Hılları Klıntonnyń bas tartýǵa qaqysy joq
Endi eki jyldan keıin AQSh-ta prezıdent saılaýy ótedi. Oǵan deıin áli kóp ýaqyt bardaı kóriner. Al AQSh úshin alys emes. Ony basqaratyn tulǵany anyqtaý uzaqqa sozylady.
Sol naýqan bastalmaı jatyp, sarapshylar, saıasatshylar qazirdiń ózinde bolashaq prezıdenttiń atyn atap otyr – Hılları Klınton bolady deıdi. Árıne, bul esim kózi qaraqty qaýymǵa keń tanys. Jurt ony burynǵy birinshi ledı – prezıdent Bıll Klıntonnyń zaıyby, Nıý-Iork shtatynan saılanǵan senator, prezıdenttikten úmitker, keshegi kúnge deıin AQSh-taı alyp eldiń syrtqy saıasatyn júrgizgen Memlekettik hatshy retinde biledi, onyń tulǵalyǵyn moıyndaıdy.
Sóıtse de, jurttyń oǵan shappaı báıge usynýy nelikten? Buǵan úlken negiz bar. Eń aldymen, bul eldegi saılaý júıesi soǵan aparady. Ádette bul elde prezıdent saılaýyna eki-aq partııa: respýblıkashylar jáne demokratııalyq partııalar (basqa da partııalardyń quqy barlyǵyna qaramaı) ǵana qatysady. Aqtyq kúreske osy eki partııanyń tańdaǵany shyǵady. Al demokrattardyń tańdaýy – Hılları Klınton. Onyń respýblıkashyl qarsylasyn jeńetinine shúbá joq.
Sol aqtyq aıqasqa deıin partııanyń óz ishinde de kúres bar. Ol da ońaı emes. Oǵan bir mysal – qazirgi prezıdent Barak Obama men osy Hılları Klıntonnyń kúresi boldy. Sońyna deıin shaıqasty, aqyrynda Obama basym tústi. Bir atap óterlik jaı: sol ishki partııalyq kúreste bul ekeýi qarsylas bolǵanymen, óshtesken joq, keıin yntymaqtasa qyzmet istedi. Klınton memhatshylyq qyzmetti oıdaǵydaı atqaryp, álemdik saıası qaıratker deńgeıine kóterildi.
Demokrattardyń partııalyq tańdaýy Klıntonǵa túsetini – ol partııaǵa jeńis ákeledi. Tipti, Klınton saılaýǵa túsýge yqylas bildirmegen kúnde de demokrattar muny odan talap etýi múmkin. Partııalastarynyń talabyna onyń qulaq aspaýyna qaqysy joq.
Demokrattardyń úmitkeri belgili. Al respýblıkashylar ony endi anyqtaıdy. Biraq dál qazir el kózine túsip, búkilhalyqtyq qoldaýǵa ıe bolatyndaı qaıratkerdi respýblıkashylar ataı almaı otyr. Aýyzǵa alynyp júrgen senatorlar R.Pol, T.Krýs jáne M.Rýbıo H.Klıntonmen shendese almaıtynyn respýblıkashylardyń ózderi de moıyndaıdy.
Onyń ústine, qazir amerıkalyq qaýymǵa respýblıkashylardyń konservatıvtik kózqarastaǵy saıasatynan demokrattardyń lıberaldyq kózqarastaǵy saıasaty jaqyndaý. Ásirese, jastar ish tartady. Jalpy, sońǵy ýaqytta respýblıkashylardyń qatary sıreńkirep, demokrattar qatary óskeni de ańǵarylady. Sodan da tek aldaǵy saılaýda ǵana emes-aý, jalpy respýblıkashylardyń odan keıingi saılaýlardan da joly bola qoıýy neǵaıbyldaı kórinedi.
Hılları Klıntonnyń jeńiske jetý múmkindigin aıtqanda, bir jaıdan attap ketýge bolmas. Bul – alǵash ret el prezıdenttigine áıel azamattyń saılaný múmkindigi. Úmitkerdiń bedelin aıtpaǵanda, saılaýshylardyń «muny da bir kórelik» degen oıy biraz daýysty qorjynǵa salar. О́tken joly Barak Obamanyń afrıkalyq-amerıkalyq bolýy da oǵan birshama «kómekteskeni» belgili.
