Bı padıshasy

Qazaqtyń ulttyq óneriniń negizin qalaǵan Qurmanbek Jan­darbekov (1905-1975) – Shara Jıenqulovanyń birinshi kúıeýi. Al ekinshi kúıeýi jaıly «О́mirim ­me­niń – ónerim» atty Shara apamyz­dyń memýaralyq kitabynyń (Almaty, 1992 j.) ádebı jazbasyn jasa­ǵan Sharbaný Qumarovanyń este­ligine júginsek: «Shákenniń keıingi kúıeýi ushqysh bolǵan. Onymen biraz turyp, keıin ajyrasyp ketken. Sol kisi jaıly «Qanatty batyr» degen taraý jazylǵan. Biraq apaı keıinirek sony kitap­qa engizbeı-aq qoıalyqshy depti. Shara apaı ushqysh Joldasbek Nurymov jaıly tarıh betterin keıingilerdiń rızashylyq sezim­men paraqtaıtynyna da senimdi bolǵan», dep jazypty. Shara apa­myzdyń boljamy shyndyqqa aınala bastady. Qos tuńǵyshtyń (bı-ushqysh) tarıhı taǵdyry shyn­dyǵyn Jánibek Isaev inim­men alǵash kótergenimizdi rızashy­lyq sezimmen eske alamyn. Sózim­niń dáleli retinde: «J.Isaevtyń «Vmesto serdse plamennyı motor», meniń «Toǵysqan tuńǵysh­tar taǵdyry», «Urpaqtarymen ulyq­talǵan ushqysh», «Italııada qaryndasym turady» degen maqa­lalarymda Syrdarııa aýdanyna qarasty qazirgi Amangeldi aýylynyń týmasy, qazaqtan shyq­qan tuńǵysh ushqysh, bı padıshasy Shara Jıenqulovanyń kúıeýi bolǵan Joldasbek Nurymov týraly tolyǵyraq aıtylǵan-dy. Bıyl qazaǵymyzdyń atyn bı óneri arqyly álemge pash etken Syr eliniń kelini bolǵan Shara Jıenqulovanyń týǵanyna 110 jyl. Sondyqtan Shara apamyz jaıly tolyǵyraq málimet berýdiń reti ózinen-ózi suranyp turǵandaı. Endeshe, oqyp kórińizder qurmetti oqyrman.

Sh.Jıenqulova 1912 jyly 18 shildede Almaty qalasynda dúnıege kelgen. Ákesi Baımolda Jıenqululy Jetisý óńirine qa­dirli, bedeldi dindar adam bolypty. Onyń alǵashqy áıeli Nurbibi 14 qyzǵa qursaq kótergennen keıin, uldyń kelýin kútkenmen, ekinshi áıeli Aıash ta 15-shi qyz Sharany ómirge ákeledi. Keıin qatarynan úsh ul taýyp, Aıash apa Baımolda áýletiniń geografııasyn keńeıte túsedi. Ákesi Sharany 7 jasynan bastap dinı baǵytta tárbıeleıdi. Úı-jaıy Almatyda bolǵany­men, jazda qyrǵyzdarmen shekara­­las «Kókbaıraq» atalǵan jaılaý­da jas kezinen bastap Shara apa­myz qazaqtyń altybaqan, aqsúıek oıyn­daryn, eski ánderdi boıyna sińirip ósedi. Baımoldanyń aǵasy Sultanǵazy – Almatyda alǵash kom­somol uıymyna, baspa-aǵar­tý salalaryna jetekshilik etken qaıratker. Bolashaǵyn keńinen bol­jaı biletin Sultanǵazy aǵasy Sharany orys mektebine berýge yqpal etedi. Jastaıynan bıge qu­mar bıshi qyz atanyp, 1928 jyly 16 jasynda ol Almatyda «Orıon» klýbynda alǵashqy konsertin ót­kizedi. Sol kezde Jetisý óńirin­de qazaq tilinde «Tilshi», orys tilinde «Iskra», uıǵyr tilinde «Kámbáǵállar avazı» dep atalatyn gazetterdiń baspahanasynda uıymdastyrylǵan osy konsertten túsken qarjy gazetterdiń qajet­tilikterine jumsalypty.

D.A.Qonaevpen bir synypta oqyǵan Shara apamyz: «Klasta uzyn boıly Dımash degen bala oryssha jaqsy bilip, jetik oqy­dy, biz oǵan oryssha jazba ju­mystarymyzdy tekserip, ese­bimizdi shyǵaryp ber dep jalynatynbyz... Keıin ol mektepti úzdik aıaqtap, Moskvaǵa oqýǵa ketti», dep eske alypty.

Sultanǵazy aǵasynyń kóme­gimen Shara apamyz qazaq pedagogıka ınstıtýtyna oqýǵa túsedi. 1928 jyly Qazaqstannyń astanasy Qyzylordadan Almatyǵa kóshirilgen kezde, Shara apanyń óner salasyndaǵy jańa hám jarqyn ómiri bastaldy. Qazaqtyń daryndy uldary: Q.Qýanyshbaev, E.О́mirzaqov, S.Qojamqulov, Á.Qashaýbaev, I.Baızaqov, Q.Jandarbekov, Q.Baıseıitov, J.Shanın, t.b. qyzmet jasaǵan Almatyda ashylǵan teatrǵa Shara men Kúlásh apalar da shaqyrylady. О́zderin talanttarymen tanyta bilgen Shara alǵash ret B.Maılınniń «Maıdan» pesasyndaǵy Púlish rólin tamasha oınaıdy.

1929-1934 jyldary teatr­daǵy qyzmeti kezinde qazaq jáne shetel dramatýrgteriniń shyǵar­malaryndaǵy basty rólderde oınaǵan Shara apamyz aktrısa retinde de elge tanymal bola bas­taıdy. Biraq bıge degen múmkin­digi men yqylasy, qumarly­ǵy sol salaǵa jeteleı beripti. 1934 jyly Mýzykalyq drama teat­ryna (qazirgi Qazaq opera jáne ba­let ­teatry) aýysty. Mun­da M.Áýe­zovtiń «Aıman-Shol­­pan» mýzykalyq dramasynda E.G.Brý­sılovskııdiń «Qyz Jibek», «Jal­byr», «Er Tarǵyn» operalarynda ulttyq bılerdi oryndaıdy.

1933 jyly qyrkúıek aıy­nyń 8-i kúni «Ulttyq ónerdi damytý sharalary týraly» BK (b) P Qazaqstan ólkelik komıtetiniń qaýlysy shyqty. Sol kezdegi ha­lyq aǵartý komıssary T.Júrgenov osy qaýlyny negizge alyp, Sha­rany Tashkent shaharyna jibe­rip, bıshiler Tamara haným, Mýk­karam Turǵanbaevalardan ózbektiń «Qatta-oıyn» degen bıin úırenip kelýge tapsyrma beredi. Qazaqstannyń 15 jyl­dyq merekesine arnaıy kelgen «Búkil odaqtyq starosta» atan­ǵan M.I.Kalının basqarǵan qonaqtardyń aldynda ózbek da­byl­shysynyń súıemeldeýimen osy bıdi tamasha oryndaıdy. Shara apamyz sol kez týraly: «Bul qýanyshty sózben aıtyp jetkize almaımyn, kózben kórgender óte rıza bolyp, qol soqqan halyq­tyń qoshemetinen teatrdyń ishi dýyl­dap ketti, bıdi birneshe ret qaı­taladym», dep eske alypty.

Joǵaryda atalǵan qaýlyǵa sáıkes Almatyda Memlekettik mýzyka stýdııasy quryldy. Son­dyqtan qazaq drama teatry ánge, bıge beıim Á.Qashaýbaev, K.Baı­seıitova, I.Baızaqov, Q.Jan­darbekov, Q.Baıseıitov jáne K.Jıen­qulovany jańa ashylǵan stýdııaǵa aýystyrady. 3-4 aıdyń ishinde stýdııa túlekteri birinshi ret sahna perdesin 1934 jyldyń 10 qańtarynda «Aıman-Sholpan» mýzykalyq komedııasymen ashady. Mýzykalyq teatrdyń ekinshi spektakli revolıýsııadan burynǵy qazaq aýylynyń ómirine arnap jazylǵan B.Maılınniń «Shuǵa» pesasyn sahnalap, onda Shara ári bılep, ári Kúlzıpanyń rólin oryndaıdy. Teatr kóp uzamaı halyq arasynda keń taraǵan «Qyz Jibek», «Jalbyr», «Er Tarǵyn» operalaryn sahnaǵa shyǵarady.

Qazaqtyń bı óneriniń alǵash­qy qalyptasýy kezinde ólsheýsiz eńbek etken, ulttyq balet óneri­niń damýyna ıgi yqpal jasaǵan Keńes Odaǵy Úlken teatrynyń bıshisi ári baletmeıster-peda­go­gi A.A.Aleksandrov edi. Narkom tóraǵasy T.Júrgenov ol kisini Almatyǵa arnaıy shaqyryp, teatr­ǵa alǵyzady. Shara apanyń bı ónerindegi alǵashqy ustazy da osy kisi edi.

1936 jyldyń mamyr aıy­nyń 17-28-i kúnderi Máskeýde qazaq ádebıeti men óneriniń on kún­digi ótti. Onda «Qyz Jibek», «Jal­byr» spektalderimen bir­ge A.Jubanovtyń tikeleı bas­shy­lyǵymen uıymdastyryl­­ǵan KazSIK atyndaǵy halyq as­pap­tar orkestri (qazirgi Qurman­ǵa­zy atyndaǵy akademııalyq ult-aspaptar orkestri) jurtshylyq­tyń nazaryn birden aýdardy. Mamyrdyń 26-sy kúni Úlken ­teatrda qorytyndy konsert ótip, oǵan I.V.Stalın bastaǵan Saıası bıýro músheleri túgel qatysady. Shara apamyz oryndaǵan qazaq bılerine kópshilik kórermenmen birge Stalınniń ózi rızashylyq­pen qol soǵady. Bul jaıly Shara apamyz: «Qol soqqan halyqtyń qoshemetinen Úlken teatrdyń ishi teńselip ketkendeı boldy. Astana kórermenderi Qazaqstannyń má­denıeti men onyń jetistik, ta­bys­tarymen keń túrde tanysty. Qazaqtyń kóptegen daryndy ak­terleriniń, ánshileriniń, oryn­daýshylarynyń jáne sýyrypsalma aqyndarynyń óner sheberligi moskvalyqtardy shyn máninde tańǵaldyrdy», dep eske alypty.

1938 jyly qazaqtyń tuńǵysh kórkem fılmi «Amangeldi» túsi­rilip, onda Shara apamyz batyrdyń jubaıy ári serigi Balymnyń rólin oryndaıdy. Balym revolıýsııa jyldary erimen birge joryqqa attanyp, bostandyq úshin aıqasqa túsken qazaqtyń jaýynger ójet qyzynyń jıyntyq beınesi bolatyn. Kóp uzamaı Shara ult­tyq bı ansamblin uıymdastyrýǵa ki­ri­sedi. Teatrda óz ornyna jas bı­shiler N.Tapalova men K.Kara­balınovany, bıshi jigitter arasynan A.Bekbosynovty daıyndaıdy. Atalǵan esimder qazaq ulttyq bı ónerine zor úles qosqan tulǵalarǵa aınaldy.

Shara uıymdastyrǵan ansam­bldiń biraz músheleri 1959 jyly Nıý-Iorkte ótken kórmede Amerı­kanyń birtalaı qalalaryn ara­lap, onda Shara apamyz «Kókpar» bıin naqyshyna keltire oryndap, kóp­shilik qurmetine bólendi.

Shara apanyń repertýary qazaq bılerimen ǵana emes, basqa ult­tardyń bılerimen tolyǵa tústi. Bı ónerindegi izdenimpazdyǵymen kózge túsken Shara apamyz óziniń tynymsyz eńbegi jaıly bylaısha eske alady: «Konsert júrgizýshisi oryndalatyn bıdiń maǵynasyn, onyń oryndalý ereksheligin ha­lyqqa aıtyp túsindirip bolǵanǵa deıin men sol halyqtyń ulttyq kıimin kıip úlgeremin de, bıdi ánin aıta júrip bıleımin. Keıin sanasam, ondaı bılerdiń sany 36-dan asyp túsedi eken.... Armıan, ázerbaıjan, grýzın bılerin úıre­tip, olardy sahnaǵa qoıǵan baletmeıster Ilıa Arbatov edi de, orys bıleriniń ereksheligin meniń bo­ıyma sińirgen KSRO halyq ártisi Pıat­nıskıı atyndaǵy akademııa-­­ lyq hor kollektıviniń baletmeıs­teri, professor Tkachenko men Tatıa­na Ýstınovalar boldy. Shy­ǵys bı­leriniń kóbin úıretken Keńes Odaǵy Úlken teatrynyń ba­letmeısteri Baleızovskııdiń, qy­zý­qandy syǵan bıleriniń erek­shelikterin tanytqan Lılıa Cher­naıalardyń esimderin kúni búginge deıin erekshe qurmetpen esime saqtap kelemin», dep tebirene jazypty.

1941 jyly Máskeýge Odaqtyq estrada óneriniń baıqaý konkýrsyna J.Omarova men Shara apamyz qatysýǵa kelgende, soǵys bas­­talyp ketedi. Memlekettik qor­­­ǵanys komıtetiniń buıryǵy bo­­­ıynsha ártisterdi birneshe úgit brı­gadalaryna bólip, áskerı kıim berip maıdan shebine jiberedi. Shara apa da óz ansamblimen soǵys júrip jatqan elimizdiń batys aýdandaryna attanady. Ansambl ártisterimen birge ánshi Q.Lekerov, Ǵ.Qurmanǵalıev, N.Sashınına, V.Kalton, Á.Ábishovter birge júredi. Áskerı sapardan maq­taý gramotasyn, gvardııashylar kıe­tin qara býrka men qolǵa ustaı­tyn sándi taıaqty syıǵa alyp, aman-esen Máskeýge oralady. Sóı­tip, Memlekettik qorǵanys ko­mı­­tetinde ekinshi ret Stalın­men júz­desedi. Bul tarıhı sáti týraly Shara apamyz: «Baıaǵy­da, onkúndik kezinde kórgenimnen kóp ózgergen, samaıyna aq tús­ken, júzi synyq kórindi. Bizge Sta­lın rahmet aıtyp: «Sizderdiń ánderińiz, bılerińiz, kúılerińiz Qyzyl Armııanyń rýhyn kóte­rip, kúshine kúsh qosty. Sizderdiń aıtqan ánderińiz jaýǵa oq bo­lyp atyldy», degenin esh ýaqytta umyt­paımyn. Sol kezde maıdan shebindegi bir konsertimiz ótip jatqanda «Urysqa» Alǵa degen buıryq berilgende, pýlemetchık Jmýrov degen jaýynger ornynan turyp, men birinshi oǵymdy qazaq halqynyń óneri úshin jaýǵa atamyn degeni esime tústi. Sol kúni ma­ǵan jáne ansambldiń barlyq múshesine qorǵanys komıteti­niń Qurmet gramotasy ekinshi ret tapsyryldy», dep eske alady. Shara apamyz óz eńbegimen tap­qan qarjysyna Qyzyl Armııaǵa kó­mek retinde tank satyp alyp bergen bolatyn. Soǵys barysyn jiti qadaǵalap otyrǵan qolbasshy I.V.Stalınnen Shara apamyz telegramma da alǵan. Soǵys bastalǵan kezde maıdan shebinde bolǵan Shara apa kúıeýi ushqysh J.Nurymov­pen kezdese almaıdy. Ekinshi ret 1942 jyly KSRO halyq ártisi Lıýdmıla Rýslanovamen birge Ekin­shi Ýkraına maıdanynda bolyp, úsh aıdaı aldyńǵy shepte kon­sertter qoıady. Osy saparyn­­da Joldasbek aǵamen kezdesip, bir­­ge bolady. Myna sýret sol kez­­­­den qalǵan ekeýiniń qýanyshty sát­te­riniń eskertkishi bolsa kerek.

Soǵystan keıingi jyldary qyzmetin qazaq fılarmonııasynda jalǵastyryp, 1962-1966 jyldary qazaq án-bı ansambliniń basshysy, 1975 jylǵa deıin Almaty horeografııa ýchılıshesiniń dırektory qyzmetin atqardy. Ol qazaq óneriniń damýyna súbeli úles qosyp, ulttyq bı ónerin ǵy­lymı turǵyda tereń zerttep, qa­zaq halqynyń ádet-ǵuryp, salt-dástúr halyq bılerine jańa dem berdi. 1938 jyly «Aman­geldi» kınofılminde Balym rólin somdaǵan Shara apamyz Sh.Aımanovtyń 1957 jyly túsi­rilgen «Bizdiń súıikti dáriger» fılminde qazaqtyń myń buralǵan bıshisi retinde ózin ózi somdady.

Bı padıshasy retinde týǵan halqynyń esinde máńgilikke qal­ǵan Shara apamyz Qazaq KSR eń­bek sińirgen ártisi, Halyq árti­si, Mem­lekettik syılyqtyń laý­rea­ty, «Lenın», eki márte «Eń­bek Qyzyl Tý», «Qurmet belgisi» or­den­derimen marapattalǵan, ­birneshe medaldyń ıegeri. ­«Qa­­­zaq ­bıi», «Symbat», «О́mirim me­­niń – óne­rim», «Bı qupııasy» kitap­­ta­rynyń avtory.

Maqalamyzdyń negizgi ar­qaýy bolyp otyrǵan D.Qo­naev, Sh.Jıenqulova, J.Nury­mov aǵa­larymyz ben apala­ry­myz­dyń ómir joldaryndaǵy keı­bir sátteri­niń bir-biri­ne baılanystylyǵy oqyr­man­darymyzdy beıjaı qal­dyrmas degen oıdamyn. Úsheýi de bir jyldyń týmalary (1912 j.). Joǵaryda Shara apamyzdyń synyptasy bolǵan D.Qonaev jaıly esteligin keltirdik. Endi búgin­gi Jańa Qazaqstan jaǵdaıyn­da esimi qaıta elengen D.Qonaev atamyzdyń Shara apamyz jaıly myna esteligin keltirgenniń artyqtyǵy bolmas. «Men sondaı sıqyrly óner ıesi dep Shara – shyn aty Gúlshara Jıenqulovany aıtar edim. Ol da Almatynyń qyzy, túıedeı qurdas edik, ondaı myń buralǵan bıshi endi týar, biraq buǵan deıin kezdestirgen emespin. Shara bashqurtsha da bıleıtin, grýzınshe de bıleıtin. Ol bılemegen bı joq. (D.Qonaev. Aqıqattan attaýǵa bolmaıdy A., 1994 j. 371-b).

Shyǵys órkenıetiniń ortalyǵy bolǵan qasıetti Syr elin eshkim jatsynbaǵan. D.Qonaevtyń Syr topyraǵyna degen qurmeti jaıly ózi jazyp ketken kitaptarynan kóp dálel keltirýge bolady. Ushqysh J.Nurymov aǵanyń birinshi jary Gúlsim apadan ómirge kelgen Zarema Joldasbekqyzy D.Qonaevtyń arnaıy ushaǵynda 21 jyldan asa bortserik (stıýardessa) qyzme­tin atqarǵany men qarastyryp otyrǵan tulǵalardyń ómirlerin jaqyndastyra túsetindeı.

36 ulttyń bıin meńgergen bı padıshasy Shara apamyz ben 15 túrli ushaqtyń tehnıkalyq tilin meńgergen qazaqtan shyqqan tuńǵysh ushqysh, Syr perzenti Joldasbek Nurymovtyń 9 jyl­dyq jubaıylyq ómirleriniń bir­ge ótýi – Shara apamyzdyń Syr eline jaqyndyǵynyń bul­tart­pas dáleli. Bizderdiki týǵan to­py­raǵynyń qasıetin osy úsh tul­ǵanyń ónegeli ómir joldary ar­qyly jastarymyz bile ber­sin degen oı. Shymkent qa­lasyna jer­lengen ushqysh J.Nu­rymov esi­mine kóshe beril­gen, taǵzym alańyndaǵy es­kertkishke esimi engizilgen, turǵan úıine arnaıy taqta qoıylǵan. Osylardy eskerip, Jańa Qazaq­stan jaǵdaıynda oblys, qala, aýdannyń jańa basshylary da olardyń esimin ulyqtaý qajet­tigin eskerer degen úkili úmitpen oıymyzdy támamdaımyz.

Qazybaı QUDAIBERGENOV,

professor