Ádiletti memleket – berekeli qoǵam negizi

Memleket basshysy óz sózinde: «Saıası reformalar «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasymen júzege asyrylyp jatyr. Bul tujyrym – qoǵamymyzdyń myzǵymas tuǵyry. Reformalardyń maz­muny jan-jaqty tolyǵa bermek. Jal­py­ulttyq yntymaqty jáne bılik pen qoǵamnyń seriktestigin nyǵaıta beremiz», deı kele, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdasyn ustaný asa mańyzdy. Biz qoǵamǵa iritki salýdy emes, eldi izgi maqsatqa jumyldyrýdy oılaýymyz kerek. Ádiletti Qazaqstan ıdeıasynyń túpki máni – osy. Bizdiń aldymyzda aıryqsha mindet tur. Bul – elimizdiń egemendigin jáne jerimizdiń tutastyǵyn saqtap qalý. Eldigimizdi qorǵaýdyń eń basty joly – berekeli birlik. Budan basqa jol joq», dep naqty aıtty.

Sondaı-aq jalpyhalyqtyq referendýmda ortaq qabyldanǵan kons­tıtýsııalyq ózgerister ádiletti Qazaq­stannyń sımvolyna aınalatynyn jetkizdi. «Biz Ata Zańymyzda «jer men tabıǵı resýrstar halyqtyń menshigi» degen basty qaǵıdatty bekittik. Bul qur sóz emes. Bul – barlyq reformanyń arqaýy», dedi Prezıdent.

Memleket basshysy ádiletti qoǵam ornatýdyń basty baǵdary retinde  eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn kóterý máselesine aıryqsha toqtaldy. «Bıyl biz jańa kezeńge qadam bastyq. Halqymyz jalpyulttyq referendýmda saıası jańǵyrý baǵdaryn qoldady. Konstıtýsııalyq reforma jańa, ádiletti Qazaqstandy qurý jolyndaǵy asa mańyzdy qadam boldy. Elimizdegi saıası jańǵyrý endi ekonomıkalyq ózgeristerge ulasýǵa tıis», dep atap ótti. Shyndyǵynda eldiń turmystyq jaǵdaıy túzelmeı, ózge salada jetistikke jetýimiz neǵaıbil.

Ekonomıka salasynda qordalanǵan túıtkilder barshylyq, elimizdiń áli kúnge shıkizatqa táýeldi bolyp otyrǵany, eńbek ónimdiligi tómen, ınnovasııa jetkiliksiz ekeni jasyryn emes. Ulttyq tabys­tyń ıgi­ligin eldiń bári birdeı kórýi úshin onyń naqty joldaryn qarastyrý qajet­tigi anyq. Makroekonomıkalyq turaqty­l­yq­ty qamtamasyz etý, ekonomıkany árta­rap­tandyrý jáne sıfrlandyrý, sonymen qatar shaǵyn jáne orta bıznes pen adam kapıtalyn damytý, zań ústemdigin ornyqtyrý kezek kúttirmeıtin zaman talaby.

О́rkenıetti, damyǵan elder ekonomıkasynda shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń róli basym. Kópten beri aıtylǵanmen, elimizde bul salada olqylyq az emes. Memleket basshysy kásipkerlikti qoldaý tapsyrmasynyń eki jyldan beri oryndalmaı kele jatqanyna qynjylys bildirdi.

«Bul jumysta bárin basynan bastap retteý kerek. Júzdegen, tipti myńdaǵan zańnamalyq qujat pen nusqaýlyqty qaıta-qaıta túzete bergennen eshteńe shyqpaıdy. Onyń ornyna yqsham ári túsinikti jańa erejelerdi bekitken jón. Mundaı tásildi 2024 jylǵy 1 qańtardan bastap tolyq engizý qajet», degen Prezı­dent jańa ekonomıkalyq saıasattyń basym baǵyty jeke kásipkerlik bastamalardy yntalandyrý ekenin alǵa tartty.

