Parlament Májilisiniń ótken sársenbidegi jalpy otyrysynda keıbir zańnamalyq aktilerge etıl spırti men alkogol ónimin shyǵarý jáne aınalymyn retteý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasy talqylandy. Zań jobasy jóninde baıandama jasaǵan Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Baqyt Sultanovtyń aıtýyna qaraǵanda, Qazaqstan qazir spırtti ónimderdi tutyný jóninen álemdegi 188 eldiń arasynda 34-shi oryn alady eken. Ortasha alǵanda árbir azamat bir jylda 5,5 lıtr spırt nemese 11 lıtr araq ishedi eken. Nátıjesinde Ortalyq Azııa elderi arasynda bul máselede bárinen ozyp, aldyńǵy orynda tur ekenbiz.
Alkogoldi ónimderdi tutynýdy azaıtý baǵytynda Elbasy birqatar tapsyrmalar bergen. Sonyń birinshisi kúshti alkogol ónimderiniń baǵasyn birte-birte kóterý jáne ekinshiden, saýda oryndary tártibin qatańdatý. Usynylyp otyrǵan zań jobasy osy tapsyrmalardy oryndaýǵa baǵyttalǵan, deı kelip, Baqyt Sultanov onyń erekshelikterin atady. Aldymen mınıstr 2014-2016 jyldarǵa kúshti alkogol ónimderiniń aksızdik mólsherlemesi 3,2 ese artqanyn eske saldy. Ekinshi baǵyt boıynsha alkogoldi ónimder satatyn saýda núkteleri shekteletin bolypty. Osy jerde mınıstr zań jobasy boıynsha alkogoldi ónimder balalar men jasóspirimder, sporttyq jáne salamatty ómir saltyn nasıhattaıtyn mekemelerde, stadıondar men janar-jaǵarmaı stansalarynda satylmaıtyndyǵyn jyp-jyp etip, tez aıtyp ótti.
Sóıtse, onyń mánisi bar eken. Buryn alkogoldi ónimder satatyn saýda núkteleri balalar men jasóspirimder mekemelerinen kem degende 100 metr qashyqtyqta bolýy kerek degen talap bolǵan. Al myna zań jobasy sol talapty alyp tastapty. Mınıstrdiń zań jobasyndaǵy osy bir keleńsiz jerden jyp-jyp etip, tezirek ótip ketýge tyrysqany soǵan nazar aýdartpaýdyń amaly sııaqty kóringen. Alaıda, depýtat Aldan Smaıyl bul qýlyqty sezip qalyp, burynǵy talaptyń túsip qalǵanyna qynjylys bildirdi.
Sonymen birge, depýtat araqtyń kesirinen qanshama shańyraq shaıqalyp, qanshama bala jetim, qanshama áıel jesir qalǵanyn aıtyp ótti. Onyń zardabyn arnaıy zerttegen birde-bir adam joq. Eger araqqa tosqaýyl qoıý týraly áńgimeni aıta bastasaq, baıaǵy Gorbachevtiń kezin, sondaǵy birjaqtylyqty eske alyp, syltaýdy kóbeıtemiz. Jalpy, urpaǵyn oılaǵan elderde zań áldeqaıda qatań. Biz Norvegııada boldyq. Ol jaqta da araqty bir kezde qatty ishken. Sonyń kesiri me, kim bilsin, bul elde demalys jáne mereke kúnderi eshqandaı jerde araq satpaıdy. Tamasha.
Árıne, Norvegııa da araqtan túsetin paıdany oılaǵan, alaıda, urpaq úshin onyń zalaly áldeqaıda qymbatqa túsetinine kóz jetkizgen. Reseıdiń Tyva, Saha sııaqty respýblıkalarynda «araqsyz aýdan», «araqsyz qala» sııaqty bastamalar kóterilip, bul ishimdikti múlde tyıýǵa bet aldy. Bizde de nege sondaı qozǵalys jasamasqa, dedi depýtat odan ári.
Bul pikirge depýtat Vladıslav Kosarev birshama qarsy shyqty. Onyń oıynsha, qazir qazaqstandyqtar alkogoldi ónimderdi tutynýdyń joǵary mádenıetine qol jetkizýge umtylyp keledi. О́zderińiz qarańyzdarshy, sońǵy 10-15 jylda mas bolyp júrgen adamdar sany shuǵyl azaıyp ketti emes pe? Osynyń ózi bizdiń halqymyzdyń bul ishimdikterdi qoldanýda mádenıetti qadamdar jasaǵanynyń kórinisi dep qalaı aıtpassyń? Árıne, bul qazaq halqynyń dilinde araqtyń súıkimdi sýsyn qatarynan oryn almaıtyndyǵynan da bolar. Esterińizde bolsa, buryn janazalarda mindetti túrde araq ishiletin edi. Qazir ondaılar múlde joǵaldy. Tipti, úılený toılarynda, mereıtoılarda da araq qoımaý saltqa enip keledi. Qandaı tamasha. Árıne, araq-sharapty qoıatyn dastarqandarǵa da kezdesip qalasyń, alaıda, eshkimniń de burynǵydaı teńselip, sózine shashalyp, aıaǵynan shalynyp júrgenin kórmeısiń. Bári de belgili normamen ǵana ishedi. Osynyń bárin aıtyp otyrǵan sebebim, biz «joıý», «tyıym salý», «qurtý» degendi qoıyp, joǵaryda aıtqanymdaı, araq-sharapty mádenıetti tutyný joldaryn nasıhattaı berýimiz kerek. Sonda utamyz, dedi depýtat.
Bul pikir de jón sııaqty. Qatań tyıym salýdyń tıimdiligi kóp emes ekenin ómirdiń ózi dáleldegen. Sondyqtan da ishimdik ishý mádenıetin nasıhattaı bergennen utarymyz kóp. Al tek ishýdi kózdeıtin «qyzylkózder» araqty qansha jerden tyısań da taýyp isheri sózsiz. Tipti, araq bolmasa basty aınaldyratyn ýly zattar ishkenderin de kórdik qoı. Jalpy, alyp qoıýdy azaıtsaq qaıtedi, aǵaıyn?..
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan».