Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev halyqty sýmen qamtamasyz etý keregin, taza sý árbir úıde, árbir otbasynda bolýyn mindettegen tapsyrma júktegen bolatyn. Sońǵy jyldary Pavlodar oblysynda aýyl turǵyndaryn sapaly aýyz sýmen qamtý jumystary júıeli jalǵasyp keledi. Kez kelgen aýylǵa bara qalsań, ákim-qaralar jobanyń aıaqtalǵany ıakı jobalyq-smetalyq qujattary ázirlenip jatqany jaıly kókirektenip sóıleıtini bar. Iske qosylǵan jobalardyń keıingi taǵdyry – bólek áńgime. Jasyratyny joq, buǵan deıin sýmen qamtý kórsetkishi boıynsha Pavlodar oblysy respýblıkada kósh sońynda júrgen-di. Sáıkesinshe, olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda jyl saıyn respýblıkalyq qazynadan qomaqty qarajat bólinýde. Endigi jerde qarjyny tıimdi kádege jaratý – basty mindet.
«Aqbulaqtyń» aqyry...
Esterińizde bolsa, 2011 jyly elimizde «Aqbulaq» baǵdarlamasy iske qosylyp, ár óńirde iri jobalar júzege asty. Pavlodar oblysynda Belovod jáne Maı toptyq sý qubyrlarynyń qurylysy qolǵa alynǵan bolatyn. Kóptegen sebeppen tıisti jumystar san márte turalap, osydan 2-3 jyl buryn ǵana sıyrquıymshaqtanyp ketken jobalarǵa sońǵy núkte qoıyldy. Búginde turǵyndardy taza sýmen qamtý sharalary ózge baǵdarlamalar arqyly jalǵasyn tabýda.
«Jumyspen qamtýdyń jol kartasy – 2020», 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan «Nurly jer» baǵdarlamalary aıasynda aıaqqa turǵan jobalar bar. Qarjydan shashaý shyǵarmaý úshin qala jáne aýdan ákimderimen birlesip, arnaıy jol kartasy da ázirlenýde. Pavlodar oblysynda ázirge turǵyndardy sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý kórsetkishi qalalyq jerde 95 paıyzǵa, al aýyldyq jerde 94,1 paıyzǵa teń eken. Osydan shamamen 5 jyl buryn kórsetkish nebári 19,4 paıyzdy quraǵanyn eskersek, biraz sharýanyń atqarylǵanyna kúmán keltire almaspyz. Oblys basshylyǵy 2023 jylǵa deıin barlyq aýyldyq eldi mekenderdiń turǵyndary 100 paıyz taza sýdyń dámin tatady dep sendirýde.
Birden aıtý kerek, ortalyqtandyrylǵan sýmen jabdyqtaý júıesiniń jobasy aýyldaǵy halyqtyń sanyna baılanysty iske qosylady. Atap aıtsaq, turǵyndar sany 200-den assa ǵana iri joba qolǵa alynady. Al 200-den tómen bolsa, aýyldaǵy aǵaıyn keshendi blok modýlin (KBM) jáne sý bóletin munaralardan taza sýdy paıdalana alady. Bul sanatqa oblys boıynsha 110-nan astam eldi meken engen. Al turǵyndar sany 50-den tómen eldi mekenderdi biriktirý máselesi kóterilip jatqandyqtan, ol jerde qandaı da bir qurylys júrgiziledi dep aıtý qıyn.
Baıanaýyldaǵy baıansyz jobalar
Oblystyq energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasy basshysynyń orynbasary Ashat Jakýpovtyń málimetinshe, byltyrǵy jobalardyń nátıjesinde 12,7 myń adam sapaly aýyz sýdyń dámin tatypty.
– Bıyl óńirde 27 joba iske qosylady dep kútilýde. Sóıtip, turǵyndardy sapaly aýyz sýmen qamtý kórsetkishin 97,5 paıyzǵa jetkizbekpiz. Problemalar da joq emes. Búginde sý qubyrlaryn salý jáne qaıta jańǵyrtý boıynsha merdigerlerdiń shalaǵaı áreketi saldarynan 4 joba kesteden keshigýde. Atap aıtsaq, Baıanaýyl aýdanyna qarasty Sulýjon, SES (Maıkóbe) jáne Qyzylshilik eldi mekenderinde, Tereńkól aýdanyna qarasty Qyzyltań aýylyndaǵy jobalardyń taǵdyry quzyrly organdardyń aralasýymen durys sheshimin tabady dep kútilýde, – deıdi A.Jakýpov.
Bilýimizshe, Baıanaýyl aýdanyndaǵy ózge aýyldardyń da jaǵdaıy máz emes. Tipti aýdan ortalyǵyndaǵy ahýal kúrdeli. Belgili bolǵandaı, jobaǵa kóptegen úı kirmeı qalǵan. Ákimdiktegiler 222 úıdiń jartasty jerde ornalasqanyn aıtady. Iаǵnı áý basta jobada taý jynystaryn shyǵarý, elektr-montajdaý jumystary, sý qubyrynyń jylytý kabelin elektr jelilerine qosý kózdelmegen. Búginde aýdandyq bıýdjetten qarajat qarastyrylyp, jańa jobalyq-smetalyq qujat ázirlenip jatqan kórinedi. Jartasty jerlerde ornalasqan úılerdi joba qolǵa alynbas buryn nazarda ustaýǵa bolmas pa edi? Jobalaýshy aýyldyń «esik-tesigin» durys bile qoımas. Bul iske atústi qaraǵan jergilikti ákimniń salǵyrttyǵy emeı, nemene?!
Jaqynda áleýmettik jelilerde atalǵan aýdanǵa qarasty Uzynbulaq aýyldyq okrýgi Aqshı aýylyndaǵy sý qubyryn tóseý jumystary barysynan beınejazbalar tarady. Onda turǵyndar merdigerlerdiń tıisti sharalardy qate istep jatqanyn aıtyp, dabyl qaqqan edi. Mán-jaıdan habardar bolý úshin jergilikti belsendi Suńqar Ahanovqa habarlasqan edik.
– Qaladan aýylǵa kelsem, merdiger 2-3 kúnniń ishinde 500 metr jerge qubyr tósep úlgeripti. «Múmkin emes, bul qalaı boldy eken?» degen kúmándi oımen jumys atqarylyp jatqan aýmaqqa barsam, qubyr tóseý eshqandaı tehnologııalar saqtalmastan qalaı bolsa solaı júrgizilip jatyr eken. Qubyr tóselmesten buryn jer jaqsylap tegistelip, 10 sm jergilikti usaq topyraq sebilýi kerek. Ony nazarǵa almapty. Keıin plastık qubyr qolmen tóselýi qajet. Jumyskerler bolsa aýyr tehnıkany paıdalanýda. Tehnıka arqyly qubyrǵa kishkene ǵana syzat túskenniń kesiri kóp. Qubyrdyń ústinen taǵy 30 santımetrge deıin topyraq sebilip, arnaıy apparatpen myqtap tyǵyzdalady. Áıtpese, topyraq arasynda tas qalyp qoısa, keıin qubyr qysymmen qozǵalǵanda tas qajap, qubyr jarylýy múmkin. Sodan keıin ǵana aýyr tehnıkamen tegisteı berse bolady. Al jumyskerler jeńil joldy tańdap, bar sharýany tehnıkamen tyndyrǵysy keledi. Taǵy bir kemshilik, jerdiń qunarly qabaty bólek alynyp, qubyr tóselgennen keıin qaıtadan ornyna qoıylýy kerek-tin. Merdiger basshysy bul sharýa jobada joq ekenin alǵa tartady. Bylaı qarasań, mańyzdy emes sııaqty. Ne úshin kerek? Áýeli sary topyraq paıdalanylyp, keıin jerdiń ústińgi qunarly qabatymen tegistelse, qubyr tóselgen aýmaq burynǵy qalpyn saqtap, qara jer bolyp qalady. Merdigerler bolsa sary topyraqpen tegisteı salady. Saldarynan jer ezilip, adamǵa da, malǵa da yńǵaısyzdyq týdyrady. Jerdiń qunarly qabaty qalyptasqansha 40-50 jyl ýaqyt qajet shyǵar, – deıdi S.Ahanov.
Beınejazbalardan kórgenimizdeı, jerden sý shyǵyp jatyr eken. Merdiger uıym bolsa, sý sorý jumystary jobada qarastyrylmaǵanyn alǵa tartyp, qubyrlardy tóseýge asyq. Jobany ózgertý úshin qosymsha qarajat qajet ekenin syltaýratyp álek. «Ol qarjy ıgerilmese, qaıtadan qaıtaryp alady» dep úrkip júrgen kórinedi. Jergilikti ákimdik te merdigerdiń sózine erip, turǵyndardy tynyshtandyrýǵa tyrysýda. «Jobany túzetý úshin qarajat, ýaqyt kerek. Joba toqtap qalady. Osydan da aıyrylyp qalamyz», dep basý aıtyp júr eken.
