Geosaıası keńistiktegi ahýaldy qaperge alǵanda elimiz úshin syrtqy saıasat modelin ǵylymı turǵydan paıymdaý qajettigi týyndap otyr. Osy oraıda álem elderimen, onyń qatarynda Shyǵyspen yntymaqtastyq ári óńirlik qaýipsizdikti jetildirý júıesi basymdyqqa ıe. R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynda «О́zgermeli álemdegi Qazaqstan men Shyǵys elderi: qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq máselesi» halyqaralyq jıynynda aımaq elderi áriptestiginiń keleli tustary talqylandy.
Instıtýt dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Dúken Másimhanuy kúrdeli jaǵdaılarmen betpe-bet kelip otyrǵan álem jáne Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy aýqymdy betburystarǵa toqtaldy.
Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy jaǵdaıdyń ózgeristerge ushyraýy áste kezdeısoq emes. Atap aıtqanda, bul halyqaralyq jáne aımaqtyq ártúrli tendensııalar men faktorlardyń ózara árekettesýiniń tikeleı jemisi. Onyń Ortalyq Azııanyń bolashaǵy men jalpy jaǵdaıǵa sheshýshi áserin joqqa shyǵarýǵa kelmeıdi. Al jalpy alǵanda, aımaqtaǵy jaǵdaı turaqty. D.Másimhanuly bul máseleni birneshe baǵytta saralaı kelip, birinshiden, «Aımaqtaǵy barlyq elder memlekettik jaǵdaıyna saı keletin damý jolyn belsendi túrde izdestirýde ári saıası reformalaryn alǵa jyljyta otyryp, turaqtylyqqa umtylý, ornyqtylyqty bekemdeýdi aımaqtaǵy ár el ulttyq muratyna aınaldyryp otyr», dedi.
«Burynǵy keńestik respýblıkalar, qazirgi Ortalyq Azııanyń táýelsiz memleketteri úshin mańyzdysy aýmaqtyq tutastyq pen saıası táýelsizdigin qorǵaý qaǵıdaty bolyp qala beredi», dedi «Ortalyq Azııa óńiri úshin ıntegrasııalyq bastamalar» baıandamasynda Reseı ǵalymy, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory Dına Malysheva. Onyń aıtýynsha, óńir elderi ózderin álemdik saıasattyń obektisi emes, ulttyq memleket jáne sýbekt retinde kórsetýge umtylady. О́ńirlendirý osy elderdiń óz múddesin qorǵaýy men ilgeriletýiniń tıimdi nysany retinde kóp deńgeıligimen erekshelenedi. Ol respýblıkalardyń egemen memleket retinde ulttyq múddelerin, ártúrli ıntegrasııalyq úrdister sheńberinde saýda-ekonomıkalyq jáne saıası ózara is-qımyldy damytýǵa, óńirlik nemese óńirlik emes qatysýshylardyń keń aýqymdy halyqaralyq-saıası bastamalarǵa, memleketaralyq jobalarǵa qosylý múmkindigimen baılanysty.
Prezıdent janyndaǵy Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory, Murat Laýmýlın «Postkeńestik Ortalyq Azııany aımaqtandyrý máselelerin» qozǵady. M.Laýmýlınniń aıtýynsha, Ortalyq Azııa dástúrli túrde birtutas aımaq retinde qarastyrylady. Syrtqy oıynshylar aımaqtyń birtutastyǵyn qabyldaǵanymen, Reseı, AQSh, Qytaı isti ekijaqty deńgeıde júrgizýdi qalady. Al Eýropalyq odaq uzaq ýaqyt boıy aımaqtyń birtutastyǵy tujyrymdamasyna salmaqty qarap, ıntegrasııa teorııasyn nasıhattaı otyryp, óz modelin júzege asyrǵysy keldi. Alaıda 30 jylda ózdiginshe damyp kelgen Ortalyq Azııa aımaǵy sýbektıvti ári obektıvti sebepterge baılanysty birtutas ıntegrasııa modeline qaraı jyljı qoımady. Tarıhqa júginetin bolsaq, ol tek iri model quramynda ǵana ıntegrasııalana aldy. Bul sońǵy ret KSRO úlgisinde bolǵany belgili.
Búginde Ortalyq Azııa jahandyq saýda marshrýttary, ınfraqurylymdyq jobalar shoǵyrlanǵan, álemdik derjavalardyń múddeleri toǵysqan álemdegi mańyzdy núktelerdiń birine aınldy. Bul aımaqtyń ekonomıkalyq damýy jahandyq qaýipsizdik úshin de mańyzdy ári mundaı múmkindikti jergilikti derjavalar saıası erkindiginde, halyqaralyq konıýnktýrada iske asyra alady. Osy oraıda sarapshy «Taıaý bolashaqta Ortalyq Azııa elderiniń saıasat, ekonomıka jáne qaýipsizdik salalaryndaǵy basty áriptesteri Beıjiń men Máskeý bolady», deıdi. О́ńirde Reseı men Qytaı Batysqa qaraǵanda basymdyqqa ıe bolýǵa tyrysatyny anyq. Al Ortalyq Azııa elderi eki elmen de jaqsy qarym-qatynas ustanýǵa tyrysady.
Jıyn barysynda R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýty Tarıhı materıaldardy zertteý jónindegi respýblıkalyq ortalyqtyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Merýert Ábýseıitova Shyǵys pen Batys mádenıetteriniń ártúrlilik jaǵdaıyndaǵy ózara túsiniktik máselesin qozǵady. Osy oraıda irgeli ǵylymdy damytý múmkindikterine qatysty pikirin bildirdi. Al ózgermeli álemde Shyǵys pen Batys mádenıetteriniń ózara yqpaldastyǵyndaǵy irgeli jobalarǵa mán berý qajet. Osy oraıda ǵalym «Uly dalanyń tarıhy men mádenıeti» baǵdarlamasynyń mańyzyna toqtalyp, shetel arhıvinen alynǵan materıaldar tarıh, arheologııa, shyǵystaný, geoarheologııa, antropologııa, molekýlıarly genetıka, mádenıettaný sekildi jalpygýmanıtarlyq jáne naqty ǵylym mamandarynyń birlesken jumysyna aınalǵanyn ári nátıjeli bolǵanyn atap ótti.
ALMATY