Ot keshý

Berlınge shabýyl ...1945 jyldyń 28 sáýiri. Tún. Tún bol­ǵanda qandaı! Eńseni qorǵasyndaı basyp, júrekti ezgen erekshe susty, qoltyǵyna qorqynysh, úreı tunǵan, quıqańdy shymyrlatarlyqtaı aýzynan qan búrikken tún edi. Mundaı túnderdiń talaıyn bas­tan ótkergen Seıithan jertóle túbindegi sákide az-kem tynystap otyrǵan edi, ózinen-ózi mazasy ketip, júregi atsha týlaı bergen soń ornynan turyp, boı jaza júrdi. О́zi komandırlik etetin 2-shi atqyshtar rotasynyń jaýyngerleri keshki sátti urystan soń arqa-bastary keńigendeı jaıbaraqat kúı keship jatyr. Árkim árqalaı kóńil aýlaýda. Áne, bireýi syqsıma shamnyń jaryǵymen qaryndashyn álsin-áli tilimen jalap qoıyp, asyǵys súıkektetedi. Sarǵaıǵan bir japyraq qaǵazdaǵy jazýdy ejiktep oqyǵan soldattyń kózinen jas parlaıdy. Anaý buıra shash eńgezerdeı jigit Agafonov qoı. Tós qaltasynan komsomol bıletin alyp, ishinen bir sýretti sýyrdy da tesile qarady. Júzine qan júgirip, erini dirildedi. «Eh, bizdiń jigitter, – dep kúbirledi Seıithan, – qandaı ǵajap edińder. – Kerzi etiktiń ultaraqtaıyn qaldyryp, mine, Berlın túbine de jettińder ǵoı! Shydaıyq endi, Jeńis tóbesi de, áne kórinip turǵan sekildi». Iá, Seıithan osy sońǵy kúnderin saralap baıqasa, talaı alapat shaıqasty bastan ótkeripti. 230-shy atqyshtar dıvızııasynyń 990-shy atqyshtar polki qaramaǵynda Oder ózeninen ótýdiń tozaǵynda qalaı ǵana shydas bergenderine tańy bar. Ras, buǵan deıin de kóptegen qalalardy jaýdan azat etýge qatysty. Omyraýyndaǵy «Qyzyl Juldyz», I dárejeli Otan soǵysy, «Qyzyl Tý» ordenderi qandy joryqtardyń qaıtalanbas izderinen qalǵan óshpes belgiler ispetti. Oderden ótý – ot ótine kirip, shala janyp shyqqanmen para-par boldy. Jeńilisten soń jeńiliske ushyrap, kózderine qan uıalaǵan nemister jantásilim kúıde-aq tegeýrindi qarsylyq kórsetip baqty. Oderdiń arǵy jaǵasyna az qurammen ótken bizdiń jaýyngerler jańbyrsha quıǵan oqtan seldirep qaldy da, keıingi topqa jóndi qorǵan bola almady. Jaǵdaıdy kúrt ózgertý qajet boldy. Áıtpese, qarsylastar kúsh alyp ketýi de ǵajap emes. – Kapıtan Temirbaev, barmysyń? – Batalon komandıri maıor Chepýrınniń daýysy sańq ete qaldy. – Ne buıyrasyz, joldas maıor? – Seıithannyń kózi Chepýrınniń janaryna tike qadaldy. О́tkir de ójet komandır bul joly da myna alasapyran sátke moıymaı eńsesin tik ustap, qyrandaı qomdanyp tur edi, aldyna talaı synnan múdirmeı ótken kapıtan Temirbaev jetip kelgende, órekpigen júregi sabasyna túse qaldy da: – Qarsylastardy nysanaǵa ala otyryp, ózennen jedel ót te, Oderdiń sol jaǵa­laýy­nan plandarmǵa bekin! Buıyramyn! – dedi. – Qup bolady, joldas maıor! Mundaı kesimdi sózdi