Almatydaǵy kitap dúkenderiniń birinde eski kitap arasynan Farıza Ońǵarsynovanyń týǵan kúnine shaqyrý qaǵazy tabylypty. 1979 jyly jazylǵan. Qonaqtar – Tatıana men Edvard. Jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyttan keıin kózge túsken estelik asa bir kórkem shyǵarmalyq mańyzǵa ıe bolmasa da aqyn týraly ádebı detal retinde kóńilge ystyq. Al óleńsúıer oqyrmandarǵa qundy olja sanalady. Sonymen Farıza týǵan kúnine shaqyrǵan Tatıana men Edýard degen kimder? Mereıli qyryq jasqa arnalǵan otyrysqa basqa qaı qalamgerler qatysty? Qysqasy, týǵan kúnge kelgen qonaqtardy «túgendep» kórdik...
Aqynnyń ádebı ortasynda eki Tatıana boldy. Tatıana Kýzovleva men Tatıana Frolovskaıa. Ekeýi de Farızanyń óleńderin aýdarǵan. Desek te aqynnyń Frolovskaıamen uzaq jyldar boıy jaqsy aralasqanyn hám onyń kúıeýi Edýard Jylqybaev ekenin eskersek, shaqyrý qaǵazy dál osy Tatıanaǵa arnalǵanyn bilemiz.
О́leń aýdarmasyna kelgende ásire talǵampaz Farızanyń kóńili túsken Frolovskaıa da aqyn. Ol Ońǵarsynovanyń shyǵarmalarynan bólek Mahambetti de orys tiline tárjimalady. Aýdarmashy suhbattarynda: «Farıza meniń qazaq ádebıetiniń álemine enýime sebepshi boldy. Ekeýmiz qyryq jylǵa taıaý birge jumys istedik. Ol maǵan Mahambettiń óleńderin jınaqtap berdi. Ony orys tilinde sóılettik. Farızadaı adam endi týa ma, bilmedim. Biletinim, qazir maǵan ekeýmizdiń shyǵarmashylyq baılanysymyz, ortaq áńgimemiz jetpeıdi», dep eske alady.
Al Tatıananyń joldasy Edýard Jylqybaev «Kazpravda» gazetinde jıyrma bes jyl qyzmet etken qarymdy qalamger, jýrnalıst. Jazýshylar odaǵynyń músheligindegi laqap aty – «Konstantın Keshın».
Sonymen Almatynyń júzdegen býkınısindegi myńdaǵan kitaptyń arasyna Farızanyń shaqyrý qaǵazy qalaı túskenin bilmekke Tatıana Frolovskaıanyń qyzy Stefanııa Edýardovnamen áńgimelestik. Onyń aıtýynsha, otbasylyq kitaphanada 6 000-nan asa kitap bolǵan.
«Úıde kitapty negizinen ákem jınaıtyn. Byltyr kitaptardy iriktegende kóbisin ata-anam turǵan saıajaıǵa ákeldik. Al bir bóligin, shamamen, 1 000 dana kitapty býkınıstke ótkizdik. Biz Farıza apaımen on jyldaı kórshi bolyp turdyq. Anam men Farıza Ońǵarsynova shyǵarmashylyqta óte jaqsy til tabysty», dedi S.Edýardovna.
Al Farıza bul kezde qaıta ashylǵan «Pıoner» (qazirgi «Aq jelken») jýrnalynyń bas redaktory bolatyn. Sondyqtan týǵan kúnge Tatıana men Edýardtan bólek jýrnal ujymyndaǵy áriptesteri de kelgeni anyq. Atap aıtsaq, Áshirbek Kópishev, Mereke Qulkenov, Meıirhan Aqdáýlet. Sondaı-aq jerlesteri Zeınolla Qabdolov, Zeınolla Serikqalıev pen Sherhan Murtaza, Asqar Súleımenov, Tólen Ábdik te týǵan kúnge barýy ábden múmkin.
Farızanyń mereıli kúngi qýanyshyna Ábish qalaı barmaı qalsyn... «Ásirese Farızany kórgende beti kóldeneńinen jaıylyp, tyshqan kórgen mysyqtaı tisi qyshyp sala beretin» Ábishtiń aqynǵa degen aq-adal kóńilin oqyrman jaqsy biledi. Eki talanttyń kirshiksiz dostyǵy týraly jazýshy Ánes Saraı da jazǵan edi. «Ánsheıinde basynan sóz asyrmaıtyn Farıza Ábishtiń shymshymalaryna men kórgende eshqashan keıis qabaq tanytqan emes. Farıza túr-bolmysy, sóılegen sózi men týrasyn tilip túsetin minezimen Ábishtiń sheshesi Aısáýlege óte uqsas edi. Birge týǵan qanalas qaryndastaı Ábishke shyr-pyr bolyp, oılanbastan otqa túsýge ázir edi qashanda. Olar bir-birin alystan tanyp, jaqyn syılasty. Eshkimge eshteńeni keshpegende, Ábishke bárin keshiretin. Bolmys bitimi, minez pishimi ańǵal-salqamdaý ony talaı qaterden qorǵap qalǵan da shyǵar-aý. Ol ekeýi táýelsizdiktiń ýly-shýly, kúnde aýdaryspaq mazasyz kezinde lapyldaǵan qyzyl ottyń arasynda júrdi».
Osy estelik-esseni jazyp otyrǵan Ánes Saraıdyń da shaqyrý qaǵazyn almaǵanyna kim senedi?..
Týǵan kúnge jınalǵan qonaqtardy «túgendep» otyryp, sol jyly «Lenınshil jas» gazetinde eńbek etken hám Farıza týraly «Tekti ónerdiń tumary» atty kitap jazǵan aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty О́tegen Oralbaevqa habarlasyp kórdik.
«Farıza apanyń qyryq jasyndaǵy týǵan kúninde bolǵan joqpyn. Degenmen mereıtoıyna oraı Komsomoldyń ortalyq komıtetinde, redaksııalarda ótken kezdesýlerine jas jýrnalıst retinde qatystym. Al týǵan kúnine sol ýaqytta «Pıonerde» qyzmet etken Mereke Qulkenov, Saılaýbaı Jubatyrov, Kúlásh Ahmetova, Beısenbaı Súleımenovter bardy. Farıza apa elýge tolǵanda bes júz adamǵa dastarqan jaıdy. Sonda toıyn ózim júrgizdim. Farıza apamen 1976 jyldan bastap aralastym, qyryq jyldaı qasynda júrdim», dep eske aldy О́tegen aǵa.
Al aqynnyń zamandasy Maǵıra Qojahmetova toıǵa nege barmaǵanyn aıtyp berdi.
«Men ózim týǵan kún toılaǵandy asa unatpaımyn. Sol kezde de Farıza apaıǵa «Toıdyń ne qajeti bar?» dep aıtqanymda ol kisi sál renjigendeı boldy. Sóıtip men toıdan buryn erte qaıtyp kettim. Biraq Farıza apaıdyń qyryq jasyn atap ótýge erekshe daıyndalǵany esimde. Týǵan kúnge Ábdilda Tájibaevtan bastap qazaq zııalylarynyń kóbisi qatysty. Sol kezdegi jastar Mereke Qulkenov, Meıirhan Aqdáýlet, Áshirbek Kópishev, Mádı Aıymbetov toıdyń basy-qasynda júrdi. Jalpy, apaıdyń atyn el tanyp, ataǵy dúrildeı bastaǵan kez osy qyryq jasynan bastaldy».
Sonymen aıtylǵan boljamdar men derekterdi bir jıyp qoıyp, mán-jaıdy aqynnyń sińilisi Almagúl Ońǵarsynovadan surap kórdik. 1979 jyldy emis-emis esine túsirgen Almagúl apaı otbasylyq arhıvtegi albomdy aqtaryp, týǵan kúndegi sýretterdi kórsetti.
«Farıza apaı týǵan kúnin árqashan dál sol kúni toılaıtyn. 25 jeltoqsannan erte, ne kesh atap ótken emes. Qyryq jasqa tolǵan týǵan kúnindegi fotosýretterdi qarap otyryp, sol jyldardy eriksiz eske alasyń. 1979 jylǵy týǵan kúnge Ábdilda Tájibaev – apamyzben, Ábdijámil Nurpeıisov – Ajar apaımen, Kákimjan Qazybaev, Zeınolla Qabdolov – Sáýle apaımen, Tahaýı Ahtanov, Sherhan Murtaza, Tólen Ábdik, týysqan aǵamyz Boqaı Qojyrov – Sveta apamyzben, Aıan Nysanalın, Nurlan Orazalın, Smaǵul Elýbaı, Ánes Saraı, Altynshash Jaǵanova, Káribaı Ahmetbekov – Orynkúl apaımen, dombyrashy Ázıdolla Esqalıev, Meńdekesh Satybaldıevtiń jubaıy Rýzııa apaı, Habıdolla Syzdyqov, Márııam Hakimjanovalar qatysty. О́ziniń «Pıoner» jýrnalyndaǵy ujymy – orynbasary Áshirbek Kópishev, Mádı Aıymbetov, Beıbit Qoıshybaev, Mereke Qulkenov, Gúlsim Muqyshevalar da keldi. Árıne, bul qatarda shaqyrý qaǵazy arnalǵan aýdarmashy Tatıana Frolovskaıa men kınosynshy Edýard Jylqybaev ta bar. Oılap otyrsam, Farıza apaıdyń qyryq jasynda da aınalasynda jaqsy-jaısań tulǵalar kóp bolypty», deıdi Almagúl Ońǵarsynova.
Oqyrman, eń aldymen aqyndy emes, óleńin jaqsy kóredi. Kóńildi terbep, júrekti qozǵaǵan sol óleń aqynnyń talantyna, minezine, bolmysyna ǵashyq etedi. Osy oraıda keı oqyrman «qalamgerdiń jazýy men bolmysyn bólek qaraý kerek» der. Shyn ónerde jazýshy ózin jasyryp qalýy múmkin be?.. Jaqsy jazý men jaqsy adamnyń arasy alys bolmasa kerek-ti. Farızanyń óleńderi de ózi sııaqty: názik, móldir, shynaıy, qaıratty. Sol úshin de aqynǵa tabynýshylar kóp, óleńin oqýshylar kóp. Sol úshin de áldebir ǵajaıyppen myńdaǵan kitap arasynan tabylǵan alaqandaı shaqyrý qaǵazy – Farızanyń kózindeı kórinedi.
Keıde qazir Farıza da umytylyp barady dep ýaıym jeımiz. Alaıda, «shashy aǵarǵan qyzdy» kim, qalaı umytsyn?.. Farızany umytqan kúni basymyzǵa tas túser...