Otarshyldyqqa qarsy oıaný dáýiriniń rýhanı baǵytyn, saıası ustynyn aıqyndaǵan týmysy bólek reformatorlar shoǵyryndaǵy ulyq tulǵa Ahmet Baıtursynulynyń ǵylymı-shyǵarmashylyq jáne kúreskerlik ǵumyrynyń bel-belesterin tanýda túrli mazmundaǵy estelikterdiń mańyzy asqarly. Totalıtarızm qııanatyna ushyraǵan týǵan-týysqandary men muragerleri, tolassyz qýdalaýlardan aman qalǵan birli-jarym murattastary, ustazdyq tálim-tárbıesin alǵan izbasar shákirtteri, ómir aǵymynyń túrli aǵystary toǵystyrǵan kózkórgenderdiń jazbalary saf qasıetke ıe.
Alash ardaqtysynyń 1905-1920 jyldar alasapyranyndaǵy qoǵamdyq qyzmeti Smahan tóre Bókeıhan (1881-1969 (1964), Álibı Jangeldın (1884-1953), Zákı Ýálıdı Toǵan (1890-1970), Saıfı Qudash (1894-1993), Tamımdar Safıev (1898-1975) estelikterinde aıshyqtalyp, Qarqaraly petısııasy, «Qazaq» gazeti, on altynshy jylǵy dúrbeleń, ulttyq memlekettilikti jańǵyrtýdaǵy Alash avtonomııasy, qazaq ólkesin basqaratyn áskerı revolıýsııalyq komıtet /KırSIK/ syndy Otan tarıhynyń belesti kezeńderindegi qaıratkerligine boılatady.
Smahan tóre qoljazba kúndelikterinde oıaný uranyn kótergen tektiniń otarshyl bılik tarapynan qýdalanýy, ult basylymyn shyǵarýdaǵy tabandylyǵy ekshele taldanyp, Tamımdar murasynda 1916 jylǵy patsha jarlyǵymen maıdannyń qara jumysyna attanǵan qandastaryna qorǵan bolyp, oqyǵandardy kósheli iske uıystyrýdaǵy Á.Bókeıhan men A.Baıtursynulynyń muqalmas qaıraty paıymdalady.
«...Orynborda shyǵatyn «Qazaq» gazetasyn úzbeı oqyp turatyn edim. Bir kúni gazetada mynadaı habardy (maqalany) oqydym. Maqalada: Qazaq rabochıı partııalarynyń maıdanǵa qara jumysqa ketip jatqanyn, sol qazaq rabochıılardyń bir bóligin zemgor (Zemskıı gorodskoı soıýz) degen uıymynyń óz qaraýyna alatynyn, al sol qazaq rabochıılarǵa basshylyq etkendeı, perevodchık bolǵandaı qazaq jastaryn sol uıymnyń qyzmetke shaqyratynyn aıtqan. Jumys jaǵdaıy qolaıly, jalaqysy jaqsy delingen. Sol jumysqa oqyǵan jastar, kózi ashyq azamattar barýy kerek ekeni aıtylǵan. Sol gazettegi maqalany oqýmen Ahmet Baıtursynovqa bardym. Ahmet Baıtursynov jaı-jaǵdaıyn tolyq túsindirdi. El azamaty qalmaı maıdanǵa jiberilip jatqan ýaqytta kózi ashyq oqyǵan jigitterimizdiń shette qalýy jón emes. Kóppen birge bolý kerek, jumysqa barý kerek dep, meniń ultshyldyq sezimimdi jaman qyzdyrdy. О́zimmen birge oqyǵan Haıretdın Bolǵanbaev degen bir jigit sol Orynborda eken. Ahmet maǵan onyń sol jumysqa jazylyp ketkenin, qazaqshyl Hasenǵalı deıtin bir tatar bar edi. Onyń da ketkenin maǵan aıtty. «Sen de bar solardan qalma» dedi. «Máskeýde shyǵyp turǵan «Sóz» gazetasy bar, sonyń redaktory Gaıaz Smaqov degen bar, soǵan hat jazyp qolyńa beremin. Qazir Álıhan Bókeıhanov ta Máskeýde, onyń adresin beremin, Máskeýge barýyńmen Bolǵanbaev joldasyńdy, qazaqshyl Hasenǵalıdy taýyp alasyń, solarmen birge qazaq rabochıılardyń ishinde birge jumys qylasyzdar» dedi. Qysqasy, men zemgorǵa qazaq rabochıılardyń arasynda jumys etý úshin baratyn boldym...» (Safıev T. 1916 jyl oqıǵasy // «DANAkaz». – 2015. – №5(19).