– «Nóldik smeta» degen uǵym bar. Iаǵnı mańyzdy sharýaǵa qarajat jetpeı jatsa jobada qarastyrylǵan asa mańyzdy emes sharýadan qarajatty baǵyttaýǵa bolady. Aıtpaǵym, jobaǵa túzetý jasamaı-aq abattandyrý is-sharalaryna qarastyrylǵan qarajatty paıdalansa eken deımin. Qazirgi kezde qubyrdyń durys tóselýi mańyzdy bolyp tur. Jer ústindegi abattandyrý isi keıin atqaryla jatar. Kóp ýaqyt ótpeı, qubyr jarylyp turǵyndar zardabyn tartyp jatsa ókinip qalamyz. Ondaı oqıǵalar kóp. Qatelikti kózben kórip, qubyrlardyń durys tóselýin baqylaý «baqyty» buıyryp tur eken. Turǵyndar bas kótergenge deıin tehnıkalyq qadaǵalaý mamandarynyń ruqsatynsyz 500 metr aýmaqqa qubyrlar zańsyz tóseldi. Jemqorlyqtyń ısi shyǵatyndaı ma qalaı? Ý-shý bolǵannan keıin ǵana tıisti maman kúni-túni qazylǵan ýchaskeniń basy-qasynda júr, – deıdi S.Ahanov.
Qaıta bul aýylda Suńqar sııaqty qubyr tóseýdiń qyr-syryn biletin azamat bar. Áıtpese, Aqshı aýyly da joba iske qosylǵanymen, turǵyndary sapaly aýyz sýǵa qol jetkize almaı otyrǵan eldi mekenderdiń qataryna kiretin edi. Áli qýanýǵa erte. Sebebi merdigerdiń ár adymyn ańdyp otyrýǵa turǵyndardyń shamasy joq. Mindetti emes te. Halyq jergilikti ákim bastaǵan quzyrly organdar jobanyń sátti aıaqtalýyna bas-kóz bolady degen senimde.
Tarıftiń taǵdyry
Tarıf dese turǵyndardyń eleń ete qalatyny ras. Ortalyqtandyrylǵan sýmen jabdyqtaý júıesi jobasyn iske qosý bir bólek, ony kútip-ustaý – mańyzdy is. Bul sharýadan tabys túspeıtindikten, kez kelgen kásipker jaýapkershiligi mol jumysty alýǵa yntaly emes. Dese de jergilikti ákimder retin taýyp, turǵyndarǵa qoljetimdi baǵamen sý bosatyp otyr.
Búginde El Prezıdentiniń tapsyrmasyna sáıkes, Tabıǵı monopolııalardy retteý komıteti 2022 jyldyń 1 shildesine deıin kommýnaldyq tarıfterge moratorıı jarııalaǵany belgili. Oblystyq energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasy basshylyǵynyń málimdeýinshe, keıin aýdandar boıynsha biryńǵaı tarıf engizý qarastyrylýda. Sý qunyn sýbsıdııalaý jaıy da ara-tura aıtylyp júr. Áıtpese, ár aýdanda tarıf baǵasy ártúrli. Jalpy, tarıf baǵasy materıaldyq shyǵyndar men óndiristik personaldyń eńbekaqysyn esepteý arqyly bekitiledi.
Tarıf joba iske qosylǵannan keıingi áńgime ǵoı. Mamandarmen áńgimeleskenimizde jobany ázirleý ońaı sharýa emestigin aıtady. Bir aýylǵa sý qubyryn tartýdyń ózine kem degende 4-5 jyl ýaqyt qajet eken. Atap aıtsaq, ortalyqtandyrylǵan sýmen jabdyqtaý júıesin iske qosý 3 kezeńnen turady. Eń áýeli jerasty sý kózderin izdestirý-barlaý jumystary júrgiziledi. Oǵan shamamen 3 jyldaı ýaqyt jumsalady. Merdiger uıym jyl boıy sýdyń deńgeıin, sapasyn anyqtap, «Qazjer qoınaýy» ortalyǵyna saraptamalyq qujattardy jiberedi. Ol jaqtan qoldaý tapsa ǵana jobalyq-smetalyq qujattar ázirlenedi. Odan keıin jobaǵa qarajat qarastyrý, konkýrs jarııalaý, qysqasy, sý qubyryn tartý jumystarynyń mashaqaty kóp.
Qoryta aıtsaq, turǵyndardy sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý úshin jyl saıyn qazynadan qomaqty qarajat bólinýde. О́kinishke qaraı, keıbir aýyldarda merdigerdiń salǵyrttyǵynan tıisti jumystar keshigýde. Sebebi durys baqylaý joq. Jergilikti ákimder «shaınap bergendi juta almaı», sý, jol, jaryq sııaqty negizgi jobalardy qadaǵalamaı aı baǵyp otyrǵany ókinishti-aq. Sapaly aýyz sý – tek zor densaýlyqtyń kepili emes, aýyldaǵy aǵaıynnyń ata qonysynda turaqtap qalýyna jasalǵan qýatty ınfraqurylym ekenin esten shyǵarmaǵan jón.
Pavlodar oblysy