«Qazaq valsiniń» shyraıy

Áıgili kartına salynyp bol­ǵan sátte sýretshiniń erekshe sezim­taldyǵy men te­reń talǵamyna tánti bolǵan bıshi: «Men ha­lyqtyń júreginde osy beınemmen qa­latyn boldym» dep rızashylyǵyn bil­diripti.

«Áıelder portretinen turatyn gale­reıamynyń tuńǵysh jumysy – Shara Jıenqulova beınelengen «Qazaq valsin» salý kezinde qys qatty boldy. Biz bas­tap­qyda Shara apaıyń úıinde jumys istep júrdik. Biraq úıde jumys isteý qo­laı­syzdyq týdyrdy. Qa­jetti qural-jab­dyqty úıge tasyp ákelý múmkin emes edi. Al sheberhananyń ishi sýyq. Sodan bir kúni Shara apaıǵa sheberhanada jumys isteý týraly usynysymdy qymsyna jetkizdim. Bıshi bir­den kelisti. Onda barǵanda: «Sol­tústik polıýstegideı eken. Alaı­da óner qurbandyqty talap etedi» dep kúldi. Ús­tinde juqa kóı­lek. Sýyqqa shydap, janary jar­qyrap, ádemi jymıyp tura ber­di. Shara apaıdyń júzi jyly bol­ǵandyqtan, onyń sýretin salý men úshin úlken ǵanıbet boldy» dep eske alypty sol sátti kartına avtory Gúlfaırýz Ysmaıylova.

«Qazaq valsin» beıneleýdi qolǵa alǵanda sýretshi Lenın­gradtaǵy I.E.Repın atyndaǵy kes­kindeme, músin jáne sáýlet ınstıtýtyn bitirip, Almatydaǵy Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatryna bas sýretshi bolyp qyzmetke endi ornalasqan beti eken. Al ol kezde bıshiniń jasy bir­shamaǵa kelip, kekse tartyp qalǵanyna qara­mastan, «syrly aıaqtyń syny ketkenmen, syry ketpepti». Qyryq bes jasyn­da da qyzdaı qulpyryp, myń burala bılep sahnadan túspegen talanttyń naǵyz tolysqan shaǵyn dóp ustaǵan sýretshi osylaısha, qazaq ónerindegi qaıtalanbas kar­tınanyń avtory atanady.

Qazaqstannyń Halyq sýretshisi Gúl­faırýz Ysmaıylova Shara beınesine kezdeısoq kelgen joq. Jastaıynan bıshi sulýlyǵyna súısinip, sodan shabyt alǵa­nymen, osy bir kúrdeli beıneni kenepke túsirýge kásibı maman atanǵannan keıin ǵana táýekel etedi.

«Qazaq valsi» –  jas sýretshiniń áıel­der portretinen turatyn ǵa­jaıyp gale­reıasynyń alǵashqy jo­lashar kesek týyndysy. Sulý­lyqqa qushtar boıjetkenniń mól­dir álemine shuǵylasyn shashyp, óshpes izin qaldyrǵan sol beıne týraly sýretshiniń ózi bylaısha eske alypty: «Men Shara apaı­dy kishkentaıymnan jaq­sy kórýshi edim. Ol kisi meniń she­shemmen dos bolǵandyqtan, úıimizge jıi keletin. Mektepke barmaǵan 5-6 jas­taǵy kezim. Balalar gúlge súısinip qa­raı­dy ǵoı. Sol sııaqty men de sulý bı­shige qyzyǵa qaraıtynmyn. О́zi júzinen kúl­ki ketpeıtin aqkóńil jan bolatyn. Maǵan: «Aınalaıyn, sen maǵan nege qaraı beresiń?» dep erkelete sóılese, men: «Apaı, siz sondaı ádemisiz, sondyqtan qa­raı bergim keledi» deıtinmin erkinsip. Sondaı-aq bala kúnimde teatrdyń aldynda gúl satyp tura­tynmyn. Sonda Shara apaıdy jıi kóretinmin. Sándi kóılek kıgen sulý bıshi janymnan ótkende bo­ıynan ádemi jupar ıis taralatyn. Úıge kele sala birden baq­qa baryp, qol-aıaǵymdy gúlmen úıke­leıtinmin. Ondaǵym – Shara apaıǵa uqsaǵym keletin».

Kerbez de kerim Jıenqulovanyń bo­ıyn­daǵy sulýlyqqa súısine júrip araǵa jyldar salyp ózi de sulýlyq sýretkeri bolyp shyǵa kelgen Gúlfaırýz Ysmaıylova shyǵarmashylyǵynda nebir shyraıly kes­kinderdi ómirge ákelip, qazaq sýret óne­rin jańa bir beleske kóterip tastady. So­nyń ishindegi alǵashqysy hám birinshi bol­sa da shoqtyǵy bıigi osy – «Qazaq valsi».