Chepýrın Temirbaev aýzynan talaı esitken. Onyń aıtqany áli kúnge eki etilgen emes. Berilgen buıryq sol kúıinshe oryndalady. Bir joly aýyr urystan keıingi az tynys alǵan shaq­ta Chepýrınniń Seıithanmen ashylyp, syr­lasqany bar. Sonda ázil-shyny aralas: «Sender, qazaqtar, soǵysa bilýdi qaıdan úırendińder», – dep ony baýyryna qysyp, qarqyldap kúlgen. Seıithan da qarap qalmaı: «E, bizdiń qara qypshaq Qobylandy degen jaýkeshti atamyz bolǵan, sodan úırengenbiz», – dep máz bolǵan. Chepýrınniń bul ózimsinip aıtqan ázili ǵoı. Áıtpese, jazýshy I.Erenbýrgtiń «Pravdada» basylǵan «Qazaqtar» degen shyǵarmasyn súısine oqyǵan. Keremet shynshyldyqpen jazylǵan maqala. Ondaǵy aıtylatyn qaharman qazaqtardyń qaı qasıeti de Seıithan boıynan tabylady. Qaıta jazýshy eskermegen keıbir ójettik, erlik, qaısarlyq belgileri óziniń myna qazaǵy – Seıithannyń túıdek, kesek kúıinde ańǵarylyp jatatynyn da biledi. Endi sol erjúrek kapıtan taǵy bir tozaq kópirine aıaq salmaq... Jerge taban tirep shaıqasqan jumaq sekildi eken, myna sýdaǵy aıqaspen salys­tyrǵanda! Buǵan deıin de Dnepr, Vısla jáne basqa kóptegen ózenderden urys sala otyryp ótken Seıithan rotasy Oderge de atoılap qoıdy da ketti. Tobyldyń tolqynymen terbetilip ósken Seıithanǵa sýdyń qorqynyshy shamaly. Júzýden áste maltyqqan emes. Kúni buryn ázirlengen túrli qondyrǵylardy ońtaıly baǵyttaı otyryp, arǵy jaǵaǵa asyqty. Sońdaryndaǵy artıllerııa men mınometten boraǵan oq bularǵa alystan jol arshyp, kómek kórsetti. Mine, jaǵalaýǵa taban da tıdi. – Endi jer baýyrlaı, qorǵana atys júrgizińder! – dep buıyrdy Seıithan. Ma­naǵydaı emes, jaý pýlemetteriniń saqyldaǵan úni birtindep óshe bastaǵan se­kildi. Mundaı urymtal sátti kútip, tosynnan lap qoıǵan ózge batalondardyń jaýyngerleri az shyǵynmen arǵy betke ótip te úlgerdi. Bul 1945 jyldyń 27 aqpany edi... Bul kún Seıithan Temirbaev erliginiń jarqyn belesteriniń biri retinde tarıhqa endi. Myna mazasyz túnde uıqysyz, baıyz tappaı júrgen Seıithannyń esine osy jyldyń 16 sáýirinde bolǵan taǵy bir qandy qyrǵyn tústi. Plasdarmda berik bekiniste turǵan Seıithannyń rotasy Kıýstrın qalasynyń batys jaǵalaýyna qaraı shabýylǵa shyqty. Bul birinshi Belorýs maıdanynyń quramynda bolǵan sheshýshi aıqas edi. Úsh kúnge sozylǵan aýyr shaıqas sátti aıaqtalyp, bizdiń áskerler fashısterdiń uıasy – Berlınniń dál túbine jetti. Berlın mańaıyndaǵy Alt-Landsberg pen Karle-Horst eldi pýnktteri úshin bolǵan urys Seıithan komandırdi ózgeshe qyrynan tanytty. Rota súıem jer ilgerileı otyryp, on bir kvartaldy jaýdan tazartty. – Joldas kapıtan, biz qorshaýda qaldyq! – dep aıqaı saldy bir búıirde, qulaǵan