Qazir elimiz eki túrli kúıdi bastan keshirýde. Biri – sıfrly damý ıgilikterin tutynýy: memlekettik qyzmetti onlaın alý, kartochkany úıde otyryp ashý, tipti azyq-túlikti de onlaın satyp alý degen sekildi. Ekinshisi – sol sıfrly ıgilikpen ere kelgen kıberqater. Byltyrdyń ózinde Qazaqstanda ınternet-alaıaqtyqqa qatysty 21 405 qylmystyq is tirkelgen. Bul polısııaǵa habarlanǵan qylmystar ǵana. Al onlaın úptelse de úndemeı, ózgeniń qaryzyn tólep júrgen jandar qanshama. «Barlyq zulymdyqtyń túp-tamyry aqshada jatyr deıdi. Muny aqshasyz qalýǵa qatysty da aıtýǵa bolady», deıdi aǵylshyn jazýshysy Semıýel Batler. Aqsha júrgen jer daý-damaısyz bolýshy ma edi. Aldasý da, arbasý da, astamsý da sol mańda. S.Batler meńzegendeı, taqyl-tuqyl kedeılenýge de, asyp-tasyp baıýǵa da aqsha kináli. Osy bir quny bıik qaǵaz úshin qarapaıym tirshilikte qanshama qyzyq hám qaterli ýaqıǵalar bolyp jatqanda, qarjy áleminiń óz ishinde qandaı «keremetter» dúnıege keledi deseńizshi. Bálkim, sol sebep – qarjy taqyryby detektıv jazýshylardyń da qalamyna jıi arqaý bolady.
Qarjy máselesimen aınalysý úshin esepke júırik bolý shart. Biraq júırikter de qatelesedi. 2003 japonııalyq Mizuho Securities ınvestısııalyq banki Jupiter Telecommunications-tiń bir aksııasyn 610 myń ıenge (shamamen 4 myń dollar) satýdy josparlaıdy. Satý prosesin bastar aldynda treıder ońbaı súringen. Ol 1 aksııany 610 myń ıenge satýdyń ornyna, 610 myń aksııanyń árqaısysyn 1 ıennen satyp jiberedi. Satylym bastalyp ketedi, al ony toqtatý múmkin emes. Nebári 1 ǵana ıen turatyn myńdaǵan aksııadan kim bas tartsyn. Satyp alýshylar ońaı oljany qarpyp qalýǵa tyrysady. Bir qyzyǵy, osynshama, ıaǵnı 610 myń aksııa japon kompanııasynda shynymen de bar bolyp shyqqan. Qateliktiń quny 225 mln dollarǵa baǵalanypty.
Al Ronald Ýeın esimdi azamat Apple basshylyǵynan ketpegende bálkim bul kúnderi aty ańyzdaı tarap, Stıv Djobspen bir qatarda turar ma edi. Qarjy qory boıynsha álemde ekinshi orynda turǵan Apple kompanııasynyń negizin salýshylar qatarynda Stıv Djobspen birge Ronald Ýeın de turǵan. Kompanııany qurýǵa úlken eńbek sińirgenimen, óz bastamalarynyń keleshegine kúmánmen qarapty. Sóıtip, kompanııadaǵy úlesin 800 dollarǵa satyp jiberedi. Biletinimizdeı, Apple keıin qaryshtap damydy, qazir álemdegi eń qymbat brend sanalady. Ýeın bolsa bul isine ókinbeıdi. Ol buryn da birneshe bıznes bastap, onysy toqyraýǵa tap bolǵan. Sondyqtan alma beıneli ujym da sol súrleýge túsedi dep qaýip qylsa kerek. «Ol kezde Djobs pen Voznıak jas boldy, energııalary tasyp turǵan shaq. Men olardaı jas emes edim. Sondyqtan aldy-artymdy oıladym», depti ol óz sheshimine qatysty pikir aıtqanda. Sarapshylardyń esepteýinshe, eger Ýeın kompanııa basshylyǵynda qala bergen bolsa, qazirgi baılyǵy 31 mlrd dollardan asyp túsedi eken.
