkerlerge qyzmet kórsetý ortalyqtary ashylǵan. «Bir tereze» qaǵıdasy boıynsha jumys isteıtin ol ortalyqtar bızneske qoldaý kórsetý jónindegi memlekettik baǵdarlamalardyń bári týraly tegin aqyl-keńes be­redi. Al aǵymdaǵy jyly, ká­sip­kerlikti qoldaý qyzmetteri eli­mizdegi barlyq aýdan ortalyq­tary men monoqalalarda kórsetile bas­taıtynyn joǵaryda aıtyp óttik. «Damý» qorynan alynǵan má­limetterge qaraǵanda, ótken ýaqyt aralyǵynda kásipkerlerdi memlekettik qoldaýdyń túrli ádis-tásilderi ábden jetildirilip, joǵary deńgeıge kóterilgen. Mysaly, alǵashqy jyly 135 joba boıynsha kásipkerlermen sýbsıdııa týraly shart jasalǵan bolsa, byltyr 1 271 jobany sýbsıdııalaý shartyna qol qoıylypty. Bul sandarǵa qarap, bastapqy kór­setkish 9 esege óskenin esepteý qıyn emes. Buıyrtsa, «Damý» qory bıyl sýbsıdııalanatyn jobalardyń sanyn 1500-ge jet­kizýdi kózdep otyr eken. Osy arada, qordyń kepildik beretin ıgi sharalary týraly da aıtyp ótken durys. 2010 jylǵy qanatqaqty tájirıbesinde tek 3 kásipkerdiń jobasyna ǵana kepildik berilgen. Sońynan bul tásil jetildirilip, oǵan degen suranys artypty. Nátıjesinde, ótken jyly 137 joba kepildendirilse, bıylǵy senim kepilimen 500-ge tarta joba qamtylmaq kórinedi. Aıtqandaı, shaǵyn kásipkerlikti orta bızneske aınaldyrý sharasyn da umyt qaldyrmaıyq. Shaǵyn sharýany tolyq ıgerip, isin órletip alǵan adamnyń órisin keńeıtkisi keleri anyq. Ulttyq kásipkerler palatasy kásipkerlikti damytýdyń bul ıgi sharasyn da nazardan tys qaldyrmaǵan. Nátıjesinde, bıznesmenderdi qosymsha oqy­týdy qarastyratyn ınternet arqyly bilim berý júıesin iske qosqaly otyr eken. Onyń jón-joryǵyn arnaıy qurylǵan keńes ortalyqtarynan bilýge bolady. Al taıaýda el Úkimeti «Ruqsattar jáne habarlamalar týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ruqsat berý júıesi máseleleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» zań jobasyn Parlamenttiń qaraýyna usynǵan bolatyn. Bul zań kásipkerlikke tusaý bolar kóptegen kedergi-shiderlerdi qıyp, bıznestiń erkin óristeýine barlyq jaǵdaıdy jasaıdy degen úmit bar. Elimizde kásipkerlikke ruqsat beretin qujattardyń bári birinshi ret bir zańǵa engizildi. Mundaı shara kásipkerlerge óte yńǵaıly. Buryn olar túrli kodekster men salalyq zańdarǵa shashylyp ketken bolatyn. Sodan kásipker ruqsat qaǵazynyń qaısysyn qaı jerde, qalaı isteý kerektigin bilmeı shabylyp júretin edi. Eń bastysy, budan bylaı kásipkerdi tekserýge beriletin ruqsat qaǵazynyń árqaısysy zańmen bekitiletin bolady. Bul oryn alyp júrgen túrli beıbastaqtyqtarǵa tyıym salady. Esterińizde bolsa, buǵan deıin tekserý ruqsat qaǵazdarynyń sanyn 30 paıyzdan, eki ret qysqartýǵa Memleket basshysy arnaıy tapsyrma berdi. Biraq odan naqty nátıje shyqpady. Kerisinshe, burynǵydan da kóbeıe túskeni málim. Alda qabyldanatyn jańa zań osyndaı keleńsizdikterdiń oryn alýyna jol bermeıdi, dedi A.Myrzahmetov. Osy aıtylǵandardan jasalar túıin, elde jumys joq emes, sol bar jumysty atqarýǵa qulyq joq. Eger boıkúıezdikten arylar bolsaq, eki qolǵa bir kúrektiń tabylary anyq. Nurbaı ELMURATOV, «Egemen Qazaqstan».