úıdiń tasasynan oq jaýdyryp jatqan kishi serjant Kryshtop. Seıithan endi baıqady, óz tobynan uzap, bólinip ketken bulardy jaý qyspaqqa almaq eken. Dereý buıryq berdi: – Endi alǵa jyljymaı, qorǵanys jasaý kerek! Jaýyngerler ortasy opyrylǵan dýaldy qalqan etip, ańdysyp, atysa bastady. Gıtlershiler bolsa, órshelene oq atyp, jeti ret dýalǵa ár tustan antalap kelip, qatary sırep, keıin serpile berdi. Jaý kúshiniń álsiregenin shamalap úlgergen Seıithan endi batyl shabýylǵa shyǵýǵa buıryq berdi... Sóıtip, taǵy bir temir qursaý qaqyraı sógildi... Berlınniń qaq ortasyndaǵy Landver kanalynan ótýdiń qıyndyǵy qaıtip umytylar!.. ...Iá, bul 28 sáýirdiń túni daýyl al­dyndaǵy tynyshtyqty elestetkendeı eken. Reıhstagtyń dál irgesindegi Monet saraıyna shabýyl tosynnan bastaldy. Onyń eń alǵy shebinde Seıithannyń rotasy ketip bara jatty... – Ýra! Otan úshin, Stalın úshin! – Seıit­hannyń kerneýli daýysy kúlli Ber­lındi qaqyratyp jibergendeı shyqty. Onyń áleýetti aıqaıyn pýlemet pen avtomat zirkili ústep áketti. Saraıdyń darbazasy mańyndaǵy kirpish úıindisin qalqalanyp Seıithan men úshinshi vzvodtyń komandıri Beken Ábishev oq boratyp jatyr. Beken – Semeı oblysynyń qazaǵy. Búgin túnde ǵana úıine hat jazdy. Hatty úsh buryshtap búktep jatyp, ózine kóz qıyǵyn salyp turǵan Seıithanǵa kúlimdeı qarady da: «... kútýińe az-aq qaldy dep jatyrmyn», – dedi. Sol Beken qalaı-qalaı atysady. Kózdegenin múlt jibermeıdi. Bir sát Seıithan onyń sol jaq qaryna aýyp túskenin baıqap qaldy da, jer baýyrlaı jyljyp qasyna jetti. – Beken, ne boldy? Sál shydasańshy, baýyrym! Bekenniń keýde tusy qyzyl qanǵa boıalyp shyǵa keldi. – Berildi ǵoı Berlın ıt! – dedi sybyrlaı. Onyń eń aqyrǵy sózi edi bul. Bekenniń sózi shyndyqqa shyqty. 2 mamyrda onyń qarýlas dostary Berlındi qulatty. Reıhstag qabyrǵasyna: «Qazaq S.Te­mirbaev, Qostanaı – Berlın» degen tańba da tústi... «Saǵynǵannan jazdym hat...» 1975 jyly «Jazýshy» baspasynan meniń «Seıithan Temirbaev» dep atalatyn shaǵyn ocherk kitapsham jaryq kórdi. Batyrmen munyń aldynda alty jyldaı buryn tanysqan edim. Kóńil jaqyndyǵy bara-bara aǵa-ini arasynda ǵana bolatyn erekshe shýaqty, iltıpatty sezimge sýarylǵan syılastyqqa ulasa túsken tátti kezeńder edi-aý, ol! «Qanatsyz qus, armansyz adam bol­maıdynyń» kebimen erteńniń bir kádesine jarap qalar degen oımen Sekeńmen kezdesken saıyn syr sýyrtpaqtap júrdim. Sálemińdi alyp, ótkir kókshil kózin qadap, «al, ne aıtasyń?» degendeı únsiz qalar edi. Jaıymdy kóp suraıdy da, áńgimeni ózine bursań jaltara túsip, jaqyndatpaı qoıady. Men qazaqtyń osynaý erjúrek, naǵyz kommýnıst, adal da baısaldy azamatymen birge