Sóz etip otyrǵan kompanııaǵa qatysty taǵy bir derek. О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynda Xerox tehnologııalyq kompanııasy tintýir kómegimen basqarylatyn kompıýterler jasap shyǵarýǵa kirisedi. Degenmen bul ónimderin saýdaǵa shyǵarmaıdy. Arada on jyl ótkende kompanııa basshylary Stıv Djobs pen onyń nókerlerin ózderiniń ǵylymı-zertteý ortalyǵyna shaqyryp, sonyń ótemine Apple-diń 1 mln dollar turatyn aksııasyn suraıdy. Qonaqtar sózge kelmeı kelisedi. Sóıtedi de, Xerox kompıýterlerin óz ónimi retinde naryqqa shyǵara bastaıdy. Nátıjesi de kóp kúttirip jatpady, qazir Mac kompıýterleri erekshe suranysqa ıe jáne ony óndirýshilerdiń naryqtaǵy kapıtaly 446 mlrd dollarǵa baǵalanady.
Al bútin bir bankti taqyrǵa otyrǵyzyp, túrmege jabylyp, keıin ómir boıy ataq pen mansapqa kenelip, qanshama kitap pen derekti hám kórkem fılmderdiń keıipkerine aınalýdy – taǵdyrdyń syıy deımiz be, synaǵy deımiz be? Muny qandaı bolmys dep sıpattasaq bolady ózi? Áńgimeni Ulybrıtanııadaǵy eń tanymal, eń áleýetti Barıngs bankin bankrot qylǵan Nık Lıson esimdi treıderdiń hıkaıasymen jalǵaıyq. 1987 jyly 20 jastaǵy jigit Morgan Stanley amerıkalyq transulttyq korporasııasyna jumysqa shaqyrylyp, eki jyldan soń áıgili brıtanııalyq Barings PLC bankine aýysady. Bankke Elızavet hanshaıymnyń ózi erekshe senim artypty desedi. Jas jigittiń kásibı bilim almaǵanyna qaramastan banktiń jumys isteý qaǵıdasyn jatqa soǵyp, qujat aınalymyn shemishkeshe shaǵyp turǵany basshylyqty tánti etedi. Araǵa taǵy eki jyl salyp Nık Lıson SIMEX Sıngapýr valıýta bırjasyna aýystyrylyp, Barıngstiń qarjylyq operasııa boıynsha bas menedjeri laýazymyna da taǵaıyndalady. Sóıtip, ol bir sátte ári treıder, ári bas menedjer bolyp shyǵa keledi. 12 aı óter-ótpesten Lıson bankke 8,83 mln fýnt sterlıng kóleminde tabys ákeledi. Nátıjesinde, oǵan 130 myń fýnt sterlıng jyldyq jalaqy men 50 myń fýnt sterlıng syıaqy eseptelgen. Baspasóz Lıson fenomenin tilderi jetkenshe áspettep-aq jatty. Jyl saıyn Lısonnyń bankke quıǵan tabysy eselep óse berdi.
«Men alǵash ret saýda zalyna aıaq basqanymda, aqshanyń ıisi birden-aq murnyma keldi», deıdi ol «Men Barıngsti qalaı bankrot qyldym. Treıder-alaıaqtyń moıyndaýy» atty memýarynda: «Barıngste jumys isteı júrip, óz maqsatyma kún saıyn jaqyndaı tústim. Ekranǵa qarap, kútip otyramyz. Naryq kez kelgen sátte kez kelgen jaqqa qaraı aýyp túsýi múmkin. Men úsh sekýnd alǵa oılaıtynmyn».
90 jyldary japonııalyq Nikkei 225 ındeksine fıýcherster men opsıondar satyp alynyp, olar birden SIMEX-ke qoıylady. Lıson baǵasy quldyrap jatqan opsıondardy úsh jyl boıy satyp alyp otyrǵan. Shyǵyndy jabý úshin ol ındekstiń baǵasyn jasandy túrde kótergisi keledi. Baǵa ósimi men jasandy tapshylyq týdyrý úshin ol asa iri somaǵa fıýcherster satyp ala bastaıdy. Biraq ol jańa sharttarǵa jaýap bere almaıtyn eski strategııany tańdapty. Baǵa odan ári qulaı beredi.