Bashqurt ult-azattyq qozǵalysynyń kósemi Zákı Ýálıdı Toǵan qatıralarynda taıtalas taǵdyr keshken Alash arystarynyń ulttyq avtonomııaǵa qol jetkizýdegi jankeshti tarıhı qyzmeti ekshelgen. Qaıratker jazbasynyń «Borba v Týrkestane» bóliminde bolshevıkterge qarsy azattyq kúresindegi murattasy Baıtursynulymen bulǵaq jyldar jolaıryǵynda aırylysýlaryn ózegin órtegen ókinishpen qıystyra órbitedi.
«...V soprovojdenıı grýppy ohrany my vmeste s kazahskım deıatelem Ahmetom Baıtýrsýnom ı nekotorymı drýgımı bashkırskımı ı kazahskımı ıntellıgentamı otpravılıs v pýt cherez gorod Saratov. Rannım ýtrom 30 ııýnıa na granıse Býkeevskoı ordy, okolo Býtakýla, nas doljen jdat kazah s dvýmıa osedlannymı loshadmı na povodý. Ýtrom, zametıv ızdalı podjıdaıýshego nas vsadnıka, my ostanovılı poezd. Iа roptal vzıat s soboı lısh nekotorye svoı trýdy ı zapısı. Vse eto ı rýje my prıtorochılı k sedlý...
...Iа, kak ı moı drýzıa, byl v krasnoarmeıskoı forme. Do samogo rasstavanııa soldat ohrany ıa v svoı plany ne posvıashal. Poproshalıs. Nı ıa, nı Ahmet Baıtýrsýn, nı soldaty ohrany ne sderjalı slez. Podýmalos, chto veroıatnee vsego rodıný ıa bolshe nıkogda ne ývıjý ı eslı ne dobemsıa ýspeha, emıgrasııa stanet neızbejnostıý...» (Zakı Valıdı Togan. Vospomınanııa: Knıga 2. – Ýfa: Bashkırskoe ızdatelstvo «Kıtap», 1998.).
Ýfadaǵy «Ǵalııa» medresesinde qazaq shákirtterimen birge oqyǵan Bashqurtstan halyq aqyny Saıfı Qudashtyń «Po sledam ıýnostı» (1974) esteliginde B.Maılınniń Ýfa qalasyna kelgen A.Baıtursynulymen Ǵ.Ibragımov, M.Ǵafýrılermen júzdesip otyrǵan sátinde qaýyshýy, jastardy tolǵandyryp júrgen taqyrypta áńgime sabaqtaýy sýrettelgen.
Estelikter órisinde degdardyń án-kúı álemin tushynýdaǵy estetıkalyq talǵamyna qulash uratyn ózekjardy tolǵamdar óreli. Ahańnyń nemere inisi Samyrat Kákishev: «...Ahań maıshammen otyryp, tún ortasyna deıin jumys isteıtin... Kóp otyryp sharshaǵan kezde Ahań dombyrasyn qolǵa alyp, án aıtqandy jaqsy kóretin. Kúılerdi de kóp tartatyn. Ulttyq mýzykany ǵana emes, operany da jaqsy kóretin. Ahań meni Padres apamen birge birneshe ret operaǵa da apardy....» (Samyrat Kákishev. Úıimizge kelgen kisi ertesine túrmeden bir-aq shyǵatyn...// Juldyzdar otbasy. Ańyz adam. – 2010. – №11. Jeltoqsan.) - dep ústeıdi. Ahmet Baıtursynulynyń qyzy Sholpan Baısalova: «...Basqa da qoǵamdyq qyzmetteri jetkilikti bola tura, óleń jazýǵa, án shyǵarýǵa, dombyra, skrıpka, pıanıno sekildi saz aspaptarynda oınaýǵa da ýaqyt tabatyn. Ol tipti ájeptáýir fotoáýesqoı da bolatyn. Bólmeni qarańǵylap alyp sýret shyǵarǵanda qasyna meni otyrǵyzyp qoıýshy edi...» (Sholpan Baısalova. Ájeptáýir fotoáýesqoı da bolatyn // Juldyzdar otbasy. Ańyz adam. – 2010. – №11. Jeltoqsan.) – degen perzenttik tolǵanysymen taý tulǵa qasıetteriniń beımálim qyrlaryna túren salady. Osy sıpattaǵy tyń derekter Botakóz Asqarqyzy, Gúlnar Mirjaqypqyzy estelikterinde tunyp tur.