Taǵy da Hılları Klıntonnyń halyq arasynda bıik adamı beınesi qalyptasqan. Ol kúıeýi Bıll Klıntonnyń kezinde jurtqa jarııa bolǵan «jigitshilik qylyqtaryn» keshire bildi. Ol kóp adamnyń qolynan kelmeıdi. Bıyl Obamanyń jubaıy Mıshel basqamen kúle sóılesken kúıeýin qyzǵanyp, qylyq kórsetip, jurtqa kúlki bolǵan. Jurt muny da salystyrady. Áıtpese, osy jaqynda ǵana Hılları hanym Las-Vegasta leksııa oqyǵanda, oǵan bireý bátińke laqtyrǵan kezde, ashý shaqyryp, tuldanbaı, ázil aıtyp, jurtty kúldirýmen shektelgeni de tektilik kórinisi.
Jurt Hılları Klıntondy AQSh-tyń aldaǵy prezıdenti bolady dep áńgime aıtady. Bir jaǵy solaı bolǵanyn qalaǵannan da aıtady.
Birigýge halyq emes, bıliktegiler qarsy
Soltústik jáne Ońtústik Koreıa elderi týraly áńgime bolǵanda, birden olardyń birigýi týraly oı kóńilge oralady. Bular birikse kóptegen máseleler ózinen ózi sheshiletindeı kórinedi.
Barlyq bále bir halyqtyń ekige bólinýinen bastalǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin otarlaý buǵaýynan qutylǵan eldi KSRO jáne AQSh óz yqpalynda qaldyrý úshin biraz shaıqasyp, aqyry bir halyqty ekige bólip tynǵan. Jaı bóliný emes, bitispes jaýǵa aınaldy. Jáne eki jaqtyń damýy eki túrli boldy. Biri mılıtarıstik, ekinshisi demokratııalyq osynaý eki memlekette áleýmettik jaǵdaı da, biri – ash, biri toq degendeı, eki túrli.
Bir halyq bir el bolyp qaıta birikse, jaǵdaı jaqsylyqqa qaraı ózgerer edi degen pikir de kópten aıtylyp keledi. Ash jaǵy toıynar edi, birinde baryna ekinshisi kenelip, ult damýynyń jańa kózi ashylar edi. Eń bastysy – qazirgi eki el jaýlasýdan qutylyp, beıbit berekeli ómirge kósher edi. Álemdik turǵydan alyp qaraǵanda da, ıadrolyq qarý qaýpiniń bir núktesi joıylar edi.
Birigýdi kóbine Ońtústik jaǵy aıtady. Sóz júzinde Soltústik te ony quptaǵan bolǵanmen, is júzinde oǵan qarsy. Túrli sebepterdi alǵa tosyp, birigýdiń jolyna kedergi qoıady. Sońǵy rette de osylaı boldy. Koreıa Respýblıkasynyń (Ońtústiktiń) prezıdenti Pak Kyn He ótken aıda Germanııaǵa sapary kezinde óziniń birigý jónindegi Drezden deklarasııasyn jarııalady. Onda ekijaqty baılanysty keńeıtý, senimdi kúsheıtý joldary sóz bolǵan.
KHDR-dyń Memlekettik qorǵanys komıteti birigý josparyn birden qabyldamaı tastady. Olardyń oıynsha, ońtústik soltústikti jutyp qoımaq. Seýl jaǵynyń ońtústiktiń tehnologııasy men kapıtalyn soltústiktiń baılyǵyn ıgerýge jumsasa, ol jalpy káris halqynyń órkendeýine jol ashady degenin Phenıan jaǵy qabyldamaıdy.
«Interfaks» aqparattaryna qaraǵanda, bul qarsylyqtyń máni basqada. KHDR-da jasyryn bıznes óris alyp, ol el bıliginde otyrǵandarǵa qyzmet etetin kórinedi. El birikse, bıliktegiler sol jemnen aıyrylady. Soltústik Koreıadaǵy adam quqy jónindegi AQSh komıtetiniń málimetterine qaraǵanda da, KHDR-da bılik túrli halyqaralyq qylmystyq sındıkattarmen baılanysta eken.
Koreıa Respýblıkasy birigý mınıstrliginiń (bul elde osyndaı da mınıstrlik bar) baspasóz hatshysy Kım Yı Do soltústik jaqtyń qarsylyǵyna qaramaı, óz eliniń basshysy Pak Kyn He eki eldi biriktirý bastamasyn odan ári júrgize beretinin málimdedi. Bile bilgenge, sol birigýden paıda kóretin aldymen soltústik jaqtyń halqy. Biraq ondaǵy bıliktiń, halyqtyń qamyn oılaýy qıyn.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».