«...Kelesi úsh kúnde pozısııamdy eki eselegim keldi. 10 aqpan kúni memlekettik oblıgasııalarǵa taǵy 10 myń kelisimshart jasadym, endi meniń pozısııam 20 myń lotty qurady. Nıkkeıge taǵy 25 myń fıýchersti alǵannan keıin pozısııam 55 myńǵa deıin ósti. SIMEX úshin bul buryn-sońdy bolmaǵan aınalym edi. Barlyq satyp alýlar meniń 88888 shotyma ketip jatty, óıtkeni men Nıkkeıge qysqa fıýchersterdi quldyraýshy naryqta satyp jattym jáne ósýshi naryqta memlekettik oblıgasııalardy satyp aldym. Men mámilelerdi 88888 shotynda jasyryp saqtadym, al ózim bek-ofıs qyzmetkerlerine kórinbeý úshin «Il Fıorede» kofe iship, tıramısý jep, telefon qońyraýlaryna jaýap bermesten otyryp aldym», dep jazady kitabynda.
Lıson áıteýir, bir sátte baǵany kóteredi, biraq ol bank aqshasyn esepsiz jumsap jatqan edi jáne mámileniń jabylýyna ýaqyt ta az qalǵan. Mámile tolyq jabylýy úshin baǵa qajetti belgige deıin ósýge tıis. Aqyry ol stredl (bir taýardyń bir mezette satylýy jáne satyp alynýy) jasap, aldaǵy túnde Nikkei 225 ındeksin ornynan qozǵalmaıtyndaı etedi.
Biraq tabıǵat zańy oǵan qarsy jumys isteıdi. Tańǵy 5 shamasynda Japonııada asa qýatty jer silkinisi bolyp, Kobe qalasynyń bir bóligi jermen-jeksen bolady. Jermen-jeksen bolǵan jalǵyz qala emes eken. Nikkei 225 ındeksi de Kobeniń kúıin keshedi. Nık naryqqa qysym jasaý úshin 20 myń fıýcherstik kelisimsharttardy satyp alyp qoıǵan jáne sońynda osynyń bári beker bolyp shyqty. Mámileler avtomatty túrde isten shyǵyp, bank buryn qulaq estip, kóz kórmegen shyǵynǵa ushyraıdy. Saldarynan brıtan banki 4 mlrd dollardan aıyrylady (bul salymshylardyń senip tapsyrǵan aqshasy). Sonyń ishinde II Elızaveta hanshaıym men hanzada Charlzdiń 2 mln dollary da bar. Dúnıeni dúr silkintse de mazasy qashpaǵan Nık Lıson bank basshylyǵyna «Keshirińizder» dep jalǵyz aýyz hat jazyp, áıelimen birge Malaızııaǵa ushyp ketedi. Biraq kóp ótpeı-aq qolǵa túsip, 6,5 jylǵa sottalady. Nege az merzim kesilgen dersiz? Sebebi sot Nık Lıson bankrotqa ushyratqan qarjylyq operasııalardy ádeıi jasamaǵan dep qorytyndy shyǵarǵan.
Jaqsy tártibi jáne aýyr dertke ushyraǵany úshin Nık túrmeden merziminen buryn shyǵady. Sóıtip, Eýropaǵa oralady. Psıhologııa boıynsha bilim alyp, «Shyńyraýdan oralý nemese stresti qalaı jeńýge bolady» degen ataýmen kitap ta shyǵarady. Qazir Nık qor naryǵy salasynda jumys istemeıdi. Biraq bul onyń aı saıyn mıllıondaǵan dollar tabys tabýyna kedergi emes. Ol túrli konferensııalarǵa spıker retinde qatysady, stýdentterge dáris oqıdy, kitaptarynyń da satylym deńgeıi joǵary, sondaı-aq fýtbol klýbynyń dırektory. Aıtpaqshy, SIMEX bırjasynda saýda jasaǵan kezde kıgen sary-qara jolaqty kúrteshesi 2007 jyly eBay aýksıonynda 21 myń fýntqa satylǵan. Qyzyǵy áli sońynda... Satylymnan túsken aqsha Nıktiń qaltasyna emes, bankrot bolǵan Barıngs bankine aýdarylǵan. Endi sary-qara jolaqty kúrteshe qaıtkenmen banktiń menshigi emes pe..?!