Turǵyndary basym bóliginiń qalalarda shoǵyrlanýyna baılanysty Qaraǵandy aımaǵynda aýylsharýashylyq ónimderi túr-túrin kóbeıtýdiń kókeıkestiligi qashanda kún tártibinen túsken emes, keıingi kezde tipti ústemelep ketkendeı. Sonyń jaǵymdy nyshandary barynsha baıqalyp otyr deýge bolady. Basty yrys astyqpen birge zyǵyr, burshaq, tary, kúnbaǵys sııaqty daqyldar alqabynyń kólemi odan saıyn artyp keledi. Ásirese, kartop ósirýdi ulǵaıtýǵa aıtarlyqtaı betburys bar. Bul rette burynnan da daǵdyly ónim bolýy, kútip-baptap, jınaýda tájirıbe jetkiliktiligi, ony jetildirip qoldaný oblystyń ózin-ózi tolyq qamtamasyz etip qana qoımaı syrt jerlerge de jóneltýge múmkindik týǵyzyp júr.
Byltyr 286 myń tonnasy qoımaǵa saqtaýǵa salynsa, bıyl da osynsha mólsherden kem túspeý ekinshi nan óndirýshilerdiń aldyndaǵy maqsat. Iаǵnı, mindet úlkeımese kemigen joq. Resmı derek boıynsha 9 myń tonnaǵa jýyq tuqym buǵan kepil bolýǵa tıis. Alaıda, búıirden kılikken bir kedergi kópshilikti mazasyzdandyrýda.
Qıyny sol, kartop tuqymyna zárýlik erteń otyrǵyzý naýqany bastalǵanda qatty bilinýi múmkin. О́kinishke qaraı, elimizde ony burynǵysynsha shetelden ákelýge shekteý salynǵany málim. Osy tóńirektegi áńgimeniń kúrdelenýi sodan shyǵady. Mamandardyń aıtýynsha, ol tuqymnyń otandyq óndirisin qoldaýǵa qatysty shara bolǵanymen qordaǵy bary egjeı-tegjeıli eseptelip, jetkilikti ne jetkiliksizdigi eskerilmeýi saldary kartop otyrǵyzýshylar báriniń qoly jetpeýine uryndyrǵaly turǵan syńaıly. Olaı tart, bylaı tart, óz tuqymymyzdyń tapshylyq etýi kóktemgi egiske ázirlenýshilerdi alańdatqan jaı ekeni shyndyq. Muny da bylaı qoıǵanda, jaǵdaıdy kartoptyń bizdegi tuqymyn alys-jaqynnan barymtalaýshylar shyqpaı qalmaýy ár túıirin altyndaı qalatyp jatsa taǵy tańdanys joq.
Aımaqta kartop ósirýmen negizinen Abaı, Buqar jyraý aýdandary shuǵyldanady. Kóksýdaǵy, Esenkeldidegi, Jańaturmystaǵy, Rostovkadaǵy sharýashylyqtar osy salanyń irileri sanalady. Al tuqymyn suryptaý, daıyndaýmen aınalasatyny bireý-ekeýden aspaıdy. Oblys túgili, aýdan suranysyn qamtamasyz etýge shamasy shamaly olardyń qataryn tolyqtyrýǵa qulyqtylar az.
Baǵanyń onsyz da sharyqtaýy shaǵynda shyǵannan bolsa da qajetti tuqym satyp alýǵa tosqaýyl qoıý jergilikti túri qunyn qymbattatyp jiberdi. Buǵan deıin usaǵynyń ózin ár kılosyna 30-40 teńgege saýdalasýshylar endi 60-70 teńgege qol jetkizýge zar. Mundaı qymbatqa túsken tuqym ónimin óndirýshiler álbette, shyǵyn ornyn toltyrǵysy keletini anyq. Sondyqtan kúzde kılosy 100 teńgeden asyp jyǵylsa oǵan da qaıran shamaly.
Jalpy alǵanda, osyndaı tyǵyryqtyń kúnderdiń kúninde aldan shyǵatyndyǵy kartop óndirýshilerge málimsiz emes edi. Tuqymdy alystan arqalap jetkizýge úıirlik aqyry soǵan tiredi. Jıyn-terim aıaqtalǵan bette túgin qaldyrmaı satyp, paıda tabý amalynan aspaý minekı, búginde jan-jaqtan tuqym izdeýge sabyltyp jatyr. Árıne, bárinde olaı emes. Kartoptyq 570 gektar alqaptyń 30 paıyzyn tuqymdyq tanapqa arnaǵan, qazir arqasy keń Kırov atyndaǵy óndiristik kooperatıv, «Astro-Agro» JShS sııaqtylar ázirge neken-saıaq. Sondaı bolmasa da uqsap baǵýǵa múmkindik barshylyq. «QazAgro» ulttyq basqarý holdıngi arqyly «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasy boıynsha jeńildetilgen nesıe alyp, óte-móte kerekti is retin keltirýge bolady. Biraq erteńgige qaldyra berilse ne dersiz. Al tuqym qory qalanbaıynsha alys-jaqynǵa qol sozý bitpek emes.
Aıqyn NESIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Qaraǵandy oblysy.