Aqqýlardy bıletken kúı

Sózimizdiń aıqyn dáleli bolsa kerek, búginde Ǵ.Músirepov, N.Tilendıev, Q.Myr­­zalıev, A.Toqmaǵambetov, S.Qo­jy­qov bastaǵan taýtulǵalar qoltańbasy qal­ǵan fılminiń aınalasynan tarqa­tylatyn qyzyqty áńgime de, ańyzǵa ber­gisiz aqıqat ta kóp. Sonyń biri – Nurǵısa Tilendıevtiń «Aqqý» kúıi.

Aqparat úshin aıta ketsek, dáýles­ker dombyrashy, KSRO Halyq ártisi, Halyq Qaharmany Nurǵısa Tilen­dıevtiń 400-ge tarta áni bar. Sondaı-aq kúıshi-kom­pozıtor 50-den astam dra­malyq qo­ıylymǵa, 19 kórkem fılm­ge, 17 mýl­tıplıkasııalyq fılmge mýzyka jazdy. Orkestrge ar­nalǵan poema, «Ata tolǵaýy», «Aqsaq qulan», «Ar­man» syn­dy kúı men poemalary óz aldyna bir tóbe. Sonyń ishinde, ási­rese «Qyz Ji­bekke» jan bitirgen «Aq­­qýdyń» orny tipten erek. Týyndy túsi­­rilmesten bir­neshe jyl buryn, ıaǵnı 1944 jazylyp qoıǵan ssenarıı boıynsha «Qyz Jibek» fılminiń al­ǵashqy ataýy «Aqqý» bolǵan. Keıin araǵa jyldar sa­lyp, shyǵar­ma­shylyq prosess naqty óndiriske ulasqanda «Aqqý» ataýyn «Qyz Jibek» almas­tyr­ǵan. Alaıda áý basta fılm óze­gine aınalǵan mahabbat sımvoly – Aqqý bastapqy muratynan aınymaı, Nurǵısa Tilendıevtiń áıgili kúıi ar­qyly tutas fılmniń leıtmotıvine aı­naldy. Al aqqýdyń beınesin, onyń árbir qımylyn kúı arqyly dál sýrettegen kompozıtor qaıtalanbas týyndyny fılmde ózi oryndap jáne bir tóńkeris jasady.

Tańǵalarlyǵy – ol kezdegi dybysty sapaly jazatyn stýdııalardyń bol­maǵanyna qaramastan, fılmde kúıdiń úni jaqsy saqtalǵan. Munyń syryn dybys rejısseri Qadyr Qosaı Nurǵısa Tilendıevtiń sheberligimen baılanystyrady. Sol sát týraly: «Nurekeń «Aqqý» kúıin ár kezde árqalaı oryndaıtyn. Jeti-segiz dýbl jazdym. Sondaǵy 8-9 dýbldiń biri ekinshisine uqsamaıdy. Nurǵısa – arqaly adam edi. О́zi vırtýoz, ózi kompozıtor, ózi oryndaýshy. Bir-eki oryndaǵannan keıin-aq, arqasy qara terge túsip, kıimderin sheship tastaıdy. Kúı­di qos dombyramen kúmbirletkende, kúıshiniń erekshe qoltańbasyn da kórýge bolady», – dep eske alypty Qadyr Qo­saı óz esteliginde.

Ras, «Qyz Jibektegi» aqqýlarǵa qa­tysty áńgime kóp aıtylady. Sulýlyq sımvoly atalyp ketken kerbez kustyń túsirilim alańyndaǵy mashaqaty da talaı áńgimege arqaý boldy. Fılm úshin arnaıy qyrǵyz elinen ákelingen aqqýlar ssenarıı boıynsha bıleýi kerek tusynda talapqa baǵynbaı, jos­pardyń byt-shytyn shyǵaryp, jumysty alǵa bastyrmaı qoıypty. Ásirese opera­torlardyń qyraǵy kamerasy ózderine qaraı burylǵanda, sezimtal tirshilik ıesi yryqqa kónbeı, túsirilim tobyn biraz ábigerge salǵany jáne bar. Aqqýdyń bıin taspalaý úshin rejısserler eki táýlik boıy tapjylmaı kútip otyrdy deıdi fılmniń basy-qasynda júrgender. Sonda shyǵarmashylyq topty bul tyǵyryqtan alyp shyqqan «Aqqý» kúıi eken. Osylaısha, Qarshyǵa men Shege­niń kúı jarysynda bıleı jóneletin aqqýlardyń kórinisin kesh batyp bara jatqanda túsirip úlgergen. Dál osy epızodta Ánýar Moldabekovtiń de Shegeniń keıpine engeni sonshalyq, daıyndyq barysynda dombyra úırenemin dep sabalap, tórt birdeı dombyrany syndyrypty. Túk shyǵara almaǵan soń daıyndyqqa Nurǵısa Tilendıev aralasyp, dombyralardyń «jany qalǵan» kórinedi.

Sonymen qatar ssenarıı boıynsha Tólegen men Jibektiń nekesi qıylǵan soń, mahabbat nyshany retinde aıdynda júzip júrgen aqqýlardy kórsetedi. Alaıda ol kezde de aqqýlar bir-bi­ri­ne jaqyn­da­maıdy. Sý astyndaǵy súń­gýir mamandar aqqýlardy qosýǵa ty­rysyp baqsa da, ekeýi eki jaqqa jú­zip ketedi.

Osy kezde fılm rejısseri Sultan Qojyqov pen Nurǵısa Tilendıev aqyl­dasyp, aldyn ala taspaǵa jazylyp alyn­ǵan «Aqqý» kúıin qosady. Kúıdi estigen boı­da eki aqqý bir-birine jaqyndap kelip, bastaryn túıistirip, yrǵalyp bıleı jó­nelipti. Osylaısha, túsirilim tártibine baǵynǵysy kelmegen erke qus, kúı qudi­retine elitip, taspada tamasha kadr týdy­rypty. Fılmniń tutas leıtmotıvine qyzmet etip qana qoımaı, aqqýlardy bılet­ken Tilendıev týyndysyn qubylys demeı kórińizshi endi! Sóz joq, Tilendıev – talant, al «Aqqý» – shedevr!