Sol sýret kóz aldymnan ketpeıdi. Tory bıeniń ker qulyny. Qarashoqydan óte bersem, jaltańnyń eńisinde jańa týǵan jas qulyn japadan-jalǵyz tobylǵy emip tur. Sáýirdiń jańbyry tysyr-tysyr etedi. Tobylǵy, qaraǵan gúldep ketken kez. Ústinen túspesem, óldi ǵoı ana qulyn. Kıiktiń quralaıyndaı ker qulyn, kózi mólt-mólt etken, aıaq-buty sıdyıǵan, panasyz jetim qulyn. Qýlyq qulyndaǵan (tumsa dep te aıtady, tuńǵysh tóldegen) enesinen kóz jazyp qalǵan, jylqyshyǵa kezigip, jaryǵy óshpedi áıteýir.
Soǵysty kórgenderdiń, balalyǵy soǵyspen tuspa-tus kelgenderdiń barlyǵynyń ómiri osy ker qulyndaı panasyz bolǵan dep oılaımyn. Búgin bolmasa, erteń ilip túsetin qańǵyǵan oqtyń astyndaǵy qorǵansyz taǵdyrlar. Syrbaı Máýlenovtiń, Qýandyq Shańǵytbaevtyń, Saǵı Jıenbaevtyń jyrlarynan anyq kórinedi. Enesi nemese enesinen kóz jazyp qalǵan jetim qulyn – aıaýly beıne. Kez kelgen kıik bóten quralaıdy emizip kete beredi. Jylqyda joq ol qasıet. Qulyny ólgen saqa bıeler qýlyqtyń qulynyn tartyp áketedi deıtin úlkender. Kerisinshe qazaq analary bir-biriniń balasyn emize bergen. Jylqynyń minezin, kıiktiń qasıetin boıyna sińirgen bizdiń halyq. Bálkim sondyǵynan shyǵar, joǵarydaǵy úsh aqynnyń da qulyn taqyrybynda óleńderi bar. Jáne qaıtalap oqıtyn klassıkalyq shyǵarma úsheýi de. Mundaı shyǵarmalardy túısinip oqyǵan adam qastyqqa, jaýyzdyqqa, zulymdyqqa áste barmaıdy dep oılaımyz, árıne. Kórmese de kórgendeı bolady ol qasiretterdi.
Jer betinde onsyz da zulymdyq kóp emes pe? Qańǵyǵan oq kóp. Ony soǵys kórgender anaǵurlym artyǵyraq sezinedi. Syrbaı tipti qazaq dalasynyń áli dúnıege kelip úlgermegen, ishte týǵaly jatqan qulynyn Reseıge, Volhovtyń batpaǵyna aparady. Sol fýgas bombasynyń astynda jaryqqa kelgeli jatqan Syrbaıdyń qulyn júregi atqaqtap zulymdyqqa qarsy joryqqa shyǵady. Sonaý orys dalasynda soǵysta júrse de Syrbaı árıne qazaqy qulyndy elestetip jazady óleńdi. «Sharshaǵan jol batyp, Volhovtyń batpaǵynda, jatyr bıe tolǵatyp, zeńbirektiń art jaǵynda». Aqyn osylaı jaı ǵana aıta salǵan jáne sol jaı ǵana aıta salǵany ólmestiń jyry bolyp túsken. «Fýgas bombasy – Jerdi órtegen qıyn kúnde. Tirshilik joldasy – búlkildeıdi bıeniń búıirinde». Boshalap kelgen bıe jaýǵan oqtyń astynan basqa jer tappaǵandaı aqyn soǵysyp jatqan ormanǵa kelgenin kórmeısiz be? Jerge túsip, tánge qadalǵan zeńbirektiń jaryqshaǵynan sol bombanyń astynda tolǵatqan bıeni kórý – áldeqaıda aýyr aqyn júregine. Aqyn sony aıtqysy keledi. Soǵys bir qınasa, ómir eki qınaıdy: «Jalyn tarap, kózine únsiz qarap, Soldat onyń sıpaıdy qursaǵynan», deıdi. «...Al ottyń ortasynda – shirkin, ómir, Qulyn bop kisineıdi». Barlyq qasiret pen shattyq osy tórt shýmaq óleńde tur. «О́ltirmek boldy ulymdy, dúnıege áli kelmegen», dep te jyrlaǵan Syrbaı aqyn. Adamdy óltirý – jalǵyz ony óltirý emes...