Joldaý barysynda aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy jerdi paıdalaný jaıy­na arnaıy toqtalǵan Qasym-Jomart Kemeluly ıgerilmeı jatqan jerdiń 2,9 mln gektarǵa  jýyǵy memleketke qaıta­ryl­ǵanyna, jyl sońyna deıin taǵy 5 mln gektar jerdi qaıtaryp alý josparlanyp otyrǵanyn jetkizdi. Osyndaı qaraýsyz, kú­timsiz bos jatqan jerler eginniń, mal­dyń jaıyn biletin sharýaǵa tıse, bul da óz ke­zeginde qarapaıym sharýanyń eńbek etip, tur­mysy túzelýine oń áser eter edi.

Qańtar qasireti elimizde, jalpy qoǵam ómirinde, atap aıtqanda ekonomıkalyq-saıası, áleýmettik-rýhanı salalarda túbegeıli reformalar qajet ekenin ashyq kórsetti. El Táýelsizdigine qater tóndirgen bul jaǵdaıdan árqaısymyz sabaq alýymyz kerek.

Qańtardaǵy qaterli kúnderde el múddesin basty orynǵa qoıǵan Memleket basshysy jedel sheshimder qabyldap, saıa­sı erik-jigeriniń arqasynda jaǵdaıdy turaqtandyra bildi. Prezıdent: «Biz kez kelgen ashyq arandatýshylyqqa jáne zańsyz is-áreketke qatań tosqaýyl qoıýy­myz kerek. El ishine iritki salǵan jáne zań buzýǵa shaqyrǵan adamdar qatań jazadan qutylyp ketpeıdi. Bizge el birligi aýadaı qajet», dep atap ótti.

Prezıdent qańtar oqıǵasyna qatys­qan, biraq aýyr qylmys jasamaǵan azamattardyń jazasyn jeńildetip, bir rettik raqymshylyq jarııalaý týraly sheshim qabyldady. Alaıda Memleket basshysy lańkestik jáne ekstremıstik qylmys jasaǵandarǵa, resıdıvısterge, jurtty azaptaǵandarǵa raqymshylyq bolmaıtynyn qatań eskertti.

Joldaýda Memleket basshysy Jańa Qazaqstan qurýdyń jańa mindetterine toqtalyp, halyqty ult múddesi úshin uıysýǵa shaqyrdy.

Shynynda, óz tarıhynda az teperish kórmegen halqymyz búgingi Táýelsizdiktiń qadir-qasıetin tereń túsinýi kerek. Qazaq qoǵamynda mundaı jaǵdaı qaıtyp oryn almaýǵa tıis.

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń ǵalymdarynan qurylǵan arnaıy sarapshylar Qańtar oqıǵasynyń sebep-saldaryna úńilip, qoǵamdaǵy túıtkildi máselelerge ǵylymı-taldaýlar men arnaıy áleýmettik monıtorıng júrgizýde. Ekspertterimiz quqyqtyq baǵa­laý, modeldeý jumystaryn júrgi­zip, ıdeologııalyq sıpattaǵy is-shara­lardy ótkizýdiń ádisteri men tehno­logııa­laryn, áleýmettik-tárbıe jumys­taryn tıimdi uıymdastyrýdyń ádis­te­me­lik nusqaýlaryn, algorıtmderin qarastyrýda.

Osy máselelerdi jan-jaqty talqy­laý maqsatynda ár salanyń bilik­ti maman­darynyń qatysýymen ýnıver­sıtettiń Iýtýb kanalynan apta saıyn qazaq, orys tilderinde «Oıtalqy», «Mozgovoı shtýrm» baǵdarlamalary iske qosyldy.

Árıne, el damýyndaǵy aıryqsha betburystar ár salada jańa, kreatıvti sheshimder qabyldaýdy qajet etedi. Kez kelgen reformany iske asyrýdyń kilti ǵylym men bilimde ekeni sózsiz. Sondyqtan órkenıetke umtylǵan jańa Qazaqstannyń keskin-kelbetin bilimdi jastar men eńbekqor mamandar jasaıtyny anyq. Bul oraıda, Joldaý joǵary bilim berý júıesine jańasha talaptar men jaýapty mindetter júktep otyrǵanyn túsinemiz. Memleket basshysy otandyq joǵary oqý oryndarynyń sapasyn arttyrýdy, bilim berý granttaryn UBT nátıjelerine jáne basqa da kórsetkishterge baılanysty saralaýdy tapsyrdy. Sondaı-aq barlyq máseleniń sheshimin tabýdy memlekettiń moınyna ilý durys emes ekenin jetkizdi. «Joǵary oqý oryndary janyndaǵy endaýment-qorlar bilim berý ekojúıesin damytýdyń negizgi býynyna aınalýǵa tıis. Maqsatty kapıtaldyń mundaı qorlary álemdegi ozyq ýnıversıtetterde ǵylymdy jáne ınnovasııany qarjylandyrýdyń ózegi sanalady», dedi Prezıdent. 

Shyn máninde, ýnıversıtetter búgingi tańda ǵylymı-tehnıkalyq áleýetin arttyryp, ekonomıkalyq jáne áleýmettik úrdisterdi damytýdyń qozǵaýshy kúshi rólin atqarýda. Álemdik tájirıbe kór­setkendeı, joǵary bilim ordalary ǵylymı-zertteý ýnıversıteti dárejesine ótý arqyly birinshi kezekte ǵylymdy damytýda mol múmkindikterge ıe bolady.

Qazirgi kezeńde qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynyń aldynda otandyq ǵylymı-zertteý nátıjeleriniń álemdik naryqtaǵy básekege qabilettiligin arttyrý, olardy kommersııalandyrý jáne ekonomıkaǵa engizý maqsaty tur.

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti – elimizdiń eń iri ǵylymı jáne bilim berý ortalyǵy. Bizdiń tereń tarıhymyz, oqytýshylar men ǵalym­darymyzdyń ǵylymı áleýeti, bilim alýshy jastarymyzdyń biliktiligi – ýnıversıtettiń jahandyq básekege qabilettiliginiń negizi.

2022 jylǵy 25 shildede Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysymen Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-ǵa  ǵylymı-zertteý ýnıversıteti mártebesi berildi. Bilim ordasyn zertteý ýnıversıtetine aınaldyrý tek qarjylyq ınvestısııa­ny ǵana emes, sonymen qatar durys basqarý strategııasyn qajet etetin kúrdeli jumys. Biz qazaqstandyq jáne halyqaralyq tájirıbemen salystyra otyryp, óz kórsetkishterimizge jan-jaqty taldaý jasadyq. Nátıjesinde, QazUÝ-dyń 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan damý baǵdarlamasy álemdik deńgeıdegi zertteý ýnıversıteti retinde ázirlendi. Baǵdarlamada bizdiń múmkindikterimiz, qazirgi zamanǵy úrdister men elimizdegi joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý júıesindegi memlekettik saıasat eskerilgen.

Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Transformasııa arqyly ýnıversıtet tórt strategııalyq mindetti sheshedi dep kózdelýde:

Birinshi mindet – joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berýdiń barlyq deńgeıinde ǵylymı qyzmet pen oqý úderisin ıntegrasııalaý, bilim berýdiń ǵylymı-zertteý baǵyttaryn kúsheıtý.

Ekinshi mindet – bilim berý baǵdar­lamalaryn bolashaq jaǵdaılarǵa júıeli túrde beıimdeýge baǵyttalǵan.

2021-22 oqý jylynda 119 jańa bilim berý baǵdarlamasy ashyldy. Olar: nevrologııa, vırýsologııa, qorshaǵan ortany qorǵaý ınjenerııasy, kreatıvti ındýstrııa, sıfrlyq ekonomıka, kıberfızıka jáne t.b. Sonymen qatar teh­nı­kalyq baǵyttaǵy bilim berý baǵdar­lamalary boıynsha praktık muǵalimderdi óndiristen tartamyz. Biz dýal­dy oqytý­ǵa kóshemiz, sonymen qatar stýdentter­di dıplomdyq jumystardyń ornyna dıplomdyq jobalardy oryndaýǵa baǵyttaımyz.

Búgingi tańda ýnıversıtet elimizdegi ǵylymı jobalar men ǵylymı jarııalanymdar sany boıynsha kóshbasshy bolyp tur.

Jerdiń jasandy serigin jasaý boıynsha utymdy jobalarymyz iske qosylǵan. Ǵarysh keńistigine eki nanospýtnık ushy­ryl­dy, olar aýyl sharýashylyǵyna jan-jaqt­y kómek kórsetip, ekologııalyq máse­lelerdi sheshýge múmkindik beredi. Son­daı-aq ǵalymdarymyz nanoındýst­rııa salasynda ǵylymı jobalardy júzege asyrýda jáne aıtarlyqtaı nátıjeler bar.

Pandemııa kezinde ýnıversıtet ǵalymdary tabıǵı qosylystar negizindegi jańa dári-dármekterdi jasaý boıynsha ǵylymı jobalardy júzege asyrdy. QazUÝ ǵalymdarynyń 100 ınnovasııalyq ázirlemesi nátıjeleriniń tolyq sıpattamasyn qamtıtyn «Innovasııalyq tehnologııalar jáne ǵylymdy qajet etetin ónimder» atty eki tomdyq jaryq kórdi. Ýnıversıtet ǵalymdarynyń óndirispen, ekonomıkanyń naqty sektorymen, iri kásiporyndarmen tyǵyz baılanysyn qamtamasyz etý jáne ýnıversıtettiń el ekonomıkasyna naqty úlesin arttyrý mindeti tur. Bul – bizdiń úshinshi mindetimiz.

Ulttyq sıfrlandyrý jobasy aıasynda joǵary bilikti IT mamandaryn daıarlaýǵa erekshe basymdyq berýdemiz. Qashyqtan oqytý barysyndaǵy aqparat­tyq júıelerdiń sapasyn arttyrý úshin sapaly jáne ınklıýzıvti bilim berýdi qamtamasyz etýimiz kerek.

Ýnıversıtette «sıfrlyq ýnıversı­tet­tiń» túbegeıli jańa arhıtektýrasy qurylýda. Búginde oqytýshylardyń, stýdentterdiń jáne qyzmetkerler­diń sıfrlyq oılaýyn qalyptastyrý, «qaǵaz­syz ýnıversıtet» formatyna kóshý óte mańyzdy. Bul – ýnıversıtettiń turaq­ty damýyn qamtamasyz etý úshin tıimdi korporatıvtik basqarý modelin qurýdy kózdeıtin tórtinshi mindet.

QazUÝ-dyń ǵylymı-zertteý ýnıver­sıtetine transformasııalanýy otandyq ǵylym men bilimniń halyqaralyq arenadaǵy básekege qabilettiligin arttyryp qana qoımaı, jańa zııatkerlik ónim­derdi, ınnovasııalardy qurý ar­qyly óńirlik jáne respýblıkalyq ınnova­sııalyq ekojúıelerdi damytýǵa jáne nyǵaıtýǵa múmkindik beredi.

Jańa transformasııa ǵylym-bilim-óndiris ıntegrasııasyn jetildirip, ınves­tısııa tartý, bıznestiń barlyq salalaryn yntalandyrý, aımaqtardyń áleýmettik-mádenı damýyna serpilis beretini sózsiz.

Memleket tarapynan ǵylymǵa degen kózqaras jyldan-jylǵa artyp keledi. Kelesi jyly ǵylym salasyna bólinetin qarjy tórt esege kóbeıgeli otyr. Bul – úlken qoldaý. Biz osy múmkindikti paıdalana otyryp, ǵylym salasyn jańa baǵytta jetildirýimiz qajet.

Prezıdent jurt nazaryna usynǵan kelesi mańyzdy másele – stýdentterdi jataqhanamen qamtamasyz etý. «Bul túıtkildi sheshý úshin joǵary oqý oryndarymen jáne qurylys kompanııalarymen memleket-jekemenshik seriktestigi ornatý tásilin barynsha engizý kerek», dedi Memleket basshysy. «Stýdentterdiń jekelegen, áleýmettik turǵydan az qamtyl­ǵan sanattary úshin páter jaldaýǵa ke­tetin shyǵynyn sýbsıdııalaý múmkindigin de qarastyrýǵa bolatyny» da kóńilge qonymdy.

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan damý baǵdarlamasyna sáıkes jumys istep turǵan 14 jataqhanany qaıta jańǵyrtyp, jańadan 6 jataqhana salý josparlanýda. Qazaq bilimi men ǵylymynyń qara shańyraǵy stýdentterdi jataqhanamen qamtamasyz etý máselesin basty nazarda ustaıdy.

«Bilim alýǵa jyldyq ósimi 2-3 pa­ıyz bolatyn jeńildetilgen nesıe de beri­ledi. Bul sharalar joǵary bilimniń qoljetimdiligin arttyryp qana qoımaı, qoǵam­daǵy áriptestik jáne ózara jaýap­kershilik qaǵıdatyn nyǵaıta túsedi», dedi Prezıdent. Kúndelikti tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, balasy aqyly bólimde oqıtyn ata-analardyń, ásirese tolyq emes otbasylardyń oqý aqysyn ýaqtyly tóleýge múmkindigi kelmeı jatady. Stýdentterge beriletin bul nesıe olardyń qatarynan qalmaı bilim alyp, maman ıesi atanýyna jasalǵan tıisti jeńildik.

Jańa Joldaýdyń qorytyndy jańa­lyǵy – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aldaǵy kúzde kezekten tys Prezıdent saılaýyn ótkizýdi jáne Prezıdent mandatyn uzaqtyǵy 7 jyldyq bir merzimmen shekteýdi usyndy.

«Men ókilettik merzimimdi qysqartýǵa jáne kezekten tys Prezıdent saılaýy­na barýǵa daıynmyn», dedi Qasym-Jomart Kemeluly. Memleket basshysynyń saıası júıeni jańǵyrtý jáne memlekettilikti nyǵaıtý jónindegi usynystarynyń mańyzy zor. Kezekten tys prezıdenttik jáne parlamenttik saılaý ótkizý bastamalaryn QazUÝ ujymy men stýdentteri tolyq qoldaıdy. Bizdiń ujym «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» – táýelsiz Qazaqstan tarıhynyń jańa paraqtaryn ashatynyna senimdi.

2021-22 oqý jyly ýnıversıtetimiz úshin óte tabysty jyl boldy. Ýnıver­sıtet QS WUR jahandyq reıtıngi boıynsha Top-200 ishinde 25 pozısııaǵa joǵarylap, 175-orynnan 150-orynǵa kóterildi. Jańa 2022-23 oqý jylynda da alǵa qoıǵan mejeli mindetterimiz bar. Bul jospardy memleket qoldaýymen júıeli júzege asyra bermekpiz.

«Qýatty ulttyń dińgegi – halyq. Eń bastysy, azamattarymyzdyń densaýlyǵy myqty, bilimi tereń bolýy kerek. Kásibılik pen eńbekqorlyq qoǵamymyzda eń joǵa­ry orynda turýy kerek. Taǵy da qaıta­lap aıtamyn. Elimizde eńbekqor adam, kásibı maman eń syıly adam bolýǵa tıis. Osyndaı azamattar memleketimizdi damytady». Qasym-Jomart Kemelulynyń bul sózi oqytýshy-professorlar arasynda kúndelikti basshylyqqa alynyp, bilim alýshy jastarǵa túsindiriledi. Joldaýdaǵy Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes keleshekte el tutqasy bolatyn jastardyń sapaly bilim alyp, kásibı maman sanatyna qosylýyna bar kúsh-jigerimiz ben tájirıbemizdi jumsaımyz.

Janseıit TÚIMEBAEV,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq zertteý ýnıversıtetiniń Basqarma tóraǵasy – rektory