Muqan jáne onyń týǵan topyraǵy

Biz bul eńbegimizde joǵaryda atalǵan ǵalymdardyń qalamyna ilinbeı qalǵan keıbir jaılardy baıandaýdy maqsat ettik.

Muqan Tólebaev qazirgi Almaty obly­synyń burynǵy Bórilitóbe aýdanynda, Lepsi ózeniniń Kókshe teńizge (Balqash kóli) quıar tusyndaǵy Shubartúbek degen jerde 1913 jyldyń 13 naýryzynda dúnıege kelip­ti. Ákesi Tólebaı Úısimbaıuly (1861-1933) birtoǵa, momyn adam bolsa kerek. Muqan­nyń kenje inisi Ábilmájinniń: «ákemiz qarapaıym, aqyldy, eshkimdi jatsynbaıtyn keńpeıil, meıirimdi adam edi» degen sózderi bar. Bul – osy joldardyń avtory Ábilmájinmen talaı kezdesip, onyń úıinde bolyp, kóp áńgimeleskende aıtqany edi.

Muqannyń anasy Tájibala (1888-1972) Naımannyń Sadyr butaǵynan taraǵan Etektegi Ershi (el ishinde Lepsi ózeniniń bas jaǵyndaǵy, taý bókterindegi Ershilerdi – О́rdegi Ershi, al sol ózenniń Balqashqa quıar tusyndaǵy Ershilerdi Etektegi Ershi degen) Aqshal degen adamnyń báıbishesinen týǵan alty qyzdyń úlkeni eken. Tájibalanyń sińlisi Kúrishtiń balasy Tóreǵalı Ýsanov: «esimdi bile bastaǵan kezimde Kúrish sheshem: «ákem aqyn edi, ándi de óte jaqsy aıtatyn, daýysy da sondaı adamǵa jaǵymdy edi. Meniń ónerge beıimdiligim de ákemnen qonǵan» dep aıtyp otyratyn edi» deıdi.

«Úıdiń jaqsy bolmaǵy – aǵashynan, uldyń jaqsy bolmaǵy – naǵashydan» dep qazaq beker aıtpasa kerek. Muqannyń naǵashy jurty ónerli eken. Onyń anasy Tájibala naǵyz «ot aýyzdy, oraq tildi» aqyn bolǵan desedi. Aqyn degen ataǵy biraz jerge jetse kerek. Jetisýdyń sóz­ge júı­rik aqyndarynyń biri Qýat Teri­baevtyń: «...Tájibala degen aqyn áıel bar... Azý tisi balǵadaı, jalyn jalap, ot shaınaǵan aqyn. Qarapaıym qazaq áıeliniń odan asqan tapqyrlyǵyn, odan ótken sózge júırik dúldúlin ózim kórgen de, estigen de emespin» degen sózderi buǵan dálel.

Aqyn Márııam Hakimjanovanyń: «...Ilııas Jansúgirov aǵaıdyń aýzynan bel­gili aqyn Tastanbekqyzy Saramen qatar Jetisý boıyndaǵy Tájibala degen bir aqyn áıeldiń esimin estigenim bar-dy» de­gen sózine qaraǵanda Tájibalany Ilııas ta bil­gen, baǵalaǵan. Endeshe, Tájibala sol óńir­degi aqyndarmen talaı aıtysqa túsken bo­lýy múmkin. Alaıda ondaı derekter, aıtys­­tardyń mátinderi saqtalmaǵan. De­gen­­men onyń sýyryp salyp aıtqan óleń­de­ri­niń keıbir shýmaqtary el aýzynda qal­ǵan.

Momyn sharýa Tólebaı kesh úılenipti. Úılengennen keıin de balalary turmaı, bir jas náresteni saǵynyp, ańsap júrgen kezde Muqan týypty. Sodan Tólebaı da, Tájibala da tuńǵyshtaryn erekshe jaqsy kóripti. Muqan týarda Tájibala tús kórip­ti degen ańyz bar. Túsinde Tájibala bir qus­ty ustap alypty. Erkindikke úıren­gen qus emes pe? Qanatymen sabalap, Tájibalanyń qolynan shyǵyp ketpek bolady. Tájibala qusty qolynan shyǵarmaı, qushaǵyna qysyp jatyp oıanady.

Sodan uıqysy ashylyp ketken ana «myna kútip júrgen sábıim taǵy da qo­lyma turmaı, qus bolyp ushyp keteıin dep júr me?» degen kúdikpen ýaıymdap, tańerteń turysymen aýyldyń bir syıly aqsaqalyna baryp, túsin jorytady. Negizi tústi jaqsyǵa joryǵan jón ǵoı. Aqsaqal sonda: «qaraǵym, qusty qolyńnan shyǵarmaı, baýyryńa basyp, ustap qalǵanyń durys bolǵan. Náresteli bolasyń. Ulanyń qus qanaty jetetin bıikke samǵap, ataǵy aspan álemin sharlaıtyn eliniń abzal azamaty bolady eken», – dep batasyn beripti deıdi.

Muqan týǵanda Tólebaı qatty qýanyp, moldany aldyryp, quran ashtyryp, azan shaqyrtyp, Muhamedsálim dep atyn qoıdy­rypty. Ata-anasy ony erkeletip, Muqan dep, sodan aǵaıyn-týys, aýyl-aımaq túgel solaı atap ketken. Kompozıtor osy Muqan atymen álemge áıgili boldy.

Muqanǵa mýzykalyq qabilet, jalpy ónerge degen beıimdilik tek qana naǵashy jurtynan daryǵan desek qatelesemiz. Tóle­baı ónerge talpynbaı, sharýamen aına­lysyp ketken. Áıtpese, onyń tuqy­mynda da ónerli jandar barshylyq. Sa­dyr­dan taraıtyn Tobyshaq ishinde Tóle­­baıdyń atalas týysy Qul degen aıtý­ly aqyn, seri bolǵan. Qul aqyn (1844-1914) óner qýyp, serilikpen júrip, úılen­beı ótken. Ol ústine uzyndyǵy tize­sinen túsetin kóılek kıip, oǵan neshe túr­li syl­dyrmaq taǵyp, dombyrasyn qanjy­ǵa­syna baılap alyp, el aralap, kezdes­ken aqyn­darmen, qyz-kelinshektermen, tip­ti kelinderimen de aıtysa beredi eken. Sodan eli onyń Qul degen atyna «seri» degen sózdi qosyp, «Qul seri» atap ketken. Ábilmájinniń aıtýynsha, Tájibala sol seri-qaıynaǵasymen de aıtysqan kórinedi.

Osy kıeli óńirde Apyrbaı Áýel­baıuly (1861-1934) degen aqyn, ánshi, dom­byrashy-kúıshi ómir súrgen. Muqannyń ánge áýes, kúıge qumarlyǵyn baıqaǵan Apyrbaı ony osy ónerge baýlyp, jıyn-toılarǵa ertip baryp júrgen. Bir kezderi Apyrbaıdy Muqannyń naǵashysy degen jańsaq pikir qalyptasqan edi. Qazir de kúmándanatyndar bolýy múmkin. Shyn mánisinde, Apyrbaı Muqannyń nemere aǵasy. Atalaryn atap, jiktep aıtatyn bolsaq, Tobyshaqtan taraıtyn Bańnyń – Bireýil, Qapsalan degen balalary bolǵan. Bireýilden – Tólebaıdyń ákesi Úısimbaı, al Qapsalannan – Apyrbaıdyń ákesi Áýelbaı týady. Qajybaı Dúısembekovten alǵan derek boıynsha osylaı.

Muqannyń ónerge basqan alǵashqy qadamyna áser etken, onyń el ishinde ánshi atanýyna, úlken ónerge qanattanýyna shabyt bergen de nemere aǵasy Apyrbaı bolǵany anyq.

Osyndaı daryndy aqyndar men án­shiler óngen topyraqta týyp-ósken Muqan qa­laı daryndy bolmasyn. Týǵan jerdiń ju­par aýasy, Balqashtyń asaý tolqyndary oǵan ár ýaqytta shabyt berdi Sodan bolar ol alǵashqy kólemdi týyndysyn, ke­ıin álemge áıgili bolǵan, qazaq mýzyka óne­riniń ozyq úlgisi «Birjan – Sara» operasyn sol Shubartúbekte bastap jazdy. 1944 jyldyń maýsym aıynda Muqan týǵan aýylyna kelip, operany bastamaqshy bolady. «Pıanıno taýyp qoıyńdar» dep úı ishine hat jazady. Buǵan aýyl-aımaq qýanyp, kúısandyqty izdestiredi. Sol kezde aýdan ortalyǵy bolǵan Bórilitóbe (qazirgi Lepsi stansasynyń soltústiginde Balqash kóliniń jaǵasynda eldi meken bolǵan) degen jerdegi orta mektepte pıanıno bar eken. Aýdandyq oqý bóliminiń bastyǵy Muqan Jylysbaev degen kisi ıgilikti iske qajet ekenin estigen soń, kúısandyqty berýge ruqsat etedi. Muqan Jylysbaevty bala kezimde kórgenim bar. Ákemmen syılas bolatyn. Betinde sheshek daǵy bar, qyzyl shyraıly, zor deneli, kelbetti kisi edi. Ol da ándi jaqsy aıtatyn, umytpasam, daýysy – barıton bolatyn. Al onyń inisi, Qazaqstannyń halyq ártisi, áıgili ánshi Beken Jylysbaevpen keıinnen tanys­tym. Sodan pıanınony Bórilitóbe prısta­nyna jetkizip, odan kememen Qarashy­ǵan­ǵa aparyp túsiredi. Odan ári ógiz jek­ken arbamen, kóptegen qıyndyqpen aýyl­ǵa ákelgenin Ábilmájin táptishtep jazǵan. Pıanınony mekteptiń bir bólmesine ornalastyrady. Muqan keshkisin mektepke kelip, pıanınonyń tilderin basqanda, syńǵyrlaǵan ún shyǵyp, búkil aýyldy kúmbir kúıge bóleıdi. Kúısandyq únin estigen aýyldyń úlkeni men bala-shaǵasy mekteptiń terezesinen syǵalap, Muqannyń saýsaqtarynan shyqqan ádemi sazdy tyń­daıtyn bolǵan. Muqan pıanınonyń aldynda tún aýǵanǵa deıin notasyn jazyp otyrady eken.

Bir kúni Muqan erte turyp, eshkimge kórinbeı, úıden shyqqan bette Lepsi ózenin jaǵalap ketedi. Anasy turyp, tańǵy shaıyn daıyndap Muqandy kútedi. Ony uıyqtap jatyr dep oılasa kerek. Uıqydan turǵan Ábilmájinge «aǵańdy shaıǵa shaqyr, kesh jatqan edi, uıyqtap qalǵan ǵoı» deıdi. Ábilmájin aǵasyn tappaı, ózenge qaraı jóneledi. Jaqyndap kelgende ózenniń tolqyndy ıirimderine qarap, talǵa súıenip tolqyp turǵan Muqandy kóredi. Muqan yńyldap án aıtyp tur eken. Ábilmájinniń kelgenin de sezbeıdi. Sol tolqyǵan boıy Muqan kúısandyqqa kelip, oıyndaǵy áýendi salady. Ábilmájin keıin bilse, Birjannyń qorytyndy arııa­sy eken. Muqannyń shabytyna týǵan jer­diń tańǵy taza aýasy, kórikti tabıǵaty, tolqyndy ózeni de qýat bergen eken. Sol Muqan aǵanyń saýsaǵynyń taby qalǵan, qazaq mýzykasynyń jaýharyn týdyrǵan qara pıanıno búginde Taldyqorǵandaǵy oblystyq murajaıda saqtaýly.

Sóıtip, shalǵaı aýylda áıgili «Birjan – Sara» operasynyń eki aktysy jazyldy. Muqan operany 1946 jyly tolyq aıaqtap shyqty. Onyń lıbrettosyn aqyn, ǵalym Qajym (Qajyǵalı) Jumalıev jazdy. Operanyń ozyq shyǵarma bolaryn ańǵarǵan óner sheberleri ony jaryqqa shyǵarýǵa qulshyna kiristi. Ony Qazaqstannyń halyq ártisi, ulttyq kásibı teatr óneriniń negizin qalaýshylardyń biri, rejısser Qurmanbek Jandarbekov (1905-1973) tuńǵysh ret sahnaǵa shyǵardy.

Operanyń tuńǵysh dırıjeri, Odessada opera jáne balet teatrynyń bas dırıjeri, konservatorııa rektory bolǵan qaıratker, Peterbýrg konservatorııasynyń túlegi, tamasha mýzykant Grıgorıı Arnoldovıch Stolıarov (1892-1963) edi. Ol 1945-1948 jyldary Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda bas dırıjer bolyp qyzmet etti. Ol operaǵa joǵary baǵa berdi. Keıin Máskeýden Muqanǵa jazǵan hatynda: «Vash «pervenes» «Bırjan-sal» naıdet gorıachıı otklık v moem tvorchestve dırıjera» – dep shyn nıetin bildirdi. 1948 jyly onyń usynysymen jáne dırı­jerlik etýimen «Birjan – Sara» operasy Úlken teatr ánshileriniń oryndaýynda Búkilodaqtyq radıoǵa jazyldy.

Belgili teatr sýretshisi Anatolıı Iva­novıch Nenashev (1903-1967) operanyń sahnalyq dekorasııasyn jasady. Ol 1937 jyly Parıjde ótken Búkildúnıejúzilik kórmede «Qyz Jibek» operasynyń dekorasııa eskızi úshin altyn medal alǵan óner qaıratkeri edi.

Operadaǵy bı sahnalaryn A.V.Lýna­charskıı atyndaǵy teatr óneri ınstı­týtynyń baletmeısterler bólimin bitirgen Dáýren Ábirov qoıdy. Ol – halyq bılerin sahnaǵa yqshamdap qoıǵan qazaqtyń tuńǵysh kásibı baletmeısteri, ári bıshisi edi. Operadaǵy bı mýzykasy onyń da kóńilinen shyǵyp, oıyn sahnalaryna ózi de rıza bolyp, Muqan mýzykasynyń mańyzyna mán berip: «Birjan – Sara» operasynyń Sh-aktysyndaǵy «Bıge» jazǵan onyń mýzykasy professıonaldy sahnada qazaq bı óneriniń damyp, qalyptasýy úshin úlken áser etti», dep jazdy. D.Ábirov aıtqan osy shyǵarma týra­ly keıinirek lıbretto avtory Qajym Jumalıevtyń qyzy, mýzyka zertteýshisi, ǵalym Tamara Jumalıeva: «K etoı monýmentalnoı freske tıanýtsıa nıtı, neposredstvenno ıdýshıe ot «Poloveskıh plıasok s horom», ıaǵnı «Osynaý monýmen­taldy freskaǵa tartylǵan jiptiń bir ushy sózsiz «Dalalyqtar bıi men horynda» jatyr», dep jańa pikir aıtty. Bul jerde ǵalym A.Borodınniń «Knıaz Igor» operasyńdaǵy «Qypshaqtar bıi men horyn» meńzep otyr. Álem mýzykasynda erekshe oryn alatyn osy bir lapyldaǵan otty bıdiń jalynyn «Birjan – Saradan» kórgen synshy sózin quptamaýǵa bolmaıdy. Qalaı bolǵanda da operadaǵy osy bı mýzykasynyń orny erekshe ekeni anyq.

Daryndy kompozıtordyń qalamynan týyp, joǵaryda atalǵan óner sheberleri sahnalaǵan «Birjan – Sara» operasy halyqtyń súıispenshiligine bólenip, mýzyka mamandarynan joǵary baǵa aldy.

Orys kompozıtory, akademık B.Asafev «án – opera» dep moıyndady. Akademık A.Jubanov, E.Brýsılovskıı, Q.Qojamıarov, M.Ahmetova sııaqty Qazaqstan mýzyka qaıratkerleri operanyń tabysyn qýana jazdy. Tatar kompozıtory Názıb Jıganov, ózbek kompozıtory Mútál Býrhanov, grýzın kompozıtory Otar Taktakıshvılı Muqannyń ulttyq opera jazýdaǵy ónegesi men sheberligine tańǵalyp, onyń daryndylyǵyn bir­aýyzdan moıyndady.

Alǵashqy qazaq operalaryn jazǵan kompozıtor E.Brýsılovskıı: «Operý «Bırjan ı Sara» po pravý mojno nazvat vydaıýshımsıa dostıjenıem sovremennoı kazahskoı mýzykı, pervoı orıgınalnoı kazahskoı operoı, napısannoı nasıonalnym kompozıtorom», dep jazdy. Bul sózderdi túpnúsqada berýdiń máni bar. Qazaq mýzykasynyń aqsaqaly «ult kompozıtory jazǵan» dep máımóńkelese de, «erekshe sátti jazylǵan tuńǵysh qazaq operasy», deýi kóp nárseni ańǵartady.

Endi operanyń qundylyǵy nede, soǵan keleıik. M.Tólebaev shyǵarmashylyǵyn zertteýshiler opera mýzykasy qarabaıyr tilmen emes, álemdik deńgeıdegi vokal­dyq erekshelikterdi saqtaı otyryp, klas­sıkalyq mýzyka tilimen jazylǵanyna erekshe mán beredi. Sondaı-aq operada paı­dalanylǵan halyq jáne halyq kom­pozıtorlarynyń ánderi men kúıleri sol qalpynda emes, keıbireýiniń ıntonasııasy ǵana alynyp, Muqan laboratorııasynan adam tanymastaı ózgerip, tyń áýen bolyp shyqqanyn jazady. Mýzykasynyń dybystar úılesimdiligimen, búkil bolmys-bitimimen naǵyz qazaqtyń ulttyq mýzykasy ekenin dáleldeı otyryp, Muqannyń úlken azamattyǵynyń, onyń osy taqy­rypty nege tańdaǵanynyń baıybyna bara bermeımiz.

Muqan bul taqyrypty tegin tańda­maǵan. Osy sıýjet arqyly qazaqtyń úsh túrli ulttyq qasıetin kórsetýdiń múm­kindigi bar edi. Olar: aıtys, «jar-jar» jáne joqtaý. Týysqan shyǵys halyqtarynda mundaı dástúrler bar. Alaıda álemdik mýzykada buryn-sońdy bolmaǵan, eýropalyq mádenıette atymen joq osy janrlardy birinshi bolyp sahnaǵa shyǵaryp, qazaq degen halyqtyń shynaıy ulttyq dástúrleri retinde mýzyka álemine tanytý – Muqannyń úlken azamattyǵy, danalyǵy deýge bolady.

«Birjan – Sara» sııaqty uly operanyń qasıetti Balqashtyń jaǵasynda, kıeli Shubartúbek topyraǵynan bastaý alýy tabıǵı zańdylyq sııaqty. Qanshama óner­pazdar órbigen jerde osyndaı bir kórkem dúnıeniń týǵanyna tańdanýǵa da bolmaıdy. Joǵaryda atalǵan Qul aqyn, Apyrbaı, Baımolda ǵana emes, Shubartúbek jerinde aǵaıyndy Rahmadı men Aıtqalı degen aqyndar ǵumyr keshken. Olar alystaǵy qumdy aýyldan uzap shyǵa almaǵany bolmasa, tili mirdiń oǵyndaı, tepkini qatty, tegeýrindi aqyn bolǵan desedi. Osy kisilerdiń atalas týysy, daryndy akter Slambek Áınekbaıulynyń aıtýynsha, bir kúni atalary tús kóripti. Túsinde aq kıim kıgen, aq saqaldy adam kelip: «kógen alasyń ba, álde óleń alasyń ba?» dep surapty. Sonda atasy oılanyp: «Kógen alsam, baı bolarmyn. Aınalamdaǵy ózge jurt kedeı bolsa, meniń baılyǵymnan halyqqa paıda bar ma? О́leń alsam, ha­lyqtyń kóńilin kóterip, sergitýge jararmyn. О́leń alamyn», degen eken. Sodan tuqymdarymen aqyn, ánshi, ónerge beıim bolypty-mys. Sol Rahmadı aqynnyń balasy Erkeǵalı ákesi sııaqty aqyn bolmasa da, Muqan aǵasyna eliktep, mýzyka jolyna túsedi. Muqan mýzyka oqýynda júrgen Erkeǵalıdyń darynyn joǵary baǵalap, onyń bolashaǵynan úlken úmit kútip, oǵan qamqorlyq jasap júrgen. Birde Muqan Shubartúbekke, týǵan jerine barǵanda, qasyna Erkeǵalıdy da ertip alady. Bular aýylǵa kelgende el-jurt qýana qarsy alyp, dýman quratyn edi. Bul joly da halyq eki ónerpazdy ortaǵa alyp, dýmandatady. Án aıtylyp, kúı tartylady. Aqyndar sóz marjanyn tógedi. Muqannyń anasy Tájibala da ómirin ónermen ushtastyrǵan eki ulanyn maqtan etip, madaqtap, uzaq jyr tolǵaıdy. Sol tolǵaýdan el aýzynda:

Muqajan, Erkeǵalı – eki shyraq,

Senderdi biz otyrmyz tamashalap.

Balqash pen qasıetti Shubartúbek

Syılapty ekeýińe taýdaı talap –

degen jalǵyz shýmaq qana saqtalyp qalypty.

Sol Muqan aǵasynyń sońynan ergen jas ónerpaz búginde qazaq mýzyka óneriniń tarlany, kompozıtor Erkeǵalı Rahmadıev edi. Ol – «Qamar sulý», «Alpamys», «Abylaı han» sııaqty ulttyq mýzykanyń tamasha úlgisi bolyp sanalatyn, eńseli de, súbeli operalardyń avtory. Ol – halqymyzdyń kúı murasyn klassıkalyq mýzyka dárejesine jetkizgen sýretker. Er-aǵanyń «Daırabaı», «Qudasha-dýman» sımfonııalyq kúıleri Azııa, Afrıka jáne Latyn Amerıkasy elderiniń mýzyka forýmynda úzdik shyǵarmalar dep tanylyp, búkil álemge jarııa boldy. Bul shyǵarmalar sol elderdiń efırinde oryndalyp turatyn mártebege ıe boldy.

«Qyz Jibek» pen «Birjan – Sara» operalaryndaǵy Shege men Estaıdyń ánderin sharyqtata shyrqaıtyn Manar­bekten keıin ekpininen jel esetin Ǵarı­folla keldi. Ǵarıfolla sahnadan ketse, ornyn kim basar eken degen suraq rejısserlerdi mazalaı beretin. Qazaq dalasy daryndylarǵa jomart qoı. Kıeli Shubartúbek jeriniń jupar aýasyn ju­typ, sýynyń tunyǵyn ishken taǵy bir daryndy ánshi keldi. Ol – Keńes Baqtaev edi. Ol opera sahnasynda kóp jyl óner kórsetip, nebir tamasha obrazdar somdady. Qazaqstanda opera óńeriniń qalyptasyp, órken jaıýyna eleýli úles qosty.

Muqan týǵan Shubartúbekten túlep ushqan óner adamdaryn sanasaq, qos qoldyń saýsaqtary azdyq eteri sózsiz.

Muqan týǵan jerin qadir tutyp, qas­terlep ótti. Án-jyrǵa jomart ólkege jıi kelip, shabyt alyp qaıtady eken. Densaý­lyǵyna syzat túsken Muqan sońǵy bir kelgeninde týǵan jerimen, aýyl-aımaqpen qoshtasqandaı, adamdarmen sóılesip, bala kezinde oınaıtyn «Shoıtaban» atalǵan tóbege shyǵyp, Lepsiniń jaǵasyna baryp, aǵys ıirimderine oılanyp uzaq qarap otyrady eken. Ulynyń tereń oıda, búıirin ustap aýyrsynyp turǵanyn kergen anasy Tájibala qatty ýaıymdaǵan. Birde Muqan demalyp jatqanda sálem berýge kelgen aýyl­dastaryna muńyn shaqqan ana:

Eshkiólmes pen Shatyrbaı,

Sáýlem uıyqtap jatyr ma-aı,

Aqyryn ǵana oıatshy,

Barmaǵyńdy batyrmaı,

Beli aýyryp júr edi,

Demin alyp tur edi.

Mazalaı kórme qulynymdy,

Apyrmaı jurtym, apyrmaı,

Jar bola gór, jasaǵan,

Aı-kúnimdi batyrmaı,

Aq sútimdi qatyrmaı,

Apyrmaı, qulynym, apyrmaı –

dep, júregi ezile otyryp, jyr tógip, kózine jas alypty deıdi. Bul keltirgenimiz uzaq óleńniń el esinde qalǵan sońǵy shýmaqtary bolsa kerek.

Muqannyń ólimi – qazaq mýzyka óneri úshin qaıǵyly qaza boldy. Uly jazýshy Muhtar Áýezov: «Biz barshamyz orny tolmaıtyn aýyr qazaǵa dýshar boldyq. Súıikti Muqannan aıyrylyp, omyraýymyzdy qasiret jasymen jýdyq», dep jazdy. Aqyn Syrbaı Máýlenov Muqan qabiriniń basynda oqyǵan azaly óleńin:

Toqta, ajal, azaly ún,

О́mirdiń shalqyp es kúıi,

Qosh bol, qaıran sabazym,

Qazaqtyń Chaıkovskııi, –

dep aıaqtady.

Qazaqtyń Chaıkovskııi degen sózder­men aıaqtady. Kompozıtordyń anasy Tájibala uzaq joqtaý aıtyp ańyrap­ty. Onyń mátini Memlekettik murajaıda saqtaýly. Muqan jazǵan Memlekettik gımn týraly birer sóz. Elimiz egemendik alǵan alǵashqy jyldary kompozıtordyń inisi Ábilmájin gımnniń avtorlyǵyn Muqan­ǵa qaıtarý kerek degen másele kóterdi. Gımnniń áýenin Muqan ózi shyǵaryp ony syrlasy aqyn Ǵalı Ormanov pen jasta­ıynan birge ósken aýyldas dosy Maqsut Maıshynovqa kórsetip, ózi oryndap ber­geni dáleldendi. Muqan bul týyndysyn kompozıtor aǵalary E.Brýsılovskıı men L.Hamıdıge de kórsetip, olardyń aqyl-keńesin alǵan.

Al 1945 jyly gımndi qabyldatý úshin Máskeýge ózi barǵan. Shyǵarmanyń avtory retinde óz famılııasynyń janyna E.Brýsılovskıı men L.Hamıdıdiń attaryn óz qolymen jazǵan eken. Bálkim, sol kezdegi saıasatqa baılanysty bolǵan shygar. Ábilmájinniń kótergen máselesi bo­ıynsha kompozıtorlar odaǵynda ko­mıs­sııa qurylyp, zertteý júrgizildi. Nátı­jesin­de, komıssııa joǵaryda atalǵan kom­pozı­torlar Muqanǵa keńes bergen, sonymen qatar E.Brýsılovskıı gımn­di sımfonııalyq orkestrge túsirýge kómek­tesken, olardy avtorlyqqa Muqannyń ózi qosqan, sondyqtan ony ózgertýge bolmaıdy degen sheshimge keledi. Gımn degen án emes, bólek janr. Bul týraly bir kezde:

Kim aıtar el qadirin az uqty dep,

Ol úshin azamattyq – qazyq, tirek.

Qýandy el Memlekettiń án-uranyn,

Muqany Tólebaıdyń jazypty dep.

Jelbirep Týymyzdyń jelge etegi,

Jas urpaq gımndi estip erjetedi.

Án-uran bizdi oıatyp tań aldynda,

Áýenimen uıyqtarda terbetedi –

dep jazǵan edik.

Muqannyń klassıkalyq gımn úlgisinde jazylǵan tamasha shyǵarmasy elimizdiń mártebesin kóterip, mereıin asqaqtatyp 60 jyl boıy shyrqaldy.

Halqymyzdyń birtýar daryndy uly týraly shaǵyn eńbegimizdi aqyn Ábdilda Tájibaevtyń: «Sulý únniń shabytty aqyny, án men kúıdiń jańa aqqýlaryn, bulbuldaryn ushyrǵan Muqan qashanda týǵan halqymen máńgi birge», degen sóz­derimen aıaqtaýdy jón kórdik.

 

Tileýǵazy BEISEMBEK,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń, Qazaqstan Kompozıtorlar odaǵynyń múshesi