Oral qalasynda Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıtetinde «Batys Qazaqstandaǵy saıası qýǵyn-súrgin: tarıh pen taǵdyr: (HH ǵasyrdyń 20-50 jyldary)» atty ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótip, Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý boıynsha óńirlik komıssııanyń jumys nátıjeleri jarııalandy.
О́ńirlik komıssııa tóraǵasy, Batys Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary Baqytjan Narymbetovtyń atap ótkenindeı, óńirde sońǵy bir jyl ishinde HH ǵasyrdyń 20-30 jyldaryndaǵy saıası repressııanyń sebebi men saldaryn zerdeleý boıynsha keshendi jumys atqaryldy. Buǵan oblysta óńirlik komıssııanyń jumysyn durys uıymdastyrý, oblystyq ákimdik tarapynan jaqsy qoldaý bolǵany áser etkeni anyq. Sonyń nátıjesinde óńirlik jumys toby byltyr Almaty qalasy arhıvterine ekiaptalyq issaparǵa jiberilip, jyl sońynda eki jınaqty jaryqqa shyǵardy. Budan bólek www.batysmura.kz saıty oblystyq jumys tobynyń aı saıynǵy jumys nátıjesin halyqqa jarııa etip, kópshilikpen qoıan-qoltyq qarym-qatynas jasap otyr. Jergilikti quqyq qorǵaý organdary janyndaǵy arnaıy arhıvterde saqtalǵan qupııa qujattarǵa saraptama jasalýda. Aıta keteıik, Batys Qazaqstan oblystyq polısııa departamentiniń arnaıy arhıvinde saqtalǵan repressııa qujattaryn Almaty qalasyna kóshirý ýaqytsha toqtatylyp, jergilikti zertteýshilerdiń jumysyna tolyq jaǵdaı jasalýyna da Baqytjan Haberuly kóp úles qosty.
Búginde Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý boıynsha komıssııanyń óńirlik jumys toby birneshe baǵyt boıynsha zertteý-saraptaý júrgizýde. Osy jyldyń sońynda túrli baǵytta 10 jınaqty jaryqqa shyǵarý josparlanǵan. Endi tómende osy baǵyttardyń birqataryna toqtalyp óteıik.
Asharshylyq aqıqaty
1920-1922 jyldardaǵy Oral, Bókeı gýbernalaryndaǵy asharshylyq zardaptary týraly sóz qozǵaǵan tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Mahambet ýnıversıtetiniń dosenti Baqtyly Boranbaeva da tyń málimetterdi jarııa etti. «Azamat soǵysy aıaqtalǵannan keıin keńes halqyn taǵy bir zulmat synaq kútip turdy. 1921 jylǵy qysta qardyń, jazda jaýynnyń bolmaýy ásirese Edil boıy aýdandaryn qurǵaqshylyqqa ushyratyp, onyń sońy asharshylyq náýbetine ákeldi. 1920-1922 jyldary Bókeı gýbernııasynyń halqy da asharshylyq qasiretin basynan ótkizgenin Batys Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıv qorynda saqtalǵan tarıhı derekterden anyq kóremiz» deıdi ǵalym.
Máselen, Bókeı gýbernııalyq Keńesi atqarý komıtetiniń 1920 jyly 16 naýryz kúni ótkizgen májilisinde Qamys-Samar ýezi, I Teńiz okrýgi men Naryn qısymyndaǵy ashtyqqa ushyraǵan halyqtyń aýyr jaǵdaıy talqylanǵan. О́lkede qalyptasqan asa aýyr jaǵdaıdy málimdep, Bókeı gýbernııalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Berǵalıev pen hatshy Shynytaev Máskeýdegi qyrǵyz (qazaq) ókildigi arqyly jedelhat jóneltedi. Olar «aqgvardııashylardan azat etilgen Bókeı dalasyndaǵy qalyptasqan asa aýyr jaǵdaıǵa baılanysty, Ortalyqtan 100 mln rýbl aqsha jáne azyq-túlik suraǵan.
