Qytaı-Kambodja: Dostyq qaı elge tıimdi?

Buǵan deıin Qytaı áskeri Ream bazasynyń bir bóligin eks­k­lıý­zıvti túrde paıdalanady degen aqparat joqqa shyǵaryldy, alaıda sarapshylar «kelisim bar, biraq onyń jalpy sıpaty áli belgisiz», dedi.

О́tken aptada Kambodja men Qytaı sheneýnikteri kezdesip, qurylys jobasynyń bastaýy retinde uıymdastyrylǵan sal­tanatty is-sharaǵa qatysty. Eki taraptyń basty ókilderi qol­daryna qyzyl órnekpen áshe­keılengen kúrek alyp, topy­raqty qopsytty. Bul rásim Kam­bod­janyń eń iri áskerı-teńiz bazasy Ream-da jańa jobanyń bas­talǵanyn bildiredi. Qurylys Qytaı qarjysyna salynady. Grant kóleminiń belgisizdigi de AQSh-ty alańdatyp otyr. Sonymen qatar eki el dosty­ǵyn jarııalady. Qytaıdyń Kambod­jadaǵy elshisi Van Ventıan saltanatty is-sharada «Qytaı men Kambodja tamyry tereńge ja­ıy­la­tyn baýyrlas el boldy», dedi.

Sarapshylar kóptegen jyl boıy baza týraly túrli aqparat taralyp, Kambodja ony tek Qytaı áskerine paıdalanýdy josparlaǵanyn alǵa tartady. «Mundaı kelisim Beıjińge daý­ly Ońtústik Qytaı teńizine tolyq­taı qol jetkizýge múmkindik bere­di jáne onyń Úndi-Tynyq muhı­ty aımaǵyndaǵy áskerı jáne ekono­mı­kalyq yqpaly aıtar­lyqtaı keńeıe túsedi», deıdi.

The Guardian gazeti taratqan aqparatqa súıensek, bul máselege Amerıka Qurama Shtattary bir­neshe ret alańdaýshylyq bil­dirgen jáne Kambodjany bul kelisimge qatysty ashyqtyq joq dep aıyptaǵan. Alaıda ótken aptada Kambodja Qytaımen aradaǵy kelisimdi joqqa shyǵardy. «Teńiz kez kelgen elge qaýip tóndiretin port bola almaıdy», dedi Kam­bodja qorǵanys mınıstri Tea Ban. AQSh bolsa birneshe jyl boıy Qytaıdyń Ream-ǵa áskerı baza salýyn josparlap otyr dep málimdep keledi. 2019 jyly Wall Street Journal Pnompen men Beıjiń arasyndaǵy qupııa kelisim týraly habarlady. Onda Kambodja premer-mınıstri Hýn Sen Qytaıdyń teńizdegi áskerı qurylymǵa kirýine ruqsat berdi desedi. Al Hýn Sen sol kezde bul habardy joqqa shyǵarǵan edi. «Bul – Kambodjaǵa qarsy jasalǵan qastandyq. Mundaı kelisimniń bolýy múmkin emes, óıtkeni el aýmaǵynda sheteldik áskerı bazalardy ornalastyrý Kambodja konstıtýsııasyna qaıshy keledi», dedi mınıstr Fresh News aqparat agenttigine.

