Qandaı qıyn kezeńde bolsyn Qazaqstan sandaǵan ulttar men ulystardy panalatyp, aq dámin usyndy. Baýyryna basyp, týǵanyndaı kórdi. Qazaq halqynyń osy bir aıaly alaqanynyń jylylyǵyn, áli kúnge deıin umytpaı kele jatqan aǵaıyndarymyzdyń biri– túrikter. Ol jóninde oblystyq «Túrik mádenıeti» qoǵamdyq birlestigi tóraǵasynyń orynbasary Dılıara HASANOVA júrek syryn bólisedi.
– Qansha izdestirsek te, qaıta qurýǵa deıin soltústik óńirdiń statıstıkalyq tiziminen túrikterge qatysty eshqandaı derekterdi kezdestire almadyq. Soǵan qaraǵanda, 1944 jyly Qazaqstanǵa eriksiz jer aýdarylǵan bul halyqqa kópke deıin senimsizdik kórsetilip kelgen dep jobalaýǵa bolady. Jasyratyny joq, elimiz egemendik alǵannan keıin ǵana osyndaı kemsitýshilik kórinisterinen birjola aryldy. Elbasymyzdyń syndarly saıasatynyń arqasynda ulttyq qundylyqtar boıynsha máseleler oń sheshimin taýyp, beıbit qatar ómir súrýdiń jaqsy dástúrleri qalyptasty.
– Ulttar arasyndaǵy jarasymdy dostyqty odan ári izgilendirýdegi birlestiktiń alar orny qandaı?
– «Túrik» mádenı uıymynyń qurylǵanyna jetinshi jylǵa aıaq basty. Osy jyldar aralyǵynda oblys ómiriniń qoǵamdyq-saıası ómirine belsene atsalysyp keledi. О́zge etnostyq qurylymdarmen birige otyryp, kóptegen mádenı-tanymdyq sharalar uıymdastyryldy. Qazir 23 sáýirde úlken mereke retinde atap ótiletin Túrkııadaǵy balalardy qorǵaý kúnine jan-jaqty daıyndyq júrgizýdemiz. Osymen toǵyzynshy ret toılaǵaly otyrmyz. Bul kúni búldirshinderge syılyqtar úlestirilip, qazaq halqynyń, ózge de ulystardyń ánderi shyrqalady. Qazan aıynda túrikterdiń ǵalymdaryna, jazýshylaryna, qoǵam qaıratkerlerine arnap «dóńgelek ústel» ótkizý dástúrge aınalsa, 10 qarashada osy halyqtyń dańqty uldarynyń biri Atatúrikti eske alý keshi uıymdastyrylady.
– Qoǵamdyq birlestiktiń qazaq tiliniń mártebesin arttyrý aıasynda tyndyrymdy ister atqaryp júrgenin bilemiz.
– Meniń atam Hasan bı bolystardyń sýdıasy bolǵan. Arǵy ájem dilmar sheshen Jylǵara Baıtoqınnyń shóberesi sanalady. Bizdiń áýletimiz ana tilimen qatar qazaq, aǵylshyn tilderin de jaqsy meńgergen. Olar qazaq tiliniń kórkemdigine, shuraılylyǵyna tánti.
Birde oblysqa jumys saparymen kelgen Fransııanyń Qazaqstandaǵy elshisiniń jıynda qazaqsha sóılegenin kórip, tańdanysymdy jasyra almadym. Meni memlekettik tildi damytýǵa baılanysty sharalardyń úkimettik deńgeıde sheshilip jatqany, ózge ult ókilderiniń de qazaq tilin, mádenıetin bilýge degen talpynysy qýantady. О́z tarapymyzdan Elbasymyzdyń «qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin» degen qaǵıdasyn talmaı nasıhattaý tóńireginde naqty jumystar atqaryp kelemiz.
Ana jyldary Qytaıda turatyn tanystarymdy Petropavl qalasyndaǵy Abylaı hannyń murajaı keshenine apardym. «Eger sizder qazaq tilin bilip, ekskýrsııa memlekettik tilde júrgizilgen bolsa, kórip-bilgenderińizdiń mán-mańyzy budan da tereń, uǵynyqty bolar edi», degenimde kelisetinderin ashyq moıyndady. Men alǵash ret qazaq tiliniń qudiretin Maǵjannyń shyǵarmalary arqyly sezindim. Ásirese, poezııasyn túpnusqadan oqyp, tamsandym, shabyttandym. Aıtpaǵym, adam turyp jatqan eli úshin adal eńbek etip, sol eldiń topyraǵyna taǵzym etken bolsa, onyń ultynyń da, tiliniń de ózgeshe ekendigi sezilmeıdi.
– El bolashaǵy–bilimdi jastar ekeni daýsyz. Bul oraıda, oblys ortalyǵyndaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan qazaq-túrik lıseı-ınternatynyń alar orny bólek.
– Qazaq eliniń Táýelsizdigin birinshi bolyp tanyǵan Túrkııa ekenin bárimiz de maqtanysh etemiz. Sodan beri týysqandyq kómegin aıaǵan emes. Osyndaı baýyrlastyqtyń arqasynda qurylǵan qazaq-túrik lıseıleri 22 jyldan beri elimizdiń bilim salasynda jemisti jumysyn jalǵastyryp keledi. Petropavl qalasyndaǵy lıseıge alǵashqy túlekter 7 synypqa 2006 jyly qabyldandy. Sodan bergi ýaqytta ıntellektýaldyq múmkindigi mol bilimdi jastar shoǵyry qanat qaǵyp ushty. Munda ınnovasııalyq baǵytta bilim berý tolyq qamtamasyz etilgen. Memlekettik tildi jedel ári tereń meńgerýdiń barlyq joldary qarastyrylǵan. Qazirgi zaman talabyna saı fızıka-matematıka, hımııa-bıologııa pánderin, qazaq, aǵylshyn, orys jáne túrik tilderin tereń ıgerip shyǵady. Oqýshylar halyqaralyq, respýblıkalyq pán olımpıadalaryna, ǵylymı jobalarǵa úzbeı qatysyp, oblys boıynsha birinshi oryndy ıelenip júr. Halyqaralyq ISO-9000-2001 sertıfıkatyn jeńip alýy biraz jaıtty ańǵartsa kerek. Lıseı qabyrǵasynda túrli ulttyń balalary bilim alyp jatqandyqtan, dostyq sezimderin, adamı, ımandylyq qasıetterin dáripteý sabaqtary men saǵattary júıeli ótkiziledi.
– Qazaqstandyqtardy beıbitshilikke, ultaralyq kelisimge toptastyrýdaǵy Assambleıanyń rólin qalaı baǵalar edińiz?
– Prezıdent N.Nazarbaev Tóraǵasy bolyp tabylatyn Qazaqstan halqy Assambleıasy jas urpaq boıyna basty ıgiligimiz – halyq dostyǵy ıdeıasyn sińirýde, saıası turaqtylyq pen etnostyq taǵattylyqty qalyptastyrýda, azamattyq tynyshtyqty saqtaýda orasan jumystar atqaryp keledi. Búgingideı qaıshylyqty, qaqtyǵysty zamanda qoǵamdyq kelisim jolynda memlekettik jáne azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń etnosaralyq jáne konfessııaaralyq qarym-qatynastar boıynsha birlesken is-qımyldy óristetýdiń mańyzy zor. Osyǵan oraı aldaǵy sessııada Nursultan Ábishuly Assambleıa jumysyn saralap, jańa baǵyt-baǵdarymyzdy aıqyndap bermek. Osy rette bárimiz de Elbasynyń ishki-syrtqy saıasatyna qoldaý kórsetip, júzege asyrýǵa jumyla kirisýimiz kerek.
Oblystyq Assambleıa aldynda da tyń mindetter tur. Menińshe, ulttyq qundylyqtarǵa tıisti dárejede kóńil bólý kerek tárizdi. Bir kezderi salt-dástúrler baıqaýlary júıeli ótkiziletin. Osy dástúrdi qaıta jańǵyrta otyryp, ár ulttyń erekshelikterine, atap aıtsaq, kıimderine, taǵamdaryna, qolóner buıymdaryna barynsha zer salǵan jón bolar edi. Jıyndardyń birinde sáýkele kıgen ájeıdi kórip, bul bas kıimdi ómiriniń eń baqytty sáti – uzatylarda ǵana kımeýshi me edi degen oıǵa qaldym. Etek-jeńin jelbiretip, basyna úki taqsa, qazaqsha kıim dep esepteıdi. Halyqtyq salt-dástúr, ádet-ǵuryp biz oılaǵannan da tereńde jatqanyn, ózindik ǵylymı álem ekenin baǵamdaıtyn mezgil jetti. Mádenı qundylyqtarǵa jeńil-jelpi qaraıtyn bolsaq, tárbıelik jaǵyn uǵyndyrmasaq, qadirin qashyramyz, keıbireýlerde álem-jálem jyltyraq eken ǵoı degen birjaqty túsinik qalyptasady. Bul másele ózge etnostarǵa da qatysty.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Jadyra ESENKELDI,
jýrnalıst,
arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin.
Soltústik Qazaqstan oblysy.