Asharshylyqqa ushyraǵan halyqtyń aýyr jaǵdaıyn sol kezeńde Tarǵyn ýezdik Keńesi atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolǵan H. Chýrın: «1919-1921 jyldarda ásirese Bókeı gýbernııasy men oǵan shektes oblystarda bandalyq kúsheıip ketti. ... 1921 jyl óte aýyr boldy. Volga jáne Bókeı gýbernııasynda bolǵan qýańshylyq saldarynan halyq asharshylyqqa ushyrady. Ashtyqpen qabattasyp, súzek, tyrysqaq aýrýlary etek aldy. Bókeı gýbernııasynyń qurǵaq dalaly Tarǵyn, Talovka, Jańaqala ýezderiniń halqy asharshylyqtan myqtap japa shekti. 1921 jyldyń aıaq kezinde kóptegen semıalar ábden ashyǵyp óle bastady. Jut jeti aǵaıyndy degendeı, osyndaıda jaý jaǵadan alyp, aq gvardııashyl bandalar da jaýyzdyqty órshitti. Olar onsyz da ashyǵyp otyrǵan halyqtyń aqtyq astyǵyn, malyn tartyp alyp, talan tarajyǵa túsirdi» ,- dep baıandaıdy. Málimetterge súıensek, 1917 jyly Bókeı gýbernııasy turǵyndarynyń sany 251 myń bolsa, 1920 jyly 181 myń adam ómir súrgen, ıaǵnı 3 jyl ishinde turǵyndar sany 70 myń adamǵa azaıǵan.
Zardaby zor kánpeske
«HH ǵasyrdyń 20-30 jyldaryndaǵy kánpeske – adamzat tarıhyndaǵy asa aýyr qylmystyń biri. Ony aqylǵa syıymsyzdyǵy, adam quqyǵynyń aıaqqa taptalýy, qurbandarynyń sany, saldarynyń aýyrlyǵy jaǵynan – ózge de qýdalaý kampanııalary, soǵystarmen, sonyń ishinde, tipti, dúnıejúzilik soǵystarmen salystyrýǵa bolady» - deıdi óńirlik jumys tobynyń jetekshisi, «DANA» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory Jantas Safýllın. Onyń pikirinshe, sovettik kánpeske – halyqtyń belgili bir kategorııasynyń mal-múlkin tárkileý ǵana emes; osy tárkileýge deıin, qatar jáne keıin júrgen ózge de zańsyz sharalarmen ushtasqan birtutas keshen. Taratyp aıtsaq, kánpeske nysanasy bolǵandar - tárkilenýmen qatar, túrli alym-salyq, azamattyq quqyqtarynyń shektelýi, sonyń ishinde saılaý/saılaný quqyǵynan aırylýy, el ishinde erkin júrip-turýynyń shektelýi, jer aýdarylý, túrli jumystarǵa májbúrli jegilý, jaqyn-jýyq, bala-shaǵasyn qýǵyndaý, bas bostandyǵynan aıyrý syndy túrli zańsyz jazalarǵa tartyldy. Sondyqtan, kánpeske máselesi – tek tárkileý dep qabyldanbaı, keń aýqymda jáne keshendi túrde qarastyrylýy, zerttelýi, baǵalanýy tıis.
Qazaqstanda kánpeske naýqany resmı túrde 1928 jyly 27 tamyzda bastaldy. Qazaq Sovettik Sosıalıstik Avtonomııalyq Respýblıkasy Ortalyq Atqarý Komıteti men Halyq Komıssarlar Keńesi «Baı sharýashylyqtaryn kánpeskeleý týraly» qaýlysyn (dekretin) jarııalap, ár okrýg boıynsha kánpeskelenetin baılardyń sanyn kórsetti. Bul «jospar» boıynsha Oral okrýginen birinshi kategorııa boıynsha 56 iri baı jáne 15 «asa qaýipti element» - barlyǵy 71 adamnyń mal-múlki tárkilenip, Jetisý okrýgine jer aýdarylatyn boldy.
- 1928 jyly kánpeskelengen 71 baıdyń tizimi boıynsha BQO polısııa departamentine suraý salyp, tárkilengen 71 baıdyń 11-ne qatysty qylmystyq is bar ekenin anyqtadyq, - deıdi Jantas Safýllın. Olar - Alǵazıev Bektileý, Qarataev Aron, Qudaıbergenov Nurym, Júsipov Shyntaı, Omarov Salyq, Qosdáýletov Qýanaı, Bókeıhanov Mahambet, Omarov Soqyr-Latıf, Muqatov Muhamedııar, Amanov Qusaıyn, Júnisov Kenjeǵara. Osylardyń ishinde Alǵazıev Bektileý, Amanov Qusaıyn, Bókeıhanov Mahambet, Júnisov Kenjeǵara, Muqatov Muhamedııar, Omarov Soqyr-Latıf, Júsipov Shyntaı OGPÝ alqasynyń arnaıy hattamasymen 1929 jyldyń naýryz-sáýir aılarynda Máskeý, Lenıngrad, Harkov, Kıev, Odessa, Dondaǵy Rostov qalalarynda jáne Orta Azııa okrýgtarynda 3 jylǵa deıin turýǵa tyıym salynyp, Penza qalasyna jer aýdarylǵan.
Kánpeskege baılar ǵana emes, halyq aldynda bedeli zor, sovet ókimetiniń saıasatyna qarsy ne qoldamaıtyndardy da jatqyzǵan. 1928 jyly Oral okrýginen kánpeskelengen 71 jannyń 35-i baılar sanatyna jatpaıtyn. Olar shyqqan tegi, saıası kózqarasy úshin mal-múlki tárkilenip, týǵan jerden qýyldy. Osy kánpeske nátıjesinde 2779 jylqy, 17591 sıyr, 34043 qoı, 1459 túıe tartyp alynǵan.
«1926 jylǵy RFSSR qylmystyq Kodeksinde baı, kýlak bolý – qylmys emes. Sondyqtan, adamdardy baı, kýlak bolǵany úshin ǵana qýdalaý - sol kezeńniń zańnamalaryna qaıshy is boldy» deıdi zertteýshi.
Halyq kóterilisteri
Batys Qazaqstan oblysynda 1928-1932 jyldardaǵy ujymdastyrýǵa qarsy halyq narazylyqtary týraly buryn kóp aqparat bolmaıtyn. Jergilikti tarıhshylar Ǵ.Qarabalın men T.Rysbekovtyń zertteý jumystarynan oqyrman Jańaqala kóterilisin ǵana estip bildi.
- 1928-1932 jyldary ujymdastyrý saıasatyna qarsy halyq narazylyǵy Batys Qazaqstan oblysy aýmaǵyn túgeldeı derlik qamtydy, - deıdi tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Esqaırat Haıdarov. Bul tujyrymǵa BQO Polısııa departamenti arhıvinen tabylǵan qujattyq derekter dálel. Máselen, 1929 jyly Jympıty aýdanynyń kópshilik aýyldarynda baılar men atqaminerlerdiń Keńestik bılikke qarsy baskóterýi, al 1930 jyldyń sáýiri men 1931 jyldyń kóktemi aralyǵynda Jańaqala jáne Ilbishin kóterilisteri, 1931 jyldyń jeltoqsan aıynyń basynan 1932 jyldyń qyrkúıegi aralyǵynda Shyńǵyrlaý aýdanynda ujymdastyrýǵa qarsylyqtar, Orda, Azǵyr aýdandary baılarynyń kánpeskeleýge qarsy narazylyqtary bolǵan.
«Egemen Qazaqstan» gazetiniń oqyrmandary Jympıty kóterilisiniń tarıhynan avtordyń osy attas maqalasy arqyly jaqsy tanys. https://egemen.kz/article/305705-zhympity-koterilisi
Al Jańaqala jáne Ilbishin kóterilisteri 1930 jyldyń sáýiri men 1931 jyldyń kóktemi aralyǵynda Jańaqala jáne Ilbishin aýdandarynda ujymdastyrý saıasatyna qarsy ótken. Kóteriliske qatynasqan 360 adam tutqyndalyp, tergeý barysynda 160 adam qylmysy anyqtalmaı bosatylǵan. Uzaqqa sozylǵan tergeý barysynda 71 adam sot úkimine jetpeı qaza tapqan. 1932 jyly 25 aqpanda OGPÝ janyndaǵy úshtiktiń qaýlysymen 130 adamnyń 110-y ártúrli merzimge konslagerge aıdalǵan. Olardyń kóbi sol ketkennen kelmegen.
Osyndaı halyq narazylyǵy 1931 jyldyń jeltoqsan aıynyń basynan 1932 jyldyń qyrkúıegi aralyǵynda Shyńǵyrlaý aýdanynda da bolǵan. kóteriliske qatysýshylardyń kópshiligi buryn kánpeskelengen baılar men burynǵy moldalardyń urpaqtary bolsa, arasynda ortasha men kedeıler de kezdesedi. Osy is boıynsha 1933 jyly 13 shildede Shyńǵyrlaý aýdanynyń №16 aýyly azamattary Abdýllın Álmuhambet, Bısenǵalıev Kenjeǵalı, Raıysov Musa – 8 jylǵa, Júsipov Nán, Abdrahmanov Ǵarıfolla, Sutanov Ismaǵul – 6 jylǵa, Esenov Dáýletqazy, Samatov Zaınýlla, Mendeev Tólegen, Uzaqbaev Ábdeker – 3 jyl merzimge jabylǵan. Seıtmaǵambetov Muhametqalı, Imanǵalıev Taıke, Salyqov Ámirjan, Uzaqbaev Muhamedjan, Muqashev Ájibaılar osy ýaqytqa deıingi qamaýda bolǵany esepke alynyp, qamaýdan bosatylǵan.
Osyndaı narazylyqtar Orda, Azǵyr aýdandarynda da bolǵan. Árıne, bul qozǵalystarǵa qatysqan adamdar qatań jazalanyp, sovettik repressııanyń barlyq qysymyn basynan ótkerdi.
Batys Qazaqstandaǵy lagerler
Batys Qazaqstandaǵy saıası qýǵyn-súrgin lagerleri men NKVD keńseleri týraly zerttegen tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Mahambet ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi Álfııa Baıbolsynova oblys aýmaǵynda bolǵan saıası tutqyndar lagerleri týraly maǵlumat tabý óte qıyn bolǵanyn aıtady.
«Bul aqparat asa qupııa saqtalǵan, quqyq qorǵaý organdary ony barynsha jasyrýǵa tyrysady, al keıbir mańyzdy qujattar áskerı qupııaǵa sáıkes joıylǵan. Soǵan qaramastan atalǵan baǵytta barlyq múmkin bolǵan derekterdi izdestirip, zertteý júrgizip jatyrmyz» dedi Álfııa Sabyrǵalıqyzy.
Zertteýler Batys Qazaqstanda da jazalaý lagerleriniń tizbegi bolǵanyn kórsetken. Máselen, GÝLAG júıesinde qyzmet jasaǵan Oral óńirindegi lagerler jelileri 3 baǵytqa bólingen. Olarda 2 myńnan -5 myńǵa deıin tutqyn ustalǵan. Olar Kamenlag, Bezymıanlag jáne Salavat lager, ALJIR-diń Oraldaǵy bólimshesi.
Qazirgi Saratov oblysymen shektes Tasqala aýdany aýmaǵynda ornalasqan eń úlkeni Kamenlagta negizinen ózge óńirlerden jer aýyp kelgender ornalastyrylǵan, onyń ishinde eńbekpen túzetý lageri jáne arnaıy qonystar (spes poselenıeler) jelisi jumys istegen. Lagerdiń orny qazirgi Tasqala aýdany ortalyǵynan 25 shaqyrym jerdegi Eshkitaýda bolsa kerek.
Batys Qazaqstan men Samara oblysy shektesken aýmaǵynda ornalasqan Bezymıanlag 1940 jyly qurylǵan. 1941 jyldan 1946 jylǵa deıin kásiporyn «KSRO NKVD Bezymıansk lagerleriniń dıreksııasy» atanǵan. Bezymıanlagta 1941 jyldyń qańtarynda – 42 903 adam, 1941 jyly shildede-91 211 adam, 1942 jyldyń qańtarynda – 81 278 adam, 1943 jyldyń basynda – 29 811 adam (onyń ishinde 1475 áıel), 1944 jyldyń qańtarynda – 5 990 adam, 1944 jyly shildede – 8 583 adam, 1945 jyldyń qańtarynda – 7 122 adam, 1946 jyldyń qańtarynda – 5 963 adam bolǵan eken.
Salavat lager nemese ALJIR júıesiniń Oraldaǵy bólimshesi Oral qalasyndaǵy ortalyq qalalyq túrme janynda qyzmet jasaǵan. Bul lagerler 1937 jylǵy 15 tamyzdaǵy KSRO-nyń IIHK-nyń № 00486 buıryǵy Otanyn satqandardyń otbasy múshelerine qarsy jappaı qýǵyn-súrgindi bastaýǵa muryndyq boldy. Olarǵa eń aldymen saıası aıyp taǵylǵandardyń áıelderiniń kinásin esh dáleldemeı-aq qamaýǵa alýǵa jáne lagerlerge jiberýge quqyq berdi.
- Bulardan basqa da 2 úlken mańyzdy lager jelisi – Túrkistan lageri jáne Ortaazııalyq lager bolǵan. Biraq bul burynǵy organ qyzmetkerleriniń aýyzsha derekteri ǵana. Naqty qujattar áli tabylǵan joq, dáleldi derekter qarastyrylyp jatyr, - deıdi zertteýshi.
Batys Qazaqstan oblysynda NKVD aıyptaý jáne jazalaý úkimi Oral qalalyq túrmeniń janynda aǵash baraktarda oryndalsa, onyń dalalyq standary Vetelkı, Bortaý jáne Plodoovoshnoı aýyldarynda bolǵan. Sondaı-aq Qaztalov aýdanynyń Shılnaıa Balka, Báıterek aýdanynyń Darııan, Shapov, Iаnaıkın poselkelerinde, Aqjaıyq aýdanynyń Býdarın, Kojeharov (qazirgi Jańabulaq) eldimekenderinde, Shyńǵyrlaý aýdanynyń Ashysaı aýylynda, Bórli aýdanynyń Bórli poselkesinde, Bókeı orda aýdanyndaǵy Saıhyn aýylynda, Terekti aýdanynyń ortalyǵynda jazalaý úkimderi oryndalǵany, Chapaev (qazirgi Aqjaıyq aýdany) aýdanynda Prorva lageriniń fılıaly bolǵany anyqtaldy. Búginde komıssııanyń usynysymen Bórli aýylynda arheologııalyq qazba jumysy júrgizilse, atalǵan oryndarǵa eskertkish belgi ornatý týraly usynys berildi.
Deportasııa dáýiri
Sovettik repressııadan zardap shekkenderdi bir toby – ultyna, áleýmettik jaǵdaıy men saıası kózqarastaryna baılanysty áleýmettik qaýipti element retinde kúshtep kóshirilgender. Batys Qazaqstan oblysynda bul baǵytty zertteýdi tarıh magıstri Aıbolat Qurymbaev qolǵa alǵan bolatyn.
«Oblystyń tıisti organdarynda arnaıy qonys aýdarýshylarǵa arnalǵan 1437 eseptik qujat, jer aýdarylǵandar boıynsha 703 eseptik is, burynǵy arnaıy qonys aýdarýshylardyń 199 jeke isi, jer aýdarylǵandar men qonys aýdarýshylardyń 1243 jeke isi – barlyǵyn qosa eseptegende 3582 is bar eken» deıdi Aıbolat Shamuratuly.
Qonys aýdarylǵan ulttar ishinde qazaq, nemis, qalmaq, grek, bolgar, ázirbaıjan, polıak, armıan, belorýs, grýzın, evreı, moldavan, orys, ózbek, ýkraın, sheshen, káris jáne t. b. ult ókilderi, qyrym tatarlary, ırandyq, assırııalyq, avstrııalyq azamattar bolǵan. Olarǵa tyńshy, aqtar uıymdaryna qatysýshy, ýmettik qaýipti element, repressııaǵa ushyraǵan troskıst otbasynyń múshesi, nemis armııasynda qyzmet etkender, vlasovshy t.b. aıyptar taǵylǵan.
Batys Qazaqstan oblysyna arnaıy qonys aýdarýshylardyń ishinde 974 nemis, 89 Qyrym tatary, 83 orys, 78 grek, 74 qalmaq, 20 ýkraın bolǵan eken. Jalpy oblys aýmaǵyna 1931 jyly – 1 adam, 1932 jyly – 1 adam, 1936 jyly – 1 adam, 1939 jyly – 1 adam, 1940 jyly – 4 adam, 1941 jyly – 164 adam, 1942 jyly – 498 adam kúshtep kóshirilgen.
Tutqyndar tartqan taýqymet
Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy batysqazaqstandyq soǵys tutqyndarynyń talaıly taǵdyryn kóp jyldan beri zerttep júrgen ólketanýshy Ahmedııar Batyrhanov jergilikti polısııa departamentiniń arhıvinde 1939-1945 jyldary Fın jáne Uly Otan soǵysynda jaý qolyna túsken soǵys tutqyndarynyń 581 isi saqtaýly turǵanyn aıtady. Mundaǵy bir iste birneshe adamnyń málimeti tirkelgen. Zertteýshi qazirge deıin Batys Qazaqstan oblysynan 2939 soǵys tutqynynyń tizimin anyqtaǵan.
- Arhıvte áskerı tutqyndardyń trofeılik kartochkalary, derbes kartochkalary, tutqynnan bosatylyp kelgen soń isti bolyp sottalǵandardyń jeke isteri saqtalǵan. Qujattardyń saqtalýy jaqsy. Soǵys jyldary túsirilgen sýretter men Túrkistan legıonyna qyzmet etý úshin medkomıssııadan ótkende túsirilgen rentgen plenkalary, jeke qujattary – qyzyl ásker kitapshalary, sýretteri de bar, - deıdi Ahmedııar Qýanuly,
Reseı Qorǵanys mınıstrligi arhıviniń «Obd-memorıal» jáne «Pamıat naroda» saıttaryndaǵy ashyq málimetter de kóp aqparat beredi. Máselen Batys Qazaqstan oblysynyń Bórli aýdanynan 31 adam jaý qolyna tutqynǵa túsip, sonyń 25-i tutqynda qaıtys bolǵan. Jympıty aýdanynan – 68 tutqynnyń 57-si, Qaztalov aýdanynan - 44 tutqynnyń 43-i, Taıpaq aýdanynan - 64 adamnyń 49-y, Terekti aýdanynan – 35 adamnyń 32-si, Chapaev aýdanynan - 49 adamnyń 37-si, Jańaqala aýdanynan – 103 adamnyń 91-i, Fýrmanov aýdanynan - 61 adamnyń 54-i sol jerde dám-tuzy taýsylǵan.
Al Uly Otan soǵysynda tutqynda bolyp, keıin bosatylǵan batysqazaqstandyq Qadyr Sarıev – Italııada, Oral Halyq – Túrkııada, Qarys Qanatbaev – Germanııada, Dáýletkereı Taǵyberlı (Davlet Tagıberlın) – AQSh-ta ómir súrgen. Soǵysta tutqynda bolyp, tutqynnan qashyp shyǵyp, shetel qarsylasý qozǵalysyna qatysqan batysqazaqstandyq О́tegen Abdýlov – Belgııada, shyńǵyrlaýlyq Muhambetqalı Muqyshev – Albanııada, qaratóbelik Batyrǵalı Habıbýllın - Italııada, О́teýli Bısenǵalıev, chapaevtyq Jumaǵazy Qashyqov, jańaqalalyq Qarajuman Dáýletov (Dáýlet Qarajýmın) jympıtylyq Nábı О́teshov, Baqytjan Edresov, fýrmanovtyq Zulqash Amanǵalıev, ordalyq Qadem Jumanııazov – Fransııada, Ýálı Nurjanov – Chernogorııada, Sıdaǵalı Hamzın – Iýgoslavııada partızandar qatarynda soǵysqan eken.
Soǵys jyldary «Túrkistan legıony» men «Ost mýsýlman SS» dıvızııa quramynda qyzmet etken 12 batysqazaqstandyq anyqtalǵan. Olar Italııa men Fransııa elderinde partızan otrıadtaryna qarsy soǵystarǵa jáne jazalaý jumystaryna qatysyp, elge oralǵan soń «otanyn satqan opasyz» atanyp, 15-25 jylǵa sottalǵan.
Uly Otan soǵysy jyldary jaý qolyna tutqynǵa túsip, keıin tutqynnan bosatylǵan Oral qalasy boıynsha – 42 adam, Orda aýdanynan – 122 adam, Jańaqala aýdanynan – 58 adam, Bórli aýdanynan – 23 adam, Jánibek aýdanynan – 52 adam, Jympıty aýdanynan – 47 adam, Zelenov aýdanynan – 5 adam, Qaztalov aýdanynan – 32 adam, Qaratóbe aýdanynan – 58 adam, Prıýrale aýdanynan – 13 adam, Taıpaq aýdanynan – 32 adam, Terekti aýdanynan – 21 adam, Shyńǵyrlaý aýdanynan – 29 adam, Fýrmanov aýdanynan – 38 adam, barlyǵy 572 adam anyqtaldy. «Bul tizim aldaǵy ýaqytta tolyǵady degen oıdamyn. Izdestirý-zertteý jumysy jalǵasýda» deıdi Ahmedııar Batyrhanov.
Mine, Prezıdenttiń arnaıy Jarlyǵynan soń qupııalylyq qursaýy alynǵan qujattardan sovettik repressııanyń zulymdyq zardaby endi ǵana tolyq kólemde anyqtalyp jatyr. Bul qujattardy jarııalap, jazyqsyz japa shekken taǵdyr ıeleriniń esimderin tolyq aqtaý – Jańa Qazaqstannyń aldynda turǵan paryzdyń biri.