Birqatar sarapshy mámi­leniń mánin tolyq túsinýge áli erte deıdi. «Biz Qytaıdyń ózge jer­lerge yqpalyn odan ári keńeıt­kisi keletinin bilemiz, bul úshin olar óziniń teńiz kemelerine qyzmet kórsetetin logıstıkalyq jelilerin qurýy kerek», deıdi Strategııalyq jáne halyqaralyq zertteýler ortalyǵynyń dırektory (CSIS) jáne qurylys barysyn qadaǵalaýshy maman Mettıý Fýnaıole. «Beıjiń kez kelgen oqıǵanyń qalaı taralyp jatqanyna saqtyqpen qaraı­dy. «Baza» sózi kóptegen eldi eleń­detýi múmkin ekenin de biledi, son­­­dyqtan muny siz ben biz de saq­­tyqpen qoldanýymyz kerek», dep qosty Fýnaıole. Al ótken ap­ta­da Indonezııaǵa jumys sapary­men kelgen Aýstralııa premer-mınıstri Entonı Albanız bul habarǵa alańdaýshylyq bildirip, Qytaı úkimetin bul máseledegi maqsatyn ashyq aıtýǵa shaqyrdy. «Biz Kambodja úkimetimen únemi baılanystamyz jáne olar esh­bir sheteldik áskerge Ream-ǵa eks­kl­ıýzıvti kirýge ruqsat beril­meı­tinine sendirdi. Biz Beıjiń­niń Ream-ǵa belsendiligi týraly bu­ryn­nan bilemiz. Biz Beıjiń­di qan­daı nıetteri bar ekenin ashyq aıtýǵa jáne aımaqtyq qaýip­sizdik pen turaqtylyqty qol­daýdy qamtamasyz etýge sha­qy­ra­myz», dedi Entonı Albanız Ma­ka­sardaǵy jýrnalısterge ber­gen suhbatynda. «Amerıka daýy­sy» aqparat qu­ra­lynyń habar­laýynsha, 2020 jyldyń qazan aıynda Kambodja teńiz kúshteriniń joǵary laýazymdy qyzmetkeri Nikkei Asia basylymyna Qytaıdyń portty keńeıtý jáne keme jóndeý zaýytyn qurý jobasyn qoldaıtynyn aıtqan. Sondaı-aq ótken jyldyń maýsymynda Kambodja qorǵanys mınıstri Tea Ban jergilikti BAQ-qa Qytaıdyń Ream-dy salýǵa esh­qandaı shartsyz kómektesip jat­qanyn rastaǵan. «Jalǵyz Kambodja mundaı isti qolǵa ala al­maıdy. Joba qunyn naq­ty bil­meımin, biraq qymbat, aıtar­lyq­taı qarjy qajet», dedi mınıstr.

Álemdik aqparat kózderindegi derekterge súıensek, Kambod­ja Qy­taıdyń Ońtústik-Shyǵys Azııa­daǵy eń jaqyn odaqtasy, son­­dyqtan eldiń saıası-ekono­mıka­­lyq damýy jaǵynan da serik­tesi bolýy ǵajap emes. Qytaı Kam­bod­jaǵa eldiń damýyna kómek retinde nesıe jáne bas­qa da iskerlik keli­sim­der negi­zin­de mıllıardtaǵan dollar ın­­ves­­tısııa quıǵan. Arı­zona mem­­le­­ket­tik ýnıversıtetiniń Thunderbird jahandyq menedj­ment mektebiniń dosenti Sofal Er: «Bul kózqarastary birdeı avto­kra­tııalyq elderdiń odaǵy, bir par­tııalyq bıliktegi elder, sondyq­tan olar bir-birimen qalaı jumys isteý qajet ekenin birden uǵynady», dedi.

Al sarapshylar: «Kambod­jany 37 jyldan astam ýaqyt basqarǵan Hýn Sen óz kezegin­de Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi qaýym­dastyǵynyń (ASEAN) aı­maq­tyq jınalystarynda Qy­taı­­dy qoldady, sonyń ishin­de Ońtústik Qytaı teńizindegi aýmaq­tyq básekege túsetin Qytaı men ASEAN-ǵa birneshe múshe el ara­syndaǵy daýlarda Qytaıdyń múd­desin jaqtaıdy», deıdi. «Endi Qytaıdyń Kambodjadaǵy yqtı­mal áskerı qatysyn Vetnam mu­qııat qadaǵalaıtyn bolady, óıt­keni bul el daýly Ońtústik Qytaı teńizindegi pozısııasyna oraı Qytaıdyń kúsh kórsetýine tap bolǵan», deıdi Qytaıdyń saıa­satyn baqylap otyrǵan álem sarapshylary.

Eger Qytaı Ream-da áskerı oshaǵyn qursa, bul Shyǵys Afrı­kadaǵy Djıbýtı memle­ketin­degi nysanmen qosqanda eldiń ekin­shi sheteldik áskerı-teńiz baza­sy bolmaq. Qurylystyń to­ly­ǵymen 2016 jyly Kambod­jamen yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıǵan China Metallurgical Group Corporation (MCC) mekemesi júzege asyrady. Bul kompanııa Qytaıdyń negizgi qurylys mekemesi.