Ádette bıdegi vals janry qos-qostan qoltyqtasyp bıle­netin bı túri ekenin eskersek, sý­retshi beınelegen «Qazaq val­sinde» nege Shara jalǵyz?» degen zańdy suraqtyń da týyndaýy qalypty jaıt. Onyń syry mynada: 1940 jyly jazýshy Sábıt Muqanovtyń «Eki mereke» atty radıo qoıylymyna arnap kompozıtor Latıf Hamıdı áıgili «Qa­zaq valsi» ánin jazady. Ony alǵash bolyp bulbul ánshi Kúlásh Baıseıitova naqyshyna keltire oryndap, radıosúıer qaýymnyń qulaq quryshyn qandyrady. Janǵa jaǵymdy, jarqyn da kóńildi áýendi estigen tyńdarman birden-aq ánge qulaı ketedi. Osydan bastap «Qa­zaq valsi» mahabbat pen shattyqtyń án uranyna aınalyp shyǵa keledi.

Oınaqy áýen Sharanyń janyn da jadyratady. Buǵan deıin, ıaǵnı 1934 jyly Shara Jıenqulova «Kelinshek» atty al­ǵash­qy qazaq bıin sahnaǵa alyp shyǵady. Ol kezde sahnaǵa shyqqan árbir qazaq bıin halyq asa qyzǵýshylyqpen tamashalap, ár nómirdi asyǵa kútetin. Kórermen úshin qazaq bı­leri úlken jańalyq bolatyn. Al oryndaýshy bolsa, bı qı­mylyna sáıkes án men kúılerdi iriktep alyp, bıdiń kóńil kúıi men mazmunynyn belgilep, soǵan laıyq sahnalyq kıim úlgisin jasap, basy aıaǵy bar, syǵymdalǵan qoıylym deń­geıindegi shaǵyn spektakl jasap shy­ǵaratyn. Bı tilinde órnektelgen ónerge ási­rese qarapaıym halyqtyń yqy­lasy zor bolǵan. Shara shy­ǵar­mashylyǵyna shabyt bergen sondaı óner týyndysynyń biri – «Qazaq valsi».

Kompozıtor Latıf Hamıdıdiń jeńil de oınaqy áni beıneli bıge suranyp turǵandaı edi. Shara jańa týyndyǵa úlken yqylaspen kirisedi. Ol áýeli Vena val­si­­niń qımyldaryn úırenedi. О́ıt­­keni vals bıi óz bastaýyn aýs­trııanyń «lendler» jáne cheh­tyń «matenık» atty halyq bı­lerinen alady. Eýropanyń vals bıleri eki adamnyń juptasýy arqyly bılenetin bolsa, Shara Jıenqulova valstiń jeke dara bılenetin úlgisin oılap tabady. Sóıtip, alǵash ret qazaq valsi paıda bolǵan eken. Sharanyń myń burala bı­leýin­degi «Qazaq valsi» halyqtyń ys­tyq yqylasyna bólenip, aıdynda qylqyp júzgen aqqýdaı áser qaldyrǵan edi. Osy bir sulý kórinisti sezim­tal da suńǵyla sýretshiniń qy­ra­ǵy kózi qalt jibermeıdi. Osy­laı­sha, Gúlfaırýz Ysmaıy­lo­vanyń tolǵanysynada Shara beı­nesi keskindelgen «Qazaq valsi» kartınasy ómirge keledi. Kartına 1958 jyly Máskeýde búkilodaqtyq komsomoldardyń kórmesine qoıylady. Ile-shala «Ogo­nek», «Iskýsstvo» jáne taǵy da basqa birneshe jýrnalǵa basylady.

Jaryqqa shyqqanynan-aq jarq ete qalǵan ásem kartına áli kúnge deıin ha­­lyq júreginde. Al ondaǵy beınelengen bıshi keskini sulýlyǵymen jan baý­raıdy. Iá, kún sáýlesimen shaǵy­ly­syp, al­tyn túske boıalǵan sýrette Shara myń burala bıleıdi. Sýretshi bı­diń jalqy sátin ǵana alyp, qımyldy kilt úzgenimen, biraq bıshiniń qoly, ús­tindegi jarasymdy kóılegi qıymylyn toqat­paı, syrǵa toly ásem qozǵalysyn ári qaraı jalǵasytyryp jatqandaı. Sózsiz, bul – ónerdiń qudireti. Máńgilik óner­diń máńgilik tynysy osyndaı bolsa kerek. Qos talanttyń tan­deminen týǵan teń­dessiz týyndynyń bas­ty taby­synyń syry da, bizdińshe, osy shynaıy­lyǵynda jatyr.