Jerdi utymdy paıdalaný, aýyl sharýashylyǵy maqsatynda paıdalanylmaı jatqan jerdi qaıtarý, tórt túlik malǵa aýadaı qajetti qunarly jaıylymdardyń tapshylyǵyn joıý – óńir úshin ózekti másele. Qazirgi kúni oblysta 1 mıllıon 863 myń gektar jer is júzinde kádege aspaı jatyr. Onyń 191 myń gektary – egistik, 1 mıllıon 670 myń gektary – jaıylymdyq jer.
Oblysta 605 eldi meken bolsa, sonyń 441-ine jaıylymdyq jer jetispeıdi. Mal súmesimen kún kórip otyrǵan aýyl turǵyndary tarapynan ókpe-nazdyń kóp týyndaıtyn jeri de osy. Keıde máseleniń kúrdelenýine jergilikti atqarýshy organdardyń sheshimdi durys qabyldamaýy sebep pe dep oılaısyń. Máselen, oblys ortalyǵynyń irgesindegi Sadovyı aýylyndaǵy 200 jýyq otbasy 200-den asa qara mal men 300-den asa qoı-eshkini áreń baǵyp otyr. Shabyndyq jer bolmaǵandyqtan malsaq qaýym jem-shópti satyp alady. Aýyl turǵyndarynyń aıtýlaryna qaraǵanda, jem-shópti satyp alyp, mal baǵý múlde tıimsiz. Maldyń eti men sútinen túsken tabys óziniń azyǵyna jumsalmaq. Bir ókinishtisi, bul aýylǵa tıesili jaıylymdyq jer – Kókshetaý-Atbasar tasjolynyń boıynda, shamamen jıyrma shaqyrym jerde. Onda týsyrap jatqan baqandaı 10 myń gektar jer bar. Ne egin egilmeıdi, ne mal jaıylmaıdy. Qansha tyrysqanymen, aýyl turǵyndary bul alqapqa malyn jetkize almaıdy, óıtkeni jol boıy – syńsyǵan egistik alqaptar. Mine, bar jerdi kádege asyra almaýdyń sebebi osynda jatyr. Al el irgesindegi mal jaıylymy shetki úıdiń aýlasyna deıin egilgen egistik arǵy betinde. Endi túsinip kórińiz. Ol jaıylymǵa egistikti baspaı mal qalaı ótpek?! Erte kóktemde aýyl turǵyndary osy máseleni ashyna aıtqan soń baryp kórdik te. Jergilikti sharýashylyq basshylary egistik ortasynan kóldeneńi 300 metr jol qaldyramyz, mal sol jerden ótip, jaıylymǵa barsyn degen ýáj aıtty. Negizi tyǵyryqtan shyǵatyn jol bul emes qoı. Áýel basta jerdi bólgen kezde aýyl irgesindegi alqapty jaıylym etip bos qaldyryp, egindi árirek ekse de bolar edi. Sol kezde eshkim de ókpe aıtyp, tıisti oryndardyń tabaldyryǵyn tozdyrmas edi. Mundaı oılanbaı, ıen tegin jerdi beıbereket bólýdiń kóp jerde kezdesetinin ekpin túsirip aıta ketýge tıispiz. Áıtpese, mıllıon gektar jeri kádege aspaı bos jatqan ólkede jaıylym tabylady.
2022 jyldan bastap osy bir ótkir máselege memleket tarapynan aıryqsha kóńil bóline bastady. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna oraı jerge baılanysty tekserýlerge tyıym salatyn moratorııdiń kúshi joıyldy. Sol sátten bastap seń qozǵaldy. Ile oblystyq jer resýrstaryn basqarý departamenti 334 kásipkerlik nysanǵa qatysty jerdi qanshalyqty zańdy paıdalanyp jatqandyǵyna oraı tekserý júrgizýdi qolǵa aldy. Jyl basynan beri 52 aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshi kásiporyndar tekserilip, nátıjesinde 40 uıǵarym joldandy. Qazirgi kúni sotqa 116,1 myń gektar jerge baılanysty 21 talap-aryz túsken. Aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi bos jatqandyqtan keıin qaıtarý, zańsyz shyǵarylǵan sheshimderdiń kúshin joıý týraly 18 talap-aryz qarastyrylýda. Kúni búginge deıin memleket menshigine 89,2 myń gektar jer qaıtaryldy.
Departament basshysy Erǵalı Shorınnyń aıtýyna qaraǵanda, jerdi memleket menshigine qaıtarý jospary úsh baǵytta júrgizilýde. Bul – turǵyndar tarapynan túsken ótinishter boıynsha paıdalanylmaı jatqan jerlerge qatysty tekserý, olardyń jergilikti atqarýshy organdardyń qarastyrýyna joldaý jáne aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshiler arasynda túsinik jumystaryn júrgizý. Bıylǵy jyldyń basynan bastap departament 40 sharýashylyq nysanyna 130 myń gektarǵa jýyq jerdiń paıdalanylmaı jatqany týraly uıǵarym joldaǵan. Bir áttegen-aıy, zańǵa sáıkes nusqamada kórsetilgen zań buzýshylyqtyń joıylýyn tek bir jyldan keıin ǵana tekserýge bolady. Oǵan deıin esil ýaqyt tekke ketedi. Mine, sondyqtan departament qyzmetkerleri aýdandarǵa shyqqan kezde kásipkerlermen kezdesip, aýyl turǵyndarynyń qajettiligine oraı jaıylymdyq jerlerdi qaıtarýdy suraıdy. Máselege túsinistikpen qaraıtyndar da bar. Ol týraly da aıta ketelik. Atbasar aýdanyndaǵy «Shortanbaı-2020», Birjan sal aýdanyndaǵy «Bolashaq Invest 2018» jaýapkershiligi shekteýli seriktestik basshylary 3 myń gektarǵa jýyq jaıylymnan bas tartyp, aýyl turǵyndarynyń paıdalanýyna bergen. Aqkól aýdanyndaǵy «Jarlykól» seriktestigi 2 myń gektar jaıylymdy bosatqan. Mundaı mysaldar aragidik bolsa da kezdesip qalady. Ol úshin, árıne, jaǵdaıǵa túsinistikpen qaraǵan seriktestik basshylarynyń áreketterin quptaýymyz kerek. Atbasar aýdanynyń ákimdigi taıaýda 20 myń gektardan astam jaıylymnyń qaıtarylǵandyǵyn jarııa etti.
Jaıylym máselesi retke keltirilse, aýyl turǵyndarynyń kóp jyldan beri qordalanyp qalǵan máseleleri ońynan sheshiler edi. Biraq bul arada da oılastyratyn sharýa az emes. Aıtalyq, aýyl turǵynynyń qanshalyqty mal basyn ustaýǵa haqysy bar ekeni Qazaqstan Respýblıkasynyń «Jaıylymdar týraly» zańynda taıǵa tańba basqandaı etilip, aıqyn jazylýy kerek. Aýyldaǵy malsaq qaýymnyń baǵymyndaǵy mal sany da árqıly ǵoı. Máselen, bir otbasynda 5 sıyr bolsa, kórshisinde 50 iri qara mal. Mundaı jaǵdaıda kelisim qalaı jasalmaq. Endigi bir másele – ata dástúrimen búgingi kúni týsyrap bos jatqan jaılaýlardy tıimdi paıdalaný. Bir qaraǵanda, retteýge bolatyn sharýa tárizdi. Ol úshin sý aıdyndary joq jerge uńǵymalar qazyp, elektr qýatyn tartsa, jetip jatyr. Al ıen jaılaý bizdiń óńirde az emes. Esildiń boıy mııa, bozqanaq, bozjýsan, qońyrbas, aqseleý ósetin, ızen men qaraóleń jaıqalǵan qunarly jaıylymǵa toly. Tipti ásirelep aıtqanda jetek shanshysań, arba ósip shyǵady deıtindeı. Aqanborlyq, Taısary, Jabaı, Aqsorań, Jylandy tárizdi aýmaǵy áldeneshe kósh bolatyn jerlerde qanshama mal baǵýǵa bolar edi. Endi bir kezekte bos jatqan jerlerdi esepke alyp, kópjyldyq ekpe shópter ekse, jer qunary arta túspeı me? Sol sátte jaılaýdyń da jany kirip qalary daýsyz. Bálkim, maly kóp sharýalar aýyl mańynda otty jer az bolsa, erte kóktemde birigip, jaılaýǵa shyǵý qamyn jasasa.
Jer máselesinde túıtkildi tus áli de az emes. Osyǵan oraı departament basshysynyń da pikiri kóńilge qonymdy aıtylǵan tárizdi.
– Árıne, shaǵym aıtyp keletin adamdar az emes. Biraq belgilengen tártip bar ekenin eskerýimiz kerek, – deıdi Erǵalı Shorın, – kásipker jerdi 20 jyl paıdalanbasa da tekserip, shara qoldaný úshin shaǵymdanýshynyń aryz-shaǵymy durys túzilýi kerek. Áıtpese biz tekserýdi óz betimizshe uıymdastyra almaımyz. Árbir tekserý quqyqtyq statıstıka organdarynda tirkeledi.
Aldaǵy ýaqytta bos jatqan jerlerdi memleket menshigine qaıtarý jumystary jalǵasa bermek. Jer telimderin alýdyń zańdylyǵy da tekseristen ótkiziledi. Mine, osyndaı súzgimen súzilgen kezde egistik jáne jaıylymdyq jerler jalpy jurttyń kádesine jarap, el ıgiligi artyp, yrysy kóbeıedi. Elimizdegi ádilettiń saltanat qurýy osyndaı irgeli jumystardan bastalsa kerek-ti.
Aqmola oblysy