ótkergen sátterimdi erekshe qasterlep este ustaımyn. Onyń otbasy, týǵan-týystarymen de biregeı aralasyp ketýime sol Sekeńniń ózi uıytqy bolǵan edi. Demek, maǵan surapyl soǵys ótinen eline aman oralǵan, halqynyń bostandyǵy jolyndaǵy shaıqasta bes ret jaralanyp, tós eti, sol qary, baltyry borshalanǵan, synǵan qos qabyrǵasy kemis bitip, qara etke jabysqan ókpesi ómiriniń aqyrǵy kúnine deıin azapty qursaýǵa alǵan jankeshti adamnyń búkil bolmys-bitimi birsydyrǵy belgili bolatyn. Áıtse de meni jýrnalıst retinde eliktire túsetin bir tartylys kúshi bar-tyn. Ol Sekeńniń derbes muraǵatymen jete tanysa tússem degen ystyq ańsardan týǵan talpynys dámesi edi. О́zin dáripteýden boıyn tym aýlaq ustaıtyn Sekeń birde dúnıe salarynan on aı buryn, dálirek aıtqanda, 1982 jyldyń 10 tamyzynda qalyń papkeni qolyma ustatyp jatyp: «Osynda seniń qajetińe jarar biraz derek bar», – dedi. Olardyń ishinde maıdandastarynyń ózine beıbit ómirde jazǵan sálem hattary, quttyqtaý ashyq hattary bar edi. Sol baǵa jetkizgisiz muralardyń bir­nesheýin oqyrmandarǵa tanystyra ketýdi Sekeńniń óshpes rýhy aldyndaǵy boryshymyz dep túsindik. Olar ár kezeńde jazylǵan. Aıtar oılary da bir arnaǵa toǵysyp jatady. Tilekterin aıtsańyzshy: «Endi soǵys bulty tónbesin, adamzat beıbit ómirde alańsyz bolsyn!» – dep keledi. Myna hatty Selınograd oblysynyń Astrahan aýdanyndaǵy Pervomaı selosynda turatyn Qadan Bekenov jazypty (7.01.76 j.). Seıithannyń dál mekenjaıyn bilmegendikten, hatyn ol oblystyq partııa komıtetine jiberipti. «S.Temirbaev meniń polktasym edi. Berlındi birge qulatysyp edik, Tobyl aýdanynda (Taran aýdanyn aıtyp otyr – Q.Á.) turǵanda habarlasqanbyz, keıin baılanysty úzip aldyq. Kóriskim keledi qarýlasymmen! Semıamyz aralassa, qandaı ǵajap bolar edi!..» – dep polktasyn sharq uryp izdestirgen Qadan haty dosyn tapqan eken. Ony Qadan konvertiniń syrtyna Seıithannyń qolymen túsirilgen «29.01.76 jyly jaýap jazyldy» degen belgiden ańǵarýǵa bolady. Batyrdyń jubaıy Baný Jumatqyzynyń aıtýyna qaraǵanda, olar budan keıin jıi habarlasyp turypty. Biraq kezdesýdiń sáti túspegen. «Seıithan Nurmuhanbekuly, saǵan hat joldap otyrǵan ózińniń batalondasyń, pýlemet rotasynyń komandıri Aleksandr Iаkovlevıch Ivanov, – dep bastalady myna bir hat. – Qazir Odessa qalasynda tura­myn. Seniń adresińdi 230-shy atqyshtar dıvızııasynyń ardagerleri keńesinen aldym. Sergeı, Jeńistiń 30 jyldyǵyn biz bir top qarýlastar 9 maıda ózimiz qorǵanysta turǵan Bendery qalasynda toıladyq. Bizdiń polk­tan tórt adam boldy: meniń rotamnyń starshınasy F.F.Matenko jáne I.I.Vchına, olar Moldavııada turady, tamasha jigitter, sen bilýge tıissiń. Burynǵy qorǵanys shebin aralap kórdik, okoptarymyz sol baıaǵy kúıinde saqtalypty. Ishine túsip, maıdandastardy eske aldyq. Bul kezdesýdi uıymdastyrǵan Bendery qalasynyń mektep oqýshylary. Olarǵa myń da bir rahmet. Sergeı, sen nege kelmediń bul kezdesýge!.. Seıithan bul kezdesýge densaýlyǵynyń na­sharlap ketýine baılanysty bara almap edi. Osy hat Qostanaı oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynan alynǵan myna bir derekke jan bitirip otyr. Ol Joǵarǵy Bas Qolbasshynyń 1944 jyldyń tamyzynda Benderyda toptasqan jaý shebin talqandaýǵa qatysqan 57-shi Armııa jaýyngerleriniń qatarynda aǵa leıtenant S.Temirbaevqa jarııalanǵan alǵystyń kóshirmesi edi... Oderden ótý tusynda da S.Temirbaevtyń rotasy asqan janqııarlyqpen erlik kór­setkeni belgili. «Sizdiń rotańyzdyń burynǵy pýlemetshisimin, – dep jazady (2.12.77 j.) Jıtomır qalasynan K.B.Osadchýk. – Oderden sonda qalaı ótkenbiz? Otan úshin qoldan kelmesti isteýge bolady eken-aý. Sol urys sáti esime túsip, ózińdi, batyl komandırimdi saǵynǵannan hat jazyp otyrmyn... Sýda da jerdegideı sezinip, bizdi arǵy betke batyl bastap alyp shyǵyp edińiz-aý!». Oder plasdarmynda birge shaıqasqan 900-shi atqyshtar polki ekinshi batalonynyń burynǵy komandıri Pavel Antonovıch Nesgerenko (Altaı ólkesi, Aleıskıı aýdany, Borovekoe selosy) da óz hatynda (28.08.75 j.) otty kúnderdiń umytylmas kórinisterin qaıta jańǵyrtýǵa tyrysypty. Batalon baılanysynyń burynǵy bastyǵy Valerıı Valentınovıch Alekseev Máskeýde turady eken. Ol hatynda (4.11.75 j.) bıyl Máskeýde 230-shy atqysh­tar dıvızııa­sy ardagerleriniń keńesi qurylǵa­nyn, onyń tóraǵasy dıvızııanyń burynǵy komandıri polkovnık D.K.Shıshkov ekendi­gin habarlapty. Qazir keńes 990-shy atqysh­tar polkiniń jıyrmadan astam jaýyn­ger­leriniń turaǵyn anyqtapty «Mine, solardyń birqataryn saǵan bereıin: Solomon Bo­rı­sovıch Dynkın Máskeýde turady. Ol birin­shi rotanyń komandıri bolǵan, ár kezdesken saıyn ózińdi úlken qurmetpen eske alady. Sosyn: F.F.Chedýrın, P.A.Nesterenko, N.V.Kýzmın, A.Iа. Ivanov, G.G.Ilıasov, M.T.Zorına, F.R.Feklına jáne basqalar». Keıin osy maıdandastarynyń bárine Seıithan arnaıy hat jazyp, sýretter almasyp, keıbireýlerimen telefon arqyly sóılesip turǵanyn Baný jeńgeı kóziniń jasyn syǵyp otyryp aıtty. 230-shy atqyshtar dıvızııasynyń jo­ryq jyldaǵy erlik sherýin kitabyna arqaý etýdi kózdegen Petr Georgıevıch Ere­meev О́skemen qalasynda turady eken. Ol qazir ózinde polktyń Keńes Odaǵynyń Batyrlary D.K.Shıshkov pen F.Ý.Galkınniń, I.P.Gomankov pen A.M.Ojogınniń este­likteri barlyǵyn aıtyp, Seıithannan syndarly derekter kútedi. Onyń bul ótinishin Batyr keshiktirmeı oryndaǵan. Hattar kóp-aq. Olarda keltirilgen ár famılııa, ár oqıǵa jalyqpaı zerttep, áli de baıybyna tereń boılaı túsýge eriksiz jeteleıtindeı. Endi men Baný jeńgeıge Seıithan ómirden ketkennen soń kelgen maıdandastarynyń hattarymen tanysyp otyrmyn. Solardyń birin Seıithannyń polk­tasy Andreı Andreevıch Ýgrıýmov (28.02.84 j.) jazypty. Kóńil aıtý haty eken: «О́lim qatygez ǵoı... Seıithan Nurmahanbetulynyń aramyzdan ketkenine senbeımin. Iá, maıdangerler qatary osylaısha sırep barady. Qurmetti Maıa Seıithanqyzy, sizdiń ákeńiz bizdiń polktyń súıispenshiligine bólengen adam edi. Qarapaıym, mádenıetti, asqan erjúrek kapıtan S.N.Temirbaev Moldavııa urystarynda-aq kózge túsken. Onyń áskerı talanty, kóregendigi, erligi Berlındegi «jaý uıasyn» talqandaýda jan-jaqty qy­rynan kóringen edi. Sizdiń ákeńizdiń beınesi ony biletinderdiń jáne beıbit ómir urpaqtarynyń júreginde máńgi saqtalady! Onyń joqtyǵyna sene almaımyn! 1945-tiń sáýir-mamyr aılarynda Berlın úshin bolǵan shaıqas kúnderindegideı Seıithan áli maǵan ýyzdaı jap-jas, sulý, salmaqty kúıinde elesteıdi de turady!..». Seıithannyń sońǵy kúni 1983 jylǵy maýsymnyń on tórti. Tań atpaı jel qutyrynyp, oǵan shaqyraıa shyq­qan kúnniń jalyn lebi qosylǵanda, aptap­ty ańyzaq tynysty taryltyp, apshyny qýyra túsken edi. Erteńgilik sháıin iship, úıden shyqqan Seıithan óziniń kúnde jumy­syna baratyn úırenshikti jolymen Kalı­nın kóshesin shyǵysqa qaraı boılaı, aıań­dap keledi. Júregi «aqyryn, abaıla» degendeı álsin-áli jaýyryn tu­syn bizshe piskilep ótedi. «Bul júrek jaryqtyq ta ábden álsiredi-aý! – dep oılady Seıithan. – Qanshama ınfarktini bastan ótkerdi...». Osy kezekti eńbek demalysynda kúsh jınap, ty­ńa­ıyp qalarmyn dep dámelengen edi, endi bir aptadan soń ol da bitpek. Ázirge den­saý­lyǵynda ilge­rileýshilik baıqalmaıdy, báz-baıa­ǵy basyńqy, qaljyrańqy kúıi. Sonda da álem­tapyryq bolǵan ishki áleminen syrt kóz­ge syr aldyrmaı, unjyrǵasyn túsirmeı, qa­­shanǵy sabyrlyǵymen kóńildi, salmaqty jú­­rýge erik-jigerin kúshpen kóndirgen jaıy bar... Emhanada búgindikke ekinshi ret oralyp kele jatyr. Birinshi barǵanda áldeqalaı sebeptermen sharýasyn tyndyra almady. Endi kóńili sergek. Qaltasynda arnaýly komıssııanyń «Sosnovyı bor» sanatorııine baryp emdelýge bolady degen kýrort-joldamasy jatyr. Buryn «júregiń kótermeıdimen» syrt túgili, taıaq tastam jerdegi demalys oryndaryna jibermeıtin dárigerler bul joly keremet bir raqym etipti. «Demek, júrek jaqsy bolǵany ǵoı, – dep Seıithan boıyn meńdegen kúdikti ydyratyp, qýnańdap shyǵa keldi. Onyń ústine jýyrda ǵana 22 maýsymnan zeınetke shyǵýǵa aryz tastap ketken. Shúkir, byltyr alpysqa toldy, odan beri de bir jyl ótti. «Zeınetke shyq, – dep tyqaqtap jatqan eshkim joq, biraq alańsyz dem alǵysy keledi. Myna qubylmaly júrekke aıryqsha kútim kerek. Sol kóterińki ásermen ózi kadrlar jónindegi ınspektor bolyp jumys isteıtin «Energosbyt» kásipornyna buryla ketti. Partvznosqa ótkende bir jarym som jetpeı qalyp edi, sony tóledi. Aldaǵy senbide «Sosnovyı borǵa» jetkizip salatyn mashınamen de kelisip qoıdy. Keterinde kollektıv músheleri qorshap aldy: – Seıithan Nurmuhanbetuly, erteń týǵan kúnińizben quttyqtaýǵa baramyz! – Kútemin, árıne, kelińizder! – dedi Seıithan baısaldy túrde. Kún túske salym tipten qaınap ketti. – On ret toqtap áreń jettim-aý, Baný! – dedi Seıithan ózin esikten kútip alǵan jubaıyna sharshańqy keıippen. – Myna kúnniń mazasyzdyǵy shyǵar, jatyp demal, – dep Baný ekinshi smenadaǵy jumysyna jınala bastady. Kúıeýiniń kýrort joldamasyn alǵanyna balasha máz bolyp qýandy. – Sebi tıer, baryp qaıt. – Baný, men seni túnemelik kútip alarmyn, – dedi Seıithan dıvanǵa qısaıa berip. – Júregiń aýyrmasa kútersiń, al sharshasań áýre bolma, – dep Baný syrtqa shyǵyp ketti. Baný saǵat úsh jarymda bastalatyn jumysyna asyǵyp keledi. Qashannan qımyly jeńil, qańbaqtaı úıirilip júretin, qaǵylez, aqjarqyn jannyń adamgershiligi men eńbeksúıgishtigi árkimdi de tánti eterlikteı edi. «Indposhıv» fabrıkasynda úzbesten jıyrma eki jyl ter tógip keledi eken. Bar qıyndyqtyń basynda júredi. Onyń kepildik berýimen onshaqty tiginshi partııa qataryna ótipti. Qanshama jastardy tárbıelep shyǵardy deseńizshi. ...Seıithan Baný ketken soń dıvanǵa uzaq jata almady. Ornynan turdy da júrek dárisin iship, shaǵyn bólmede jaı basyp júrdi. Balkon esigi aıqara ashyq tur. Ishke soqqan ystyq lebi júregine jaısyz tıetindeı. Bul bólme Seıithannyń jumys, dem alatyn kabıneti ispetti. Bir jaq qabyrǵada dıvan, onyń sońyn ala kitap toly bıik jáshik tur. Qarsy qabyrǵada jazý ústeli qoıylǵan, onyń eki jaqtaýyna jumsaq kreslo jaıǵastyrylǵan. Ústel ústindegi shyny astynda Batyrdyń maıdan tusynda qarýlastarymen túsken sýretteri jatyr. Balalarynyń, nemereleri men jıenderiniń sýretteri de talǵampazdyqpen qoıylǵan. Osy ómirinde óz kindiginen tórt bala tarapty. Úlkeni Abrek qazir «Kýstanaıtransagentstvoda» ınjener, úıli-barandy. Qoıý shashyn mańdaıyna qaq jara tógiltip bos tastaǵan, tostaǵan kózdi Svetasynyń sýretin qolymen jaılap sıpap qoıdy. «О́mirden qyrshyn ketken botashym», – dep sál kemseńdegen kúıi nazaryn ózi aldyna alyp túsken Svetanyń balalaryna aýdaryp jiberdi. Eki balasy qaldy artynda. Marat úshinshi synypta oqıdy. Dınara balabaqshada júr. Al, myna úshinshisi – Aıda jıeni – qyzy Maıanyń tuńǵyshy. Maıa qaladaǵy №1 emhanada ýchas­ke dárigeri, kúıeý balasy Ábil neırohırýrg, Alıktiń sýreti joq eken munda. Ol balasy Almatyda qyzmet isteıdi. Naǵıma kelini, Muhtar nemeresi – bári kelip-ketip júredi. «Osy urpaqtarym, osylar sııaqty jer sharynyń barsha adamzaty alańsyz ómir súrse eken» – dep ishteı tebirengen Seıithan ústel ústindegi qorapshadan dári alyp, talmap jiberdi... ...Saǵat túngi onnyń shamasynda jumys­tan shyqqan Baný fabrıka aldyndaǵy shoq aǵash ishinen Seıithandy kóre almady da, júgire basyp jóneldi. «Júregi qysylmasa netti!». Jazdyń jalpaǵynda saǵat on degeniń ashyq-jaryqtyń kezi emes pe? Dedektep kele jatyp, burylystan úı jaǵyna kóz saldy. Jasyl kóılek kıgen Seıithan balkonda otyr eken. «Ýh!», dep, demin bir aldy da Baný. – Seni qarsylaı almadym, Baný! – Oqasy joq, aýyrmasań boldy, áıteýir. Qalqıyp qasymda júre bershi!.. – Bir qorap dárini taýysqansyń ba? – Bos qorapty kórgen Banýdyń kózi atyzdaı bolyp ketti. – Túriń órt sóndirgendeı, sen sharshap otyrsyń osy, «skoryı» shaqyraıyq. – Qaıtesiń áýre bolyp, ystyq sháı bershi. Baný ákelgen shynyaıaq sháıdi Seıithan ishe almady. Júregi qolqasyna tyǵylyp, kóziniń nury taıyp, mańdaıynan burshaq-burshaq ter tamshylady... Túngi saǵat bir shamasynda «jedel járdem» mashınasy Batyrdy óz úıiniń tóri men tóseginen amalsyz aıyryp, aýrýhanaǵa bebeýletip zymyrady... 15 maýsymnyń 1 saǵat 50 mınótinde, dál týǵan kúninde Batyr Seıithan máńgilikke kóz jumdy... ...Batyrdyń murajaıy ispettes bólmede Baný jeńgeımen áńgimelesip otyrmyn. – Mundaǵy barlyq zat Seıithannyń óz qolymen qoıyp ketken kúıinde tur. Anaý ystyǵyn ólshegen termometri... Tek tosynnan qosylǵan ana bir sýret qoı! – dep kemseńdedi jasqa tunshyqqan Baný. Meniń kózim ústelge súıeı koıylǵan Seıithan aǵanyń jıegi qara lentamen kómkerilgen qaraly sýretine tústi. Omyraýy orden, medaldan kórinbeıdi. Keshegi qaıran Sekeń! On toǵyz jasynda Otan úshin otqa túsip, jıyrma úshinde Keńes Odaǵynyń Batyry atanǵan, ómirden adam degen ardaqty atty kirshiksiz, móldir kúıinde alyp ótken naǵyz Batyr Sekeń sol salmaqty, sabyrly júzin saǵan tike qadaıdy. ...Men qaıtarda S.Temirbaev atyndaǵy kóshemen jaıaý qaıttym. Burystaý kóshe edi, ádeıi solaı istedim, kóńilim sony qalady da turdy. Esime Baný jeńgeıdiń qoshtasarda aıtqan: «Gorıspolkom sheshimimen Jeńistiń 40 jyldyǵyna oraı Seıithan úıiniń qabyrǵasyna eskertkish taqta ornatylǵaly jatyr», – degen sózi túskende, boıymdy shattyq kernep júre berdi. Er bir ret óledi, biraq isi máńgi jasaıdy... Qaısar ÁLIM, «Egemen Qazaqstan». QOSTANAI.