Taıvandyq áskerı sarapshy Sı Le Iı Beıjiń óziniń ás­kerı qýa­tyn shetelderde da­my­­týǵa kóp jyl­dar jumsa­ǵanyn aıtady. Onyń basty maq­saty – áskerı port­tarda Halyq azat­tyq armııa­­syna (PLA) qajetti ıadro­lyq qýat­pen jumys iste­meı­tin ushaq ta­sy­­ǵyshtar men súńgýir qaıyq­tar­­dyń qoryn orna­las­tyrýǵa múm­k­indik beretin «kópir» jasaý. «Kambodja olardyń Oń­tús­tik Qytaı teńizinen, sodan ke­ıin Bangladeshten, odan soń Shrı-Lan­kadan keıingi alǵashqy aıal­da­masy bolýy yqtımal. Odan ke­ıin olar Parsy shyǵanaǵy men Soltústik Afrıkaǵa kelip, Djı­bý­tımen baılanysady», dedi Sı Le Iı.

2021 jyly AQSh úkimetiniń Qytaımen baılanysty áskerı oqıǵalar týraly esebinde «Beı­jiń teńiz, áýe, qurlyq, kıber jáne ǵarysh kúshterin qoldaý úshin qosymsha áskerı nysandar izdestirýde» dep aıtylǵan. Qujatta Kambodjany ǵana emes, Mıanma, Taıland, Sıngapýr, Indonezııa sekildi birqatar kórshi eldi de qarastyrýy múmkin ekeni sóz bolǵan. Biraq sarapshylar atalǵan Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń  mundaı kelisimge da­ıyn bolýy ekitalaı deıdi. «AQSh bolsa bul aımaqtarǵa nemqu­raı­ly qarap otyr», dep qosty olar. Sonymen qatar Sıngapýr Ulttyq ýnıversıtetiniń Azııa jáne jahandaný ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Evan Laksmana «Ream-ǵa qatysty AQSh-tyń qoǵamdyq narazylyqtary «qarym-qatynastyń joqtyǵy men áreket etýge yntaly emestigin» kórsetedi», degen pikirde. «AQSh bizben tek Qytaı úshin ǵana aralasady. Eger Qytaı bolmasa, biz de joqpyz». Ońtústik-Shyǵys Azııada jıi kezdesetin shaǵym osyndaı», deıdi S.Radjarat­nam atyndaǵy Halyqaralyq zertteýler mektebiniń ǵyly­mı qyzmetkeri Kollın Koh. «Eger AQSh ózge elderdiń senimin arttyrǵysy kelse, turaqty bolyp, qaýipsizdikke nazar aýdarýdan basqa sheshim usynýy kerek» dep qosty ol. «О́zin adam quqyǵynyń chempıony retinde kórsetýge umtylysymen Ońtústik-Shyǵys Azııa kóshbasshylaryn jeńýi ekitalaı. AQSh-tyń Ońtústik-Shyǵys Azııada oılaǵandaı kúshti moraldyq deńgeıi joq», dep AQSh-qa qatysty taǵy bir pikirin bildirdi Evan Laksmana.

Al Beıjińde ornalasqan Kar­negı halyqaralyq beıbitshilik qorynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Chjao Tong Qytaı ózin jahandyq yq­paly AQSh-tan asyp túsetin bola­shaq halyqaralyq kóshbasshy retinde qarastyratynyn aıta­dy. Biraq onyń paıymdaýynsha, Qytaı shetelderde áskerı ókildik qu­rý prosesin aqyryn, baspaldaq­pen júrip otyryp júzege asyrady. О́ıtkeni Beıjiń «halyqaralyq kúdikten» aýlaq bolýdy qalaıdy. Sonymen qatar qytaılyq sarapshylar «Qytaı óziniń áskerı yqpalyn birte-birte óziniń kór­­shiles aımaqtaryna engizý ar­qyly álem elderin Qytaıdyń úl­ken derjava bolýyna úıretedi jáne ýaqyt óte kele elderdiń oń kóz­qarasyn qalyptastyra ala­dy» dep sanaıdy. «О́ıtkeni bul Qytaı­dyń basty saıasaty, halyq­aralyq arenaǵa ol osylaısha qol jetkizip otyr», dedi Chjao Tong.