Qazaqqa bilim nuryn shashqan ǵylym shamshyraǵynyń «Oqý quraly», «Til – qural», «Álip-bı», «Jańa álippe», «Baıanshy», «Saýat ashqysh», «Til jumsar» atty ana tilimizdegi alǵashqy kitaptarynan san urpaq saýatyn ashty. Jańa býyn Alash oqýlyqtarynan elshildik rýh sińirdi. Osynaý tálimi tereń, taǵylymy eren ómirsheń qasıetti Aqjan Mashanı, Máýlen Balaqaev, Tóleýbaı Qordabaev estelikteri ajarlandyrady. Ustaz batasyn alǵan professor T.Qordabaev: «Ǵulamaǵa tán sabyrdyń, musylmanǵa tán múmkindiktiń belgisindeı bolyp otyr eken. Ǵaınıtden ekeýmiz (bul kisi keıin Akademııanyń korrespondent-múshesi bolǵan Musabaev) sálem berdik. QazPI-diń stýdenti ekenimizdi aıttyq, «Muǵalim bolyńdar, odan úlken bata bolmaıdy», – dedi jaryqtyq...» (Jaqypov J. Ana tiline arnalǵan alpys alty jyl. Qazaq til biliminiń bilgiri T.Qordabaevtyń 90 jyldyǵyna // Ortalyq Qazaqstan. – 2005. – 8 jeltoqsan) – dep tebirendi.
Ahmet oqýlyqtary bilim órine umtylǵan túrki halyqtaryna órnekti úlgi shashty. Tashkenttegi Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynda oqyp, Orta Azııa ýnıversıteti jumysshylar fakýltetinde oqytýshy bolǵan qyrǵyz ǵalymy Kýseın Karasaev (1901-1998) esteliginde: «...Al emı Revolıýsııadan kııınkı mezgılde, mektepke arnalyp jazylgan tıl kýraldary, bashka da okýý kıtepterı – kyrgyz mektepterınde negızgı kýral boldý. Aırykcha ılımpoz Ahmed Baıtýrsýnovdýn «Tıl – kýral» attýý kıtebı kyrgyz mektepterınde negızgı okký kıtebı boldý...» (Qarańyz: Qarasaev K. Kýdaıbergen agany eskerıp // Qudaıbergen Jubanov / Jalpy redaksııasyn basqarǵan fılol.ǵ.d., professor M.Malbaqov. – Almaty: A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty, 2013.) dep jazylǵan.
Adamdyq dıqanshysynyń jarqyn qasıetteri ǵulamanyń kózin kórgen qalamgerler Ǵ.Ahmedov (1906-2002), M.Hakimjanova (1906-1995), D.Snegın (1911-2001), Á.Sháripov (1912-1993), memleket qaıratkerleri M.Ábdihalyqov (1907-2006), D.Qonaev (1912-1993) estelikterinde beınelengen. Olarda boıynda izgilik pen bekzattyq, kisilik pen kishilik, parasat pen zııalylyq tabıǵı úılesim tapqan degdar dıdary qospasyz somdalǵan.
Ǵalym Ahmedov asylymyzdyń túr-tulǵasy men bolmys-bitimi, kórkem minezine qatysty aq sóıleıdi: «...Asa kishipeıil, kez kelgen adammen, úlken bolsyn, kishi bolsyn, aıtqanyn zeıin qoıa tyńdap, jón sóıleýshi edi, onyń ústine óte qaıyrymdy adam bolatyn... 1923 jyly ǵoı deımin, álgi ınstıtýtta oqyp júrgen bir bala qaıtys bolyp, alystaǵy áke-sheshesi kelgen. 1921-1922 jyldardaǵy jut, ashtyqpen qatar jaıylǵan súzek aýrýynan, jaz shyǵa tyrysqaq (holera) aýrýynan halyq shybyndaı qyrylǵan. Sondyqtan el óte kúısiz. Álgi qaıtys bolǵan balanyń elden kelgen áke-sheshesiniń qarjysy bolmaǵan soń stýdentter komıteti jylý jınaǵanda Ahań 25 som beripti. «Chervones» deıtin altyn ornyna júretin jańa aqsha shyqqan, ol kezderde álgi jıyrma bes somǵa ortan qoldaı buzaýly sıyr alýǵa bolatyn. Mine, Ahańnyń adamgershiliginiń úlgisi osyndaı bolatyn...» (Ahmedov Ǵ. Tańdamaly shyǵarmalar jınaǵy. Ekinshi tom. Estelikter men tarıhı derekter. – Almaty: «Jibek joly» baspa úıi, 2005.).
