Zymyran ýaqyt Seni kózden tasalap, ortamyzdan birjolata alystatqanyna da talaı jyldardyń tizbegi ótipti-aý. Minekı, qońyr kúzdiń basynan-aq azamatyn qasterlep, tóbesine kótergen jurtyń Seniń de seksen degen belestiń bıigine shyǵar qarsańynda ózińsiz toılaı bastapty. «Lenınshil jas» («Jas Alash») tabystyrǵan Jeti jetimniń túgel kezinde de, qaıta oralmas kemege minip ketken Oralhan men Káribaılardan keıin de mereıtoılaryń dep, basqa da sebeptermen óziń maqtanyshpen sar dalasyn, qyrat-qyrqalaryn talaı kórsetken Jańaarqańda dúbirli dýman ótkizipti. El bolyp, Almaty, Astanań áli toılar. О́ıtkeni halqyń Seniń qyrýar eńbegińdi, ózińniń qadir-qasıetińdi baǵalaı bilgen, baǵalaı beredi de.
Áleýmettik jeliden týǵan jerińde jerlesteriń eskertkish ornatqanyn kórdim. Biraz kem-ketigi bolsa da, elińniń nıetine rızamyn. Sonoý 92-jyldary ekeýimiz Almatydaǵy Dzerjınskııdiń záýlim eskertkishiniń tusynan ótip bara jatqan kezde, Sen: «Kóp qazaqtyń qanyn tógýge sebepshi bolǵan osy sumyraıdyń eskertkishin qulatý kerek» dep zildengende, men: «Joq, qazirgi daǵdarys kezinde buǵan tıisýge bolmaıdy», – dep, Seni bir ashýlandyryp alyp, – sebebi Seniń de kúni erteń belgili tulǵaǵa aınalatynyńa sengim keledi. Sonda Felıks kókeńniń shekpenin sheship, aty-jónin «Aqseleý Seıdimbek» dep ózgerte salsa boldy. Beti-júzi, shoqsha saqalymen, boıy-soıymen ózińnen aýmaıdy» dep ázildegenim bar...
Ýaqyt ótken saıyn Seniń qazaq ádebıeti men ónerine, ulttaný ǵylymyna qosqan úlesiń úshin qadiriń bıikteı túser. Sonda urpaq talaı eskertkish turǵyzar...
О́tken ǵasyrdyń 62-jylynan bermen qaraı, QazMÝ-dyń abıtýrıenti atanǵan jyldan bermen taǵdyr bólip jibergenshe egiz qozydaı birge júrip, ázil-qaljyńymyz jarasqan, týyspaǵan týys bolyp ketkendeı edik.
Men Seni joǵaltqaly qazaqy qara sózdiń ýyzyna toıynǵan sheshen, ádebıet aıdynynda jel qaıyqtaı júzgen daryndy jazýshy, halqyńnyń rýhanı bolmysyna, ótken ǵasyrlardyń tereń tamyryna úńilgen tarıhshy, ándi, ásirese kúı ónerin salalap tanytýǵa súbeli úles qosqan zertteýshi, tipti ónerimizde joǵaltyp ala jazdaǵan, kez-kelgen ánshisymaqtardyń oryndaýǵa júrekteri daýalamaıtyn, «qazaqtyń dástúrli aspanı, bıikshil ánderi osylaı bolady» deıtindeı ǵyp shyǵaratyn sazger t.b. kóp qyrlaryń týraly biraz maqalalar jazyppyn.
Búgingi mereıtoı tusynda sonoý stýdenttik ómirdiń alǵashqy jylynda bolǵan eleýsiz ǵana oqıǵamen Seniń kisilik bolmysyńdy, tapqyrlyǵyńdy áńgimeleıinshi.
* * *
Bar bolǵany bes-aq múshesi bar bizdiń «Birlik» atty kolhozymyz búkil jataqhana demeı-aq qoıaıyn, negizinen túgelge jýyq birinshi kýrstyqtar jatatyn tómengi qabat turǵyndarynyń ishindegi eń bir berekeli uıym bolyp shyqty. «Uıym» dep ataǵanmen, bizden basqa birlesip tirshilik qurǵandar o basta bolǵanmen, aı aýyspaı jatyp berekeleri bek ketip, árqaısysy óz aldaryna kúnderin jeke-jeke kórip júretin. Keı-keıde as daıarlaıtyn arnaıy bólmede bizdiń kastrıýl ǵana jaǵymdy ıisimen kirgen-shyqqandy elitip, býy burqyrap turar edi.
Almatynyń qońyr kúzi endi-endi qystyń minezin úzdik-sozdyq kórsetip, birde jańbyr, birde qar kezektesip turǵan kezde Aqseleýdiń úıi kúzdik soıǵan eken, sonyń qazy-qarta sııaqty shımandy bóliginen eki jáshik sybaǵa jiberipti. Aq kastrıýldi móltildete toltyryp, keshkilik as úıdegi plıtaǵa qoıǵanbyz. Aqseleýdiń ózi: «Kedeıdiń bir toıǵany – shala baıyǵany». Moldap asaıyq, osynda turatyn kýrstastarymyzdy da shaqyraıyq. Kishigirim bir ádemi otyrys bolsyn. Men basqadaı shaıǵa kerekti tátti-dámdilerdi alyp keleıin» dep dúkenge ketti. Jylqy etiniń ıisi bir qaınaǵan soń-aq búkil birinshi qabatty jaılap aldy. Biz de kezek-kezek kóılek, shalbarymyzdy útiktegen bolyp, sol bólmeden shyqpaımyz. Tipti sharýamyz bolmasa da kezekshi Jumaǵalımen jaǵalasqandaı nemese onyń «saqshylyq» qyzmetine senbegendeı sol bólmege jıi kirip-shyǵyp júrgenbiz. Mynandaı aıtýly astyń aldynda sabaq qarap, ony mıǵa qonaqtata qoıý sonshalyqty qıyn, kúrdeli mindet bolsa da, bólmede kitapqa úńilgen bolyp otyrǵanbyz.
– Kıimderimizdi útiktep bolsaq, bólmege baryp otyraıyq. «Beseýi birdeı bir kastrıýldi kúzetip júr» dep basqalar bizdi kúlki qyp júrer, – degen Qojabektiń aqylynan keıin bólmege kelip, baıyrqalaǵan túrimiz ǵoı. Bir kezde aıdahar qýyp kele jatqandaı alaq- julaq etip, Jumaǵalı kirip kelgen.
– Jigitter, kastrıýl joq. Qalaı áketkenin bilmeımin? – deıdi ol amaly taýsylǵandaı. Bul sóz «Jaý shapty!» degendeı estilip, bárimiz «naızam qaıda?» degendeı bop, ornymyzdan atyp-atyp turdyq. Bir kastrıýl shala pisken jylqy etiniń jolynda aıanatyn emespiz.
– Toqtańdar, jigitter! – degen Aqseleý. – Qarny ashqan bireýler qyzyǵyp ketip alǵan ǵoı. Ashý ústinde artyq áreketke baryp, tamaq úshin tóbelesken degen atqa qalmaıyq. Eger kastrıýldi basqa jaqqa áketip qