Chernobyl: Qaıǵyly jaǵdaı qaıtalanýy múmkin be?

36 jyl burynǵy jarylys

Tarıhqa sheginis jasap kóreıik. Ras, HH ǵasyrdyń 60-80 jyldar aralyǵy atom energetıkasynyń, atap aıtqanda beıbit atomdy paıdalanýdyń gúldený dáýiri sanaldy. Atap aıtqanda, atom elektr stansalary belsendi túrde salyndy, sonyń biri – Chernobyl stansasy. Onyń qurylysy 1970 jyly bastalyp, alǵashqy energoblogy 1977 jyly KSRO energojúıesine qo­syldy. Keıinirek taǵy úsh energoblok paıdalanýǵa berildi, al stan­sa­nyń jyl saıynǵy energııa óndirisi 19 mlrd kılovatt-saǵatqa deıin ulǵaıdy.

Jalpy, 1986 jylǵy apat, Cher­no­byl AES-indegi alǵashqy jaǵ­daı emes. Odan buryn 1982 jyly energoblokty synamaly iske qosý kezinde reaktordyń teh­nologııalyq arnalarynyń biri qı­rap, aktıvti aımaqtyń grafıtti qa­lan­ýy deformasııalandy. Zardap shekkender bolǵan joq desek te, tóten­she jaǵdaıdyń saldaryn joıý úsh aıǵa so­zyldy.

Chernobylde álemdegi basqa da stan­salar sııaqty synaqtar men táji­rı­­beler turaqty ótkizilip turdy. О́ki­nishke qaraı, kezekti osyndaı standarttan tys tájirıbelerdiń birinde apat boldy.

1986 jyldyń 26 sáýirine qara­ǵan shaqta atalǵan atom elektr stan­sa­synyń 4-shi energoblogynda týrbo­ge­­ne­­rator synaqtary júrgizildi. Reak­tor toqtaǵan kezde apattyq elek­tr­men jabdyqtaý úshin týrbogene­ra­tor rotorynyń aınalmaly ener­gııa­­synyń bir bóligin paıdalanýǵa bo­lady dep josparlanǵan bolatyn. Alaıda reaktordyń tehnıkalyq shart­­­tary eksperıment talaptaryna sáıkes kelmegenine qaramastan, sy­naq­tar júrgizildi. Stansany paıdalaný erejelerin óreskel buzý jáne reaktordyń keıbir qurylymdyq erek­she­likteri nátıjesinde túngi saǵat 01.00-den 23 mınýt ketkende energoblok­ta jarylys pen órt oryn aldy.

«Chernobylda oryn alǵan jarylys sháınek qaǵıdasy boıynsha, ıaǵnı qysym arqyly sýdyń eriksiz túrde at­qylaý sebebinen boldy. Qaınaǵan sý sháınektiń qaqpaǵyn kótere sil­ki­se, dál solaı Chernobyldaǵy reak­torda temperatýra óte joǵary jyl­dam­dyq­pen kóterilip, ishindegi sý qatty qyzý­dan birden qaınap, sýdyń býy syrtqa burq etti. Bul ýaqytta úlken qýatty arnalyq reaktor tıpti reaktor qol­danyldy. Osy oryn alǵan qaıǵyly oqıǵadan keıin álemniń eshbir jerinde bul reaktor salynbady. Qazirgi ýaqytta zamanaýı reaktorlarda qandaı da bir reglamentten tys zertteýler budan bylaı júr­gizilmeıtinin atap ótken jón», dep tú­sindiredi atom ınjeneri Áset Maham­betov.

Apat aýqymy

Chernobyl apaty atom energetıkasy tarıhyndaǵy eń iri jantúr­shi­gerlik oqıǵa retinde búkil álemdi dúr sil­kin­dirdi. Reaktordyń belsendi aı­ma­ǵy tolyǵymen qırap, energoblok ǵıma­raty zaqymdandy, radıo­akt­ıvti materıaldardyń edáýir bóli­gi qor­shaǵan ortaǵa zııan keltirdi. Apat­tan keıin úsh aıdyń ishinde res­mı túrde 31 adam qaıtys bolǵan, 1987-2004 jyldar aralyǵyndaǵy 19 ólim oqıǵa­syn apattyń tikeleı saldaryna jatqy­zý­ǵa bolady. AES qyzmetkerleri men qutqarý koman­dalarynyń 134 adamy óte aýyr dá­rejedegi ótkir sáýle aýrýyna shal­dyqty. Sáýlelenýdiń uzaq mer­­zimdi áserinen keıin taǵy da tórt myń qosymsha ólim bolýy múmkin degen pikir­ler bar. Alaıda bul apattyń uzaq merzimdi saldary týraly ǵalymdardyń daý-damaıy áli de jalǵasýda.

Chernobyl qasireti halyqaralyq qaýymdastyqtyń qandaı da bir sharalardy qabyldaýyna negiz boldy. AES-tegi apattan keıin kóp uzamaı MAGATE-ge múshe memleketter ra­tı­fı­kasııalaǵan eki konvensııa­ny ázir­le­di. Onyń biri, tótenshe jaǵ­­daı­lar­dy habarlaý, aqparat almasý jáne suraý salý boıynsha ha­lyqaralyq kómek kórsetý úshin halyqaralyq qu­qyq­tyq negiz qalaı­tyn ıadrolyq apat týraly jedel habarlaý týraly konvensııa. Ekinshisi, ıadro­lyq apat nemese radıa­sııa­lyq apat jaǵ­da­ıynda kómek týraly Konvensııa. Bul konvensııalar MAGATE-ge osy ba­ǵyttaǵy sharalardy úı­lestiretin ha­­lyq­aralyq ortalyq retinde áreket etý­ge múmkindik beredi.

Shynyn aıtý kerek, Chernobyl apatynan keıin edáýir atom jobalary toqtatylyp, salanyń damýy aıtar­lyq­taı baıaýlady.

Qatelikter sabaǵy

1990 jyldardyń sońynda atom energetıkasy damýdyń buralań jolyna qaıta tústi. Nege bulaı boldy? Qaýipsizdik máselesi qaıda qaldy?

Ǵasyrlar toǵysynda dástúrli kómir jaǵý arqyly alatyn elektr qýaty adamzatqa, qorshaǵan ortaǵa qan­shalyqty zııandy ekenin bári túsin­di. Energııanyń jańartylǵan bala­ma kózderi – kún jáne jelden energııa alý qazirgi ýaqytta turaqsyz jáne óte qomaqty qarjyny talap etip otyr.

Sondaı-aq atom energetıkasy men Chernobyl apatynyń saldary zerdelendi. Qaýipsizdik júıesiniń bar­­lyq komponentterine degen kóz­qaras, sonyń ishinde reaktorlardy qaıta qurý jáne jetildirý jó­nin­degi álemdik tájirıbede buryn-soń­dy bolmaǵan áreketter qaıtadan qa­raldy. Jumys istep turǵan AES-te ıadrolyq qaýipsizdik júıesin je­til­­dirý jóninde kóptegen shara qa­byldandy. Chernobyl apatynan keıin tehnıkalyq jáne uıym­das­tyrýshylyq sheshimder birden qa­byl­dandy, al 1987-1991 jyl­dar ara­ly­ǵyn­da qaýipsizdik júıe­sin kúsheıtý júr­gizildi, bul óz ýa­qy­tyn­da apatqa ákep soqqan jobalyq kemshilikterdi edáýir azaıtty.

Apattan alǵan taǵy bir sabaq — tótenshe jaǵdaılardy joıý júıesin je­tildirý qajettiligi. Avarııalyq sáý­le­lený qaýpi tóngen jaǵdaıda qyz­met­kerlerdi de, basqa adamdardy da barynsha qorǵap qalý úshin negizsiz aralasýǵa jol bermeý maqsatynda avarııalyq den qoıý mindetterin sheshýge tájirıbeli ǵalymdar men radıasııadan qorǵaý jónindegi mamandar tartylady.

Búginde atom energetıkasynyń mamandary Chernobyl qasireti qaı­ta­lanbaıdy dep sendiredi. Buǵan 2011 jyldyń 11 mamyrynda bolǵan Ja­ponııadaǵy Fýkýsıma-1 atom elektr stansasyndaǵy taǵy bir úlken apat sebep bola alady. Bul apat ıadro­lyq oqıǵalardyń halyqaralyq shkalasy boıynsha maksımaldy, 7 deńgeıge, sondaı-aq ChAES apatynyń deńgeıimen te­ńestirildi. Alaıda ıadrolyq shyǵa­ryn­­dylardyń aýqymy boıynsha Fý­ký­sı­madaǵy apat Cher­nobylǵa qara­ǵan­da bes ese az. Sarap­shylar japon atom elektr stan­sa­syn­daǵy apat jer silkinisi men sýnamıge baılanysty bastaldy, biraq onyń damýy men nátıjeleri stansa qyzmetkerleriniń birqatar sátsiz sheshimderiniń nátıjesinde boldy dep sendiredi.

«Stansa qyzmetkerleri ja­rylysqa ákeletin birqatar ja­ǵym­syz sheshimder qabyldady, biraq bul ıadrolyq jarylys bolmady. Ol sýtektiń jarylýy ıaǵnı reaktordyń ishinde qoldanylatyn jylý bólgish qurastyrmalary sırkonıı qorytpasynan jasalǵandyqtan, joǵary temperatýrada sýmen áreket­tesip, jarylǵysh sýtegi gazyn bóledi. Osy gaz ǵımarattyń ishinde jınalyp, jarylystyń bolýyna ákep soqty», deıdi Á.Mahambetov.

Áıtse de, teorııalyq turǵydan apat­tyń osyndaı nemese basqa formada qaı­talanýyn tolyǵymen joqqa shyǵa­rý­ǵa bolmaıdy. Biraq esh sengisiz adam áserinen týyndaıtyn kezdeısoqtyq pen tabıǵı-tótenshe jaǵdaılardyń bir sátte qatar kelýi apatqa ákep soǵýy múmkin. Ár jańarý men jańa tehnologııanyń paıda bolýy ótken qatelikterdiń tá­ji­rı­­besin eskeredi. Sondyqtan qa­zir­gi zamanǵy atom reaktorlarynda jo­balaý satysynda reaktordyń ak­tıv­ti aımaǵynyń buzylýymen bolatyn apat­tar­dyń múmkindigin is jú­zinde joıý qamtamasyz etiledi, ıaǵnı «jobalaý ke­zin­de avarııany joıý» tujy­rym­da­masy iske asyrylady.

«Reaktorlardyń jańa zamanaýı jobalarynda AES sheginen shyǵýǵa múm­kindik bermeıtin radıoaktıvti bólshek­ter­diń ártúrli qaýipsizdik júıe­leri paı­dalanylady. Sonymen qatar, apat kezinde reaktor ju­my­sy­nyń derbestigi 72 saǵatqa deıin jete­di. Iаǵnı reaktor adam aralasýyn­syz ózdiginen toqtap, úsh táýlik boıy qa­ýipsiz jaǵdaıda bola alady», dep túsindiredi Á.Mahambetov.

Aǵymdaǵy qoldanystaǵy jumys istep turǵan reaktorlar úshin aýyr apat yqtımaldyǵy 10 mln jylda bir kelýi múmkin dep qarastyrylady. Qazirgi jetildirilgen tehnologııalar táýekelderdi azaıtýǵa kepildik beredi. Sondyqtan álem atom elektr stansalaryn paıdalanýdan bas tartpaıdy. Chernobyl tragedııasynan keıin atom energetıkasyn paıdalanýdan múlde bas tartý týraly túbegeıli sheshim qabyldanǵan elderde (mysaly, Germanııada) qazir atom reaktorlaryna qaıta oralý týraly pikirtalas jandana tústi.