Astanada elimizdiń Din ister agenttiginiń uıytqy bolýymen «Ortalyq Azııadaǵy ıslamnyń róli» taqyrybynda konferensııa ótti. Oǵan tanymal teolog-ıslamtanýshylar, din salasyndaǵy qarym-qatynasty retteý jáne dinı ekstremızmge qarsy turý máselelerimen aınalysatyn Reseı, О́zbekstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan, Túrkııa, Egıpet memleketterinen kelgen sarapshylar, memlekettik organdar ókilderi, din jáne dinı senim bostandyǵy máselelerin zertteýshi qazaqstandyq sarapshy-mamandar, ǵalymdar, dintanýshylar, úkimettik emes uıymdar ókilderi qatysty.
Jıynǵa qatysýshylar ıslam dininiń rólin, onyń Qazaqstan men Ortalyq Azııa memleketteriniń mádenı jáne rýhanı turǵydan damýyndaǵy yqpalyn talqylap qana qoımaı, Ortalyq Azııa aımaǵynan shyqqan musylman oıshyldarynyń qalamynan týǵan ǵylymı, ádebı, mádenı jáne rýhanı-ónegelik muralardyń qazirgi kezdegi ekstremıstik ıdeıalardyń taralýyna ıdeologııalyq turǵyda bóget bola alatynyn atap ótti.
Máselen, halyqaralyq jıyndy ashqan Din ister agenttiginiń tóraǵasy Marat Ázilhanov ıslam dininiń róline toqtala kele, Ortalyq Azııa aımaǵynan shyqqan ǵulamalardyń ıslamnyń, álemdik ǵylym men mádenıettiń damýyna aıtarlyqtaı úles qosqanyn jetkizdi. «Ortalyq Azııa – ıslam damýynyń tarıhı ortalyǵy. Buǵan osy aımaq ǵalymdarynyń baı murasy men olardyń ıslam damýyna qosqan úlesi kýá. Degenmen, atqarylatyn is áli de kóp. Sebebi, ıslam dininiń áleýmettik-mádenı fenomeni san qyrly jáne ol pánaralyq zertteýdi talap etedi», dedi Din ister agenttiginiń tóraǵasy óz sózinde.
Konferensııada sóz alǵan Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı Erjan qajy Malǵajyuly óziniń sózinde izgilik pen izettiliktiń, bereke men birliktiń, eki dúnıe baqytynyń bastaýy bolǵan din – Islamnyń qazaq topyraǵyna jetkenine 1250 jyldan asqanyna, al baıtaq dalany mekendegen babalarymyz óz salt-dástúri men bolmysyna barynsha jaqyn dindi VIII ǵasyrda qabyldaǵanyna toqtala kele: «Islam – osyǵan deıin jurtymyzdyń júrer joly, baǵyt-baǵdary, qorǵany, tiregi de bolyp keledi. Asyl dinnen qýat alǵan halqymyz qamyqqanǵa qamqor, ulttar men ulystardy yntymaqqa uıytqan irgeli elge aınaldy», dedi.
Al R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Ábsattar Derbisáli jıyn aıasynda sóılegen sózinde ıslamdaǵy bilim-ǵylymnyń órkendeýine qazaq halqynyń qosqan úlesi de zor ekendigin tilge tıek etti. «Islamǵa deıin de bizdiń babalarymyzdyń ózindik mádenıeti, ǵylym-bilimi, jazýy boldy. Islam qazaq dalasyna bilim-ǵylym ákelse, biz de úlken ıslam órkenıetine úles qosqan halyqpyz», dedi. Sondaı-aq, ol Túrkııanyń joǵary oqý oryndarynyń kitaphanalarynda, memlekettik jáne jekemenshik qoljazba qorlarynda Ortalyq Azııadan shyqqan ǵulama ǵalymdar men oıshyldardyń kóptegen eńbegi saqtalǵanyn, alaıda, olardyń tolyq dárejede jaryqqa shyqpaǵanyn aıtty. «Men bul rette, ásirese, Qazaqstannyń orta ǵasyrlardaǵy Otyrar, Saıram, Farabı, Taraz, Balasaǵun, Syǵanaq, Túrkistan sekildi ejelgi qalalarynan shyqqan oıshyldardyń mol muralary aıryqsha tańdanys pen tebirenis týǵyzatynyn aıtqym keledi», dedi óziniń sózinde ol.
Bul kúni sheteldik sarapshylar da baıandamalar oqyp, óz kókeılerinde júrgen máselelerdi ortaǵa saldy. Máselen, Reseı Ǵylym akademııasyna qarasty Shyǵystaný ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Farıd Abdýllın búginde ıslamdy álemdik din retinde tereń oqý jáne ıslamdyq aǵartý, ıslamdaǵy bilim salalaryn túbegeıli zertteý úderisi keńinen júrgizilip jatqanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, bul akademııalyq qoǵam – arabtanýshylardy, ıslamtanýshylardy jáne tarıhshylardy ǵana emes, jańa zamannyń ımamdaryn daıarlaıtyn dinı qaıratkerlerdiń basyn da biriktirgen. «Islamnyń álemdik din retindegi eń negizgi artyqshylyqtarynyń biri – onda bilim-ǵylym men senim árqashan, árdaıym maǵyna jaǵynan uqsas uǵym retinde qarastyrylady. Iаǵnı senim – bilimniń fýnksııasy bolsa, bilim de senimniń fýnksııasy. Demek, bilim men ǵylymǵa umtylý – árbir senim ıesiniń basty mindeti bolýy tıis», dedi sheteldik ǵalym.
Kaır memlekettik ýnıversıtetiniń professory Fýad Mahmud Ortalyq Azııanyń ıslam órkenıetine qosqan úlesi tek uly ǵulamalardy usynýmen ǵana shektelmegen degen oıymen bólisti. «Bálkim, ol álemdik órkenıetke «medreseni» meshitten táýelsiz ǵylymı bilim berý mekemesi retinde usynyp, onda ilim izdenýshiler sapaly ǵylymı daıyndyqtan óte kele, ustazdary bastaǵan ǵylymı zertteýlerdi jalǵastyryp alyp ketetin ǵalymdardy shyǵarý arqyly dúnıejúzilik ǵylymǵa kóp úles qosqan bolýy múmkin», dedi ol bul jóninde.
Konferensııa qorytyndysynda ortaq úndeý qabyldandy. Úndeýde ǵulamalardan qalǵan ǵylymı, ádebı, mádenı jáne rýhanı-ónegelik muralardyń búgin de óz mańyzdylyǵyn joımaǵany, sondyqtan, halyqtardyń órkendeýi úshin, ǵylym men mádenıetti damytý úshin, sonymen qatar, Ortalyq Azııa aýmaǵynda musylman qaýymynyń ıntellektýaldy damýy úshin negiz qalaý qajettigi aıtyldy. Bul oraıda, jıynǵa qatysýshylar azamattardy, zııaly qaýym ókilderin, sarapshylar qaýymdastyǵyn, musylman din qyzmetshilerin osyndaı rýhanı áleýetti saqtap, ony ary qaraı kúsheıtý jolynda bar kúsh-jigerdi biriktirýge shaqyrdy.
Láıla EDILQYZY,
«Egemen Qazaqstan».