Márııam Hakimjanova alty Alash qadir tutqan kemeńgerimizdiń zulmat jyldarynda qorqaý qoǵamnan kórgen qııanatyna kúıinedi. Sol bir esten ketpes qas qaǵym sáttegi júzdesýden alǵan ómirlik áserimen bólisýinde qytymyr jyldar yzǵary esedi: «1935 jyly Kalının kóshesi men Krasına kóshesiniń buryshynda shaǵyn eki qatarly aq úı boldy. Ol týbdıspanser dep ataıtyn. Bir ýaqytta appaq qýdaı kishkentaı shoqsha saqaly bar, qolynda qaryna ilgen taıaǵy bar mádenıetti óte bir mańǵaz adam bir qoltyǵynda jýrnaly men gazeti bar keldi. Anadaı jerde tirkeletin jer bar, tirkeldi. Eshkim ony adam da degen joq, oǵan oryn da bergen joq. Ol kisi jurttan oryn da suraǵan joq. Sol tirkeletin jerdiń mynadaı jerinde bir jýan emenniń tuǵyry jatyr. Sol tuǵyrǵa aparyp gazetiniń bireýin tósedi. Soǵan otyryp, gazet-jýrnal qarap otyrdy. Kózinde álgi qystyrma kózáınek kıgen, bir jaǵynda baýy bar. Ahań ekenin birden bildim. Aldynda bir ret kórgem Ahańdy. Endi qazir oılap otyrsam sonda anaý qırap otyrǵan oryndyqtar bar, skameıkalar bar bireýine bir adam turyp mynaý úlken kisi myna jerge otyr degen joq qoı. Mańdaıǵa basqan marǵasqalarymyzdyń bir kezde sondaı dárejede júrgenin de kórdik...» (Halıla Omarovtyń «Atameken» fılminen).
Muhametjan Ábdihalyqov qalyń elin elshildik rýhpen nárlendirgen ustazdyń aldyn kórip, «Mádenıet tarıhynan» dárisin tyńdaǵanyn, anatomııa-fızıologııadan H.Dosmuhameduly, matematıkadan Á.Ermekuly bilimmen sýsyndatqanyn, olardyń kásibı biligi asqarly bolǵanyn tómendegishe túıedi: «...Instıtýtta oqyp júrgen kezim, bizge Máskeýden leksııa oqýǵa orystyń Patov deıtin úlken bir professory keldi. О́zi Maıakovskııdiń dosy eken. О́te bilimdi adam. «Adam mádenıeti» degen taqyrypta leksııa oqydy. Búkil ýnıversıtetke. Barlyq professorlar qatynasty. Ahań da boldy. Ol kisi sóılep bolǵan soń ulyqsat surap ortaǵa Ahmet Baıtursynov shyqty. Baıandamasyn álgi orystyń oqymystysynan áldeqaıda artyq jasady. Ahań sózin támamdaǵannan keıin jańaǵy orys professory onyń janyna jaqyn baryp, qolyn alyp «men kóp nárseni bilmeıdi ekem. Sizdiń aldyńyzda sóılegenime keshirim ótinemin» dep qushaǵyna qysty...» (Azamat Qasym. 34 jastaǵy qala basshysy https: //adebiportal. kz/kz/ news/view/ azamat_ kasim_ 34_zhastagi_kala_ basshisi__22642).
Alash aqylmanymen úsh ret dıdarlasqan Dmıtrıı Snegın estetıkalyq túısinýin: «...Bul bir jaratylysy bólek – syrbaz, kerbez, asa mádenıetti, bilgir, salmaqty, meıirimdi adam kórindi maǵan. Jazýshylar odaǵyndaǵy jınalystardyń tórinen oryn beriletin. Ol bet oramalyn birese oń, birese sol qaltasynan sýyryp, keń mańdaıyn súrtip, pensenesin (kóz áınegin) qozǵap qoıyp, muńly, oıly kózderin zalǵa qadap otyrýshy edi. Alla taǵala Ahmet Baıtursynulyna tereń oıly bilimmen birge ajar-kórkin de molynan syıǵa tartqan» (Marat Myrzaǵul «Teljan Shonanulyn umytqan joqpyn» (Halyq jazýshysy Dm.Snegınmen suhbat ) // Teljan Shonanuly muralary (shyǵarmalar, zertteýler jáne maqalalar). – Almaty: «El-shejire», 2011. 315-bet) – dep tolǵasa, Dinmuhamed Qonaevtyń synı tanymy: «Vıdel Ahmeta Baıtýrsynova v Pýshkınskoı bıblıoteke eshe v ýchenıcheskıe gody. On vystýpıl tam s rechıý. Mne pokazalos, chto lısom on bolshe smahıvaet na rýsskogo...» (Smanov B. Pravda, kak solnse: ee ladonıý ne prıkroesh (Beseda s D.A.Kýnaevym) // mysl.kazgazeta.kz›?p=543) – degenge saıady.
Ádı Sháripov 1928 jyly О́skemende satyp alǵan «Ádebıet tanytqyshty» kózdiń qarashyǵyndaı saqtap kelgen ári birtýardyń kózin kórgen aqyn Ahmethan Ábiqaevtan 1982 jyly estelik jazyp alǵan kósheli jazýshy. Sanatkermen KazPI-da 1934 jyly oqyp júrgeninde alǵash júzdesýin esinen shyǵarmaı kelgen ol keıingi tolqyn sanasyna urpaqtar sabaqtastyǵyn darytty.
«...Osy jyldarda meniń Almatydaǵy Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtta oqyp júrgen kezim. Bir kúni biz oqý bitisimen jataqhanaǵa baralyq dep dálizge shyqsaq, uzyn dálizdiń basyndaǵy terezeniń aldynda atjaqty, aq qardaı aq saqaldy, kózine kózildirik kıgen aryqtaý kelgen bir kisi stýdentterge qyzyǵa kóz tigip, qýanysh peıilmen qarap turdy. Biz bir-birimizden «myna kisi kim bolady» – dep suraı bastadyq. Biraq birde-bir stýdent tanymady. Bir kezde orys ádebıetinen sabaq beretin Mıtrofan Semenovıch Sılchenko (keıin akademık boldy) oń jaqtaǵy bir aýdıtorııadan shyǵa keldi. Biz burylyp baryp: – Mıtrofan Semenovıch, áne bir kisini tanısyz ba? – dedik. – Ahmet Baıtursynov, – dep jymıyp kúldi.
– Á, endi túsinikti boldy, – dep biz, bir top stýdent Aqańa jaqyndap bardyq ta: «Assalaýmaǵaleıkúm» – dedik. Ol kisiniń bizdiń sálem bergenimizge rıza bolǵandyǵy sonsha, bizge, «Ýaǵaleıkýmússalem», – dep eki qolyn keýdesine basyp, basyn ıip jaýap bergende, biz jerge kirip kete jazdadyq. Árıne, ol kisiniń bizdiń sálemimizdi ıilip turyp alǵany bizge túsinikti boldy. О́ıtkeni qasynan ótip jatqan kóptegen jurtshylyq úndemeı esikten shyǵyp jatty. Olar da amandaspaıyq demeıdi, qorqady...» (Qarańyz: Sháripov Á., Myńjasarova K. Esimi qaıta janǵan el aǵasy // Juldyz. – 1989. – №6).
Gúlnar Mirjaqypqyzy jazbalarynda tóńiregine nur shashqan marǵasqa beınesi ár qyrynan beınelengen. «Shyndyq shyraǵyn» jaǵyp, «Alashtyń sónbes juldyzdaryn» asqaqtatqan qarakóktiń urpaǵy Gúlnar apaıdyń Ahmettiń atalas týysy Sáken Qalıqyzynan (1905 jyly týǵan) alyp báıterektiń týǵan ólkesi men ósken ortasy, ushqan uıasy men tálim alǵan aınalasy, ákesi Baıtursyn men anasy Kúńish, bolar balanyń belin býǵan Erǵazy, otarshyldyq oıranǵa qarsy shyǵyp, on bes jyl ıtjekken qasiretin keship qaıtqan Aqtas turpatty týys-týǵandary, jeńgesi Badrısafa haqyndaǵy jaýhar málimetterdi qaǵazǵa túsirýi erlikke teń ónegeli is. Ahmettiń kir jýyp, kindik kesken qutty mekeni Aqkólge jasaǵan sońǵy sapar barysyn Sholpan Baısalova-Baıtursynovadan der kezinde jazyp alýy da tektilik pen estiliktiń óreli ólshemi.
