Bastapqy oıymyz – qalyptasqan daǵdy boıynsha aýdan ortalyǵyna, ákimdikke soǵý edi. Biraq jer shalǵaılyǵyna baılanysty ári dittegen orynǵa tezirek jetý maqsatymen qıystaǵy Oktıabr aýylyna qaraı bet túzedik. 12 shaqyrym eldi mekenge jetkenshe oıqy-shoıqy greıder jol zyqymyzdy shyǵardy. Jarty mejeden asa bergenimizde jyldamdyqty 80 shaqyrymnan asyrmaýdy eskertken belgini kórdik. 20 shaqyrymdyq jyldamdyqpen ázer júrip kele jatqanda jylarsyń ba, kúlersiń be? Jańadan tóselgen irili-usaqty qıyrshyq tastyń nyǵyzdalmaǵany birden baıqalady. Keı tustarda kóliktiń jarty dońǵalaǵyna deıin kirip ketip, yńyrana qozǵalady.
Seriktesim Nursaıyn Sháriptiń «anany qara» degen sózi qyryq jamaý quraq kórpe sekildi joldan eki kózimdi almaı kele jatqan meni eriksiz eleń etkizdi. Sonda da rýlden aıyrylyp qalmaıyn degendeı syǵymdaı ustap, oń jaqqa kóz qıyǵymdy salsam, aldymen qara tútini býdaqtaǵan murja, odan árirek irkes-tirkes ornalasqan birneshe vagon shalyndy. Jaqyndaı bergende mańaıynda qybyrlaǵan adamdardyń sulbasy kórindi.
Sóıtsek, qaıyń kómirin shyǵaratyn «Jiger» JShS-na tap kelippiz. Brıgadır Oleg Anatolevtiń aıtýynsha, seriktestik 2018 jyly qurylǵan. Qaz-qatar qoıylǵan 24 bóshkede kúnine bir tonnaǵa deıin ónim daıyndalyp, aǵashty keptirý, qyzdyrý, qara maı qosyp qaınatý sekildi sıkldardan turady. Mańynda jas qaıyń taý-taý bolyp úıilip jatyr. Obal-aq. «Táýligine qansha tekshe metr aǵash jaǵylady, shirik qaıyńdy nege paıdalanbasqa?» degen suraǵymyzǵa «ol jaǵyn bilmeımin, kelisimshart boıynsha aǵashty «Bazılık» uıymy jetkizedi. Bizdiń mindetimiz – qyzýy kúshti qaıyń kómirmen qamtamasyz etý», degen jaýap aldyq. Kórshi qonǵan taǵy bir uıym da qaıyń kómirin ázirleýmen aınalysady eken. «Aıdalada aq otaý, aýzy-murny joq otaý» demekshi, japan túzde qaıyń aǵashtaryn emin-erkin jaǵyp jatqandaryna qaraǵanda, «áı» der áje, «qoı» der qoja» joq sııaqty. Ruqsatpen kese me, álde aýyl irgesindegi ormandy ońdy-soldy otap jatyr ma, tıisti organdar nazar aýdaratyn másele ekeni anyq. Oǵan qaraǵanda asfalt tósep júrgen «Granıt-Servıs» kásipornynyń tirligi adam súısinerlik. Negizgi keńsesi Beskól kentinde ornalasqan seriktestiń jumysshysy Grıgorıı Sıbonıan Konıýhovoǵa deıingi 20 shaqyrym jolǵa asfalt tóselgenin, endi Oktıabrdiń joly qalypqa keltirilip jatqanyn aıtty.
Burynǵy balabaqshaǵa qonys tepken Aqqaıyń aýyldyq okrýginiń keńsesine jettik. Aýdan ákiminiń orynbasary Azamat Sháripov qarsy aldy. Ákimdiktiń jalpy máseleler jónindegi bas mamany Svetlana Gýlshos biraz jaıtqa qanyqtyrdy. 144 tútini bar okrýg ortalyǵynyń kósheleri tolyq jaryqtandyrylǵan. Kúsheıtkish qondyrǵy ornatylyp, uıaly baılanys qalpyna keltirilgen. Keń jolaqty ınternet jumys isteıdi. Búginde jolǵa kúrdeli jóndeý júrgizilip, aýyz sý tartylýda.
Aralas mekteptegi 72 oqýshynyń jartysyna jýyǵy qazaq balalary ekenin bilim oshaǵynyń dırektory Qanat Merekeulynan bilip, ishimiz jylyp qaldy. Iаǵnı oqýshylar osynda kóship kelgen 15 otbasynyń esebinen kóbeıgen. Bıyl tike saılaý arqyly turǵyndardyń senimine ıe bolǵan, túbi qazyǵurttyq Maqsat Esjanov ákimdik qyzmetke deıin mektepte eńbek etken. «Segiz qyrly, bir syrly» azamat ekeni isinen de, sózinen de aıqyn ańǵarylady. Tórt bala ósirip otyr. Nurken degen jerlesi óz kindiginen órbigen 5 balaǵa qosa, «Patronattyq otbasy» quryp, 4 balany baýyryna basqan. Qaı-qaısysy bolsyn eńbek dese, emeshegi úziledi. Solardyń biri Qýatbek Kenenbaev ta ońtústikten soltústikke «Eńbek» memlekettik baǵdarlamasy arqyly qonys aýdarǵan. Ol alǵa maqsat qoıyp, áreket etse, bári ońyna keledi dep esepteıdi. «Atameken» baǵdarlamasyna qatysyp, 6 paıyzdyq ústememen 4 mln teńge jeńildikti nesıe alǵan. Sol kezde satyp alǵan 4 iri qara maly búginde 40 basqa jetken. Budan bólek qoı ósiredi, baý-baqsha kútimimen shuǵyldanady. Jergilikti turǵyndardan satyp alǵan buzaýlardy bordaqylap, qyrýar tabys taýyp júr. Deldaldar ózderi izdep kelip, soıylǵan maldyń ár kılo etin 1 750 teńgeden alady. Maqsattyń qorasynda da 15 iri qara maly jáne jylqylary bar. Ol da Qýatbek sııaqty kóktemde 50-60 buzaýdy satyp alyp, bordaqylap, kúzde etke ótkizedi.
Okrýg ortalyǵyndaǵy qazirgi kórinis osyndaı. Munda bir kezderi ınternat, monsha, saýda ortalyǵy, turmystyq qyzmet úıi, shujyq sehy, shashtaraz boldy degenge sený qıyn, biraq ılanbasqa sharań joq.
«Bizdi qoıshy, ómirimizdiń jazy ketip, azy qaldy. Áleýmettik jaǵdaı jasalmaǵannan keıin jastar qaıtyp turaqtaıdy, olarǵa qaıtyp kiná artarsyń? – deıdi aýdandyq ákimdikte 35 jyl zańger bolyp istegen Irına Danılova. – Taıaq tastam jerdegi Zarosloede adam qalmady. Tatıana Fedoseeva degen áıel sonda úı satyp alyp, mal ósirmek nıette. Jalǵyz-jarym ol ne bitiredi? Balalary okrýg ortalyǵynda oqıdy, munda qanshama oqýshylar týystaryn saǵalap júr? Internat nege salmasqa?».
Shekaralyq aımaqqa jatatyn Aqqaıyń – aýdandaǵy eń úlken okrýgterdiń biri. Onyń quramyna 6 eldi meken kiredi. О́kinishtisi, Sývorovkada – 17, Zarosloede – 10, Gavrınoda – 61, Hleborovta – 57, Mıchýrınde 7 otbasy ǵana qalǵan. Túgelge derlik zeınetkerler. Túmenniń Sladkovskoe aýdanymen shektesetin Hleborovta 25 oqýshy ǵana bar, 9 jyldyq mektebi bıyl jabylmaq. Qalǵan aýyldarda mektep joq, balalar qatynap oqıdy. Internet, uıaly baılanys sııaqty órkenıet kóshinen shet qalǵan. Mundaǵylar Reseıde turatyn týystaryna barý úshin kórshi eldiń Esilkól, Petýhovo eldi mekenderi arqyly 200 shaqyrymdy aınalyp qatynaýǵa májbúr. «Halyqqa tıimdi, ońtaıly joldaryn nege qarastyrmasqa?» dep qara qazandaı ókpelerin syrtqa shyǵarǵan oktıabrlikter shekaralyq aımaqtardaǵy eldi mekenderdiń múldem sırep, áleýmettik nysandar qalmaǵanyna nalıdy.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyn merekeleýge daıyndyq jónindegi memlekettik komıssııanyń otyrysynda izimizdi basyp kele jatqan býynnyń azamattyq belsendiligi óte joǵary, jastardyń qulshynysy zor ekenin aıta kelip, osy belsendilikti báseńdetpeı, olardy jańa maqsattarǵa jumyldyrý qajettiligine toqtalǵan bolatyn «Jastarǵa qatysty keleli másele – jumyspen qamtý. Biz jumyssyz jastarǵa jol siltep, baǵyt-baǵdar berýimiz kerek. Qazir jumyspen qamtýǵa baǵyttalǵan birneshe baǵdarlama bar. Biraq jastardyń kóbi sol sharalar týraly bilmeıdi. Memleket usynyp otyrǵan túrli qoldaý jumystarynan habarsyz. Bul másele jalań úgit-nasıhatpen sheshilmeıdi. Úkimet pen ákimder jastardy jumyspen qamtý máselesimen arnaıy aınalysyp, kúndelikti nazarda ustaýy qajet», dep atap kórsetken.
О́kinishke qaraı, jergilikti bılik ókilderi ońtústiktegi oblystardan kelgen otbasylardyń mal sharýashylyǵyn jandandyrý talpynysyn, belsendiligin jete baǵalaı bermeıdi. «О́lmeseń órem qaptyń» keri syqyldy. Qýatbek baýyrymyzdyń áldeqashan tarap ketken Kamyshlovadan jaıylymdyq jer suraǵanyna baqandaı 4 jyl bolypty. Bos jatqan jerler bola tura úmitiniń úzilgenine qaradaı kúıinedi. Gavrınodaǵy keńseni satyp alýǵa ótingen eken, áldekimder buzyp áketken. Onda ekiqabatty mektep úıi de ıesiz tur. Bul aýyldyń jastary negizinen Reseıge ketken. 115 turǵynnyń bári – qarttar. Qolynan is keletin azamattarǵa jer telimderin berip, qoltyqtarynan demep jiberse, salmaq salmas edi. Jasyratyny joq, halyqtyń qalaǵa jappaı kóshýi shekaralyq aýmaqtarǵa zardabyn tıgizip otyrǵanyn osy mysaldan-aq baǵamdaýǵa bolady. Olaı bolsa, eńbek kúshi kóp ońtústik óńirler turǵyndarynyń qonystanýyna qolaıly múmkindik týdyrý ár kez basty nazarda bolýǵa tıis. Munyń elimizdiń qaýipsizdigine tikeleı qatysy, strategııalyq máni aıryqsha. Oǵan kezekti naýqan retinde qaraıtyn sheneýnikter qatty qatelesedi.
«Kúngeı jaqtan kóship keletinderdiń otbasynda kemi 6-8 jan bar. Jastaıynan jerdi emip óskendikten, mal men baý-baqsha ósirýge beıil. Sondyqtan kóshi-qon baǵdarlamasyna ózgerister engizip, otbasynyń ár múshesine 100 gektardan jer bólýdi mindetteý kerek», degen Qýatbektiń oıyna alyp-qosarymyz joq. Iá, «Halyq únine qulaq asatyn memlekettiń» basty qaǵıdaty azamattar múddesi úshin jumys isteý desek, turǵyndarmen tikeleı qarym-qatynas jasap, olardyń problemalaryn shuǵyl túrde sheshýmen aınalysý ákimdikter men olarǵa baǵynyshty vedomostvolarǵa júkteleri sózsiz. Biraq árdaıym osylaı bola bermeıtini ókinishti. Prezıdenttiń «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» Joldaýyndaǵy «О́z betinshe bıznespen aınalysqysy keletinderdiń de kóshýine jaǵdaı jasaǵan jón. Kóship kelgen azamattardyń úı salý ǵana emes, aýyl sharýashylyǵymen aınalysý úshin de jer telimderin berý múmkindigin pysyqtaý kerek. Sondaı-aq olarǵa memlekettik qoldaý sharalary qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etý qajet», degen tapsyrmalarynyń tolyq oryndalmaýy jaýapkershiliktiń jetkiliksizdiginen ekeni aıtpasa da túsinikti.
Aýdan ákiminiń orynbasary A.Sháripov ta talaı jyldan beri qordalanǵan, áli sheshimin tappaı kele jatqan bir máseleniń ushyǵyn shyǵardy. Onyń oıynsha, shekaranyń shetinde, jeldiń ótinde kún keship otyrǵan teriskeı óńirlerde demografııalyq ahýal óte alańdatarlyq. Sondyqtan Úkimet arnaıy baǵdarlama qabyldap, qosymsha qarajat bólý tetikterin oılastyrsa degen tilegin jetkizdi. Ekinshiden, tabıǵı týý kórsetkishi tómen bolǵandyqtan, shaǵyn jabdyqtalǵan mektepter jıilep ketken. Máselen, 11 jyldyq mektepte oqýshy sanynyń eń tómen shekti mólsheri 80 bolýǵa tıis. Teriskeıde bul talapty saqtaý óte qıyn. Oqýshynyń azdyǵynan Hleborov, Zolotaıa Nıva, Ýspenka mektepteriniń jabylý yqtımaldyǵy basym. О́ıtkeni 9 jyldyq mektepterde tıisti oqýshylar sany 41 bolýdyń ornyna 27-30 ǵana qalǵan. Sondyqtan oqýshylardyń kontıngent shegin belgileý quzyreti mınıstrlikten alynyp, aýdandyq ákimdikterge berilgeni jón. Jaǵdaı osylaı jalǵasa berse, bilim salasy biryńǵaı bastaýysh mektepterge aınalyp ketýi ǵajap emes. Ýaqyt óte kele oǵan da zar bolyp qalýymyz ábden kádik.
Aýylǵa mehanızator, dánekerleýshi, aspaz sııaqty joǵary suranymǵa ıe mamandar daıarlaıtyn kolledj dırektorynyń orynbasary Batyr Ábilmájinov aralastyryp oqytý usynysyn alǵa tartty.
«Kolledjde 180 stýdent oqıdy. Olarǵa barlyq áleýmettik jaǵdaı jasalǵan. Sońǵy jyldary materıaldyq-tehnıkalyq baza kóp jańartyldy. Endi bizge bir mamandyqqa oqytý úshin topta keminde 25 stýdent bolýǵa tıis degen talap qoıylyp otyr. Áıtpese, memlekettik tapsyrys berilmeıdi. Bul múmkin emes, ásirelep aıtsaq, aspandaǵy aıdy áper deýmen birdeı. Ári ketse, dánekerleýshi mamandyǵyna 2-3 qana ótinish túsedi. Qoldan jasalǵan osyndaı kedergiler saldarynan jastar Reseıdiń Esilkól aýdanyndaǵy kolledjge ketýge májbúr. Onda oqý tegin, eki jyldan keıin azamattyq avtomatty túrde beriledi. Turaqty jumyspen qamtamasyz etedi. Otbasyn qursa, nesıelik jeńildikter jasalady. Budan keıin keri oralýy neǵaıbyl. Osyndaı mıgrasııalyq teris aǵymǵa toqtaý salý úshin aldymen jastardy jergilikti jerde oqytýdyń, turaqtandyrýdyń joldaryn oılastyrý kerek. Bir topta zańgerlik, býhgalterlik mamandyqtaryn toptastyryp, nege oqytpasqa? Mamandar jetkilikti, shetinen tájirıbeli. Adam aqylyna syımaıtyn mundaı keleńsizdikke toqtaý salmaı bolmaıdy. Áleýmettik áriptesterimiz tarapynan kadrlarǵa suranys kóp, turaqty jumys ta, jaıly páter de usynyp otyr. Meniń pikirimshe, jergilikti jastar turǵylyqty jerde bilim alsa, eshqaıda ketpeıdi. Osy jaǵyn eskermeıtini tańǵaldyrady», dedi B.Ábilmájinov.
«Eńbek» baǵdarlamasy qabyldanǵaly aýdanǵa 252 otbasy kóship kelgen. Adamdardyń sany – 961. Basym bóligi Túrkistan, Almaty, Jambyl oblystarynan, Shymkent, Almaty, Nur-Sultan qalalarynan qonys aýdarǵan. Aralarynda keri qaıtqandary da joq emes. Onyń bir ushy áleýmettik jaǵdaıdyń tolyq jasalmaýyna kelip tireledi. Joǵaryda sóz etkendeı, bıýrokrattyq kedergiler men zańdyq tetikterdiń tolyq qarastyrylmaýy belgili dárejede teris yqpalyn tıgizip jatqany daýsyz.
Al jergilikti jastardy turǵylyqty jerlerde oqytý, turaqtandyrý máselesi áli basy ashyq kúıinde qalyp otyrǵan jaıy bar. Sonyń bir mysaly, kolledjde oryn alǵan jaǵdaı. Jastardyń kóbi iri qalalarda turǵysy keledi degendi, ýrbanızasııany syltaý etpeı, barynsha ekonomıkalyq, áleýmettik qoldaý jasalsa, ornyǵyp qalýlaryna septigin tıgizeri kúmánsiz. Áıtpese, qaı jeńgeniń meniki degen pıǵylmen ańysyn ańdý, áliptiń artyn baǵý ushpaqqa shyǵarmaıdy. «Taıaqtyń eki ushy bar» degendeı, teriskeıdegi demografııalyq ahýaldy syrttan kóship kelgen aǵaıyndarymyzdyń jáne jergilikti halyqtyń, onyń ishinde jastardyń esebinen ornyqtyrý ózektiligin joǵalta qoıǵan joq.
Memleket basshysy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda sóılegen sózinde jumyssyzdyq ishki jáne syrtqy kóshi-qon úderisine baılanysty kúsheıip bara jatqanyna ekpin berdi. Úkimetke ishki ekonomıkalyq resýrstardy jumyldyratyn jańa tásilder ázirleýdi tapsyrdy. Bul rette halyqty ózge aımaqtarǵa kóshirý baǵdarlamasyn túbegeıli qaıta qaraý kerek ekenin, sharalarǵa qaramastan jastardy jumyspen qamtý máselesi tolyq sheshilmeı kele jatqanyn atap ótti. Bul talaptardyń shekaralyq aýmaqtarǵa da tolyq qatysy bar.
О́mir ESQALI,
jýrnalıst
Soltústik Qazaqstan oblysy,
M.Jumabaev aýdany