Al Qýandyq Shańǵytbaev pen Saǵı Jıenbaevtyń qulyny beıbit kúni týsa da, ot pen oqtan jazym bolǵany júrekke shanshýdaı qadalady. Aqyn tili shanshýdaı qadap qoıady. Janashyrlyq sezimi oıanady. Qýandyqtyń «qyrmyzydan maı burqyrap turǵan kezde týǵan mármár tuıaq, merýert kekil, qan kúreń qulyny», beıqam, erke qulyny týraly oqyp bastaǵanda adam shynymen-aq «tóbelinen súıip alǵysy keledi». Aqyn jyrdyń alǵashqy shýmaqtarynda quldyryńdaǵan qulyn dúnıege qaıran qaldyryp, tańdaı qaqtyryp qoıady.
«Kerilgende kelte jalyn silketin,
Quıyn ótse quty qalmaı úrketin.
Ańqaý edi, emshek izdep taba almaı
Enesiniń tósin túgel túrtetin» osynshama beıqam, ańqaý qulynnyń enesine jaı túsip óledi de, jetim qalady. Ári qaraıǵy ómiri tek bir Qudaıdyń qolynda. Soǵysqa barmasa da, balalyǵy men jastyǵyn soǵys topalańy jalmap qoıǵan aqynnyń jazǵany qylań beredi muny. Enesine jaı túsip ólgen qulyndy sýretteı kele sońynda aqyn:
«Qarashy áne: aspanda –
nur, jerde – gúl,
Bolmaǵandaı túk te
sumdyq surapyl»,
dep aıaqtaıdy.
Saǵıdyń qulyny da osyǵan uqsas. Eki aqyn bir ýaqyttyń perzenti bolǵandyqtan, jyrlary da soǵys kezin eske salady. Saǵı biraq, oqıǵany basynan da, ortasynan da emes, sońynan bastap tarqatady.
«Tabıǵattyń osyndaı
bir qastyǵyn
Kórmeıin dep bult astyna
qashty kún.
Jańa ǵana enesine jaı túsip,
Japan dúzde qala berdi jas qulyn».
Osy jerde kúndi bas árippen jazý kerek. Bul da poezııanyń jazylmaǵan zańy. Bir jaǵynan kún – jalqy esim. Eshteńeni esine saqtamaıtyn, tańǵalmaıtyn sol jaryqtyǵyńyzdyń ózi osy qasiretke tózbegen soń ne deýge bolady? Kún túgili jer de sóıtedi:
«Nóser jańbyr quıylǵandaı
shúmekten,
Osy mańda órshelene údetken...
Qulynshaqty terbegendeı
shaıqaltyp,
Qara jerdiń keýdesi bir dir etken».
Jer de sóıtedi dep oılaımyz, anyǵynda bul – qulynnyń óz júregi. Týra maǵynasynda da, aýyspaly maǵynasynda da oınap tur sóz. Dúnıeniń de, ýaqyttyń da júregi bolýy múmkin dir etken. Eń bastysy osyndaı sumdyqqa sizdiń júregińiz dir etpese, masqara – sonda. Biraq óleń – oqyǵan jannyń aıaýshylyq sezimin týdyrmaı qoımaıdy. Árıne, anasy ólgennen Qudaı saqtasyn, ol turmaq, basqa balalar oınap jatqanda, solardy kóre tura qalyp qoıǵan bala qandaı kúıde bolýshy edi? Aqyn sony keltiredi. «Basqa jylqy qyrǵa bettep barady. Bul solardy uzatyp tur kózbenen». Osydan bylaı ólgen anasy men uzap bara jatqan jylqy arasynda sharqurǵan qulyn beınesi kóz aldyńnan ketpeı qoıady.
«Jańbyrmenen dúr silkinip
shyqty kók,
Kók shalǵynnyń betin
samal súrtti kep.
Oıatqandaı sulyq jatqan enesin,
Turdy qulyn
tumsyǵymen túrtkilep...».
Budan árige júrek daýalamaıdy.