Bektur Aımaýytov: «...Ákem Júsipbek «Psıhologııa» degen oqýlyq jazǵan. Ol kitapty atamyz Ahmet Baıtursynuly ústeline únemi qoıyp oqıtyn, ákemdi bilimdi dep erekshe qadirleıtin. Sol kitapta adam janyna túsirilgen jaraqat, júrekke túsirilgen syzat, sodan týǵan úreı týraly da kóp aıtylǵan...» (Bektur Aımaýytov: «Topas Toǵjanovtar óldi degenge áli senbeımin!» Aqedil Toıshanuly, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty. masa.kz // abai.kz/post/15943) – dep búgingini ótkenniń boıdy bılegen úreıimen sabaqtastyrady.
Estelikterde patsha abaqtysy, keńes túrmesi qysymyn ótkere júrip elge qyzmet etýdegi ıman kúshin «Abaqtydan jaısyz oryn joq, onda da otyryp jumys isteýge bolady» dep ádiptegen bilimpazdyń Arhangelskidegi aıdaýdaǵy jyldarynda kúndelikter jazǵany týraly tyń derekter aıtylady. Jazýshy Jaıyq Bekturovtyń Álimhan Ermekulynyń ózinen estigen áńgimeniń túıini mynadaı: «....Qaıtyp kelgende ol Á.Bókeıhanovqa bir qoljazbasyn beredi: «Bul meniń aıdaýda júrgende jazǵan kúndelikterim. Sirá, burynǵy eńbekterimnen qundy bolýy kerek, osynyń bir danasyn siz birdeńe etip bir jerge saqtańyz. Bir danasyn áıelimniń kórpesiniń astaryna tiktirip qoıdym», – depti... Álimhan Ábeýuly áńgimesin jalǵastyryp: «Kórpeniń astaryna tikken qoljazba joǵaldy ǵoı, ol kórpe túgili, Ahańnyń qazaq bolyp ketken orys áıeliniń de qaıda ushty-kúıli bolǵany belgisiz. Al ana Álıhan aǵasyna tabys etken qoljazbasyn muqııat izdeseńder tabasyzdar. Ol Ahańnyń amanatyn belgili shyǵystanýshy ǵalym, akademık Sergeı Fedorovıch Oldenbýrgke (1863-1934) tabys etti...» (Bekturov J. Aqıqaty osy edi... (Estelikter). – Almaty: Ǵylym, 1995.).
Iá, Baıtursyn áýleti, Ahmet muragerleri kommýnıstik ozbyr júıeniń qııanatyn shekti. Aıaýly ákesiniń aqtalýyn uzaq jyldar zaryǵa kútken Sholpan Baısalova-Baıtursynova sol bir qara túnek kúnder zobalańyn: «Áli esimde, ákemdi ustap alyp ketken 1929 jyldyń ııýn aıy edi. Ol kezde GPÝ-dyń keńsesi Almatydaǵy osy kúngi Krasın kóshesindegi 64-úıde bolatyn. Qasyma kishkentaı baýyrymdy ertip sol keńseni jaǵalaǵanyma birneshe kún ótken. Ákemnen esh habar joq. Zym-zııa joǵaldy da ketti. Qoldan keler jalǵyz tirligim – túrmeni qur eńirep aınala berý. Áıteýir, ne kerek, bir kúni ákemizdiń sulbasyn temir torly terezelerdiń birinen kórip qalyp, qýanǵannan jamyraı aıqaılap jiberippiz. Ákelgen tamaǵymyzdy qabyldap aldy. Bos qaıtqan kostrıýlimizdiń túbinde jatqan ákemizdiń ter ıis sińgen bet oramalyn baýyrym ekeýmiz kezek-kezek ıiskep, únsiz eńireımiz. Bul daǵy tirshiliktiń, ákemizdiń jan amandyǵynyń belgisi edi-aý!..» (Sholpan Baısalova-Baıtursynova. Temir tordan tastalǵan juldyzsha // Jalyn. – 1989. – №2.) – dep esine aldy.
Repressııa shyrǵalańyna tap bolǵan Ahmet ǵumyrynyń sońǵy jyldarynyń kýágeri bolǵan Samyrat Kákishev qyr perzentiniń Arhangelskige jer aıdalýy, ıt jekkende basynan keshken qııanatyn óz aýzynan estip, sanasyna toqypty: «...Birneshe kún júrip baryp poezdan tústik te, barjaǵa minip eki kún jol júrip, bir aǵashtyń janyna kelip toqtadyq. Tamaq ta, ishetin sý da joq. Toǵaıdyń ishinde turǵan bir saraılarǵa jaıaý baryp túnep, erteńine taǵy jolǵa jaıaý shyqtyq. El, jurt kórinbeıdi, sóıtip, áreń degende óldik-taldyq dep biz turatyn lagerge de jettik. Sonda ǵana bizdiń Arhangelskige kelgenimizdi bildik. Biz elden shyqqanymyzda jaz edi, bul jaqta qys eken. «Kıimimiz juqa, bul jerdiń qysy óte qatty eken. Sondaı qıyn jaǵdaımen Arhangelsk lagerinde 29 jyldan 34 jyldyń ortasyna deıin qıynshylyqtaryna kónip, tirshilik keshtik», – dep edi qaıran Ahań sol kúnderdi eske alǵan birde...» (Kákishev S. Ahań týraly aqıqat. – Almaty: Qazaqstan: Shapaǵat, 1992).
Estelikterde qıyn qystaý kúnderi syrt aınalmaı, bir-birine qoldaý kórsetip otyrǵan zııalylarymyzdyń asyl qasıetteriniń zerdelenýi ǵanıbet. 1935 jyly Halyq aǵartý narkomynda Qudaıbergen Jubanovpen qatar eńbek etken Danabıke Baıqadamqyzynan D.Dosjanov jazyp alǵan esteliktiń aıtary teńizdeı telegeı.
«...Qudekeń maǵan kelip: «Osy sender Ahmet aǵanyń úıimen aralasyp turasyńdar ma?» – dep surady. «Aralasyp turamyz», – dedim. «Onda myna bir kitapty Ahańnyń óz qolyna aparyp bershi, ne aıtqanyn kelgen soń aıtarsyń», – dedi. Qalyń kitap qaǵazǵa oraýly eken. Kýrer bolyp isteıtin Motıa esimdi qyz bola tura maǵan senim bildirgeninde bir gáp bolǵany ǵoı dep júgirip ala jóneldim. Ahańdaryń verandaly osobnıak úıi ol kezde Kastekskaıa degen kóshede bolatyn. Aýladan enip barsam Ahań bilegin sybanyp eden jýyp jatyr eken, yńǵaısyzdanyp, óz-ózimnen uıalyp qaldym. «Á, kepter, keldiń be, – dedi belin jazyp, – ájeń aýrý, úıdi ózim jınaımyn, tamaqty ózim pisiremin». Men oraýly kitapty usyndym. Ahań suq saýsaǵymen ernin basyp, kórshi esikti nusqady, «pále boldy bir», – dedi, sóıtkenshe bolǵan joq, esik syqyr ete qaldy. Ańdýshy bolyp júrgen kórshisi eken. Ahań kitapty alyp bólmesine enip ketti de birazdasyn qaıta shyqty. «Mundaı qalyń kitapty aýdara almaımyn, burynǵydaı saýshylyǵym joq», – dedi. Kitapty qaıtaryp berdi. Qaıtyp kele jatyp janashyr kisiler, Qudekeń bas bolyp aqsha jınap, kitaptyń arasyna salyp men arqyly berip jibergen-aý dep oıladym. Bolǵan oqıǵany baıandap, Qudaıbergen aǵaǵa kitabyn qaıta ákelip berdim...» (Dosjanov D. Abaqty. – Almaty: Qazaqstan, 1992.).
Túıip aıtqanda, el qorǵany, áleýmet qyzmetkeri, ult ustazy, ǵylym sańlaǵy, qalam qaıratkeri, áýlet tiregi bola bilgen ǵulamanyń jarqyn beınesin qasterleýimizdegi tanym kókjıegin keńeıtetin estelikterden alar tálim men taǵylym sarqylmaq emes.
Saǵymbaı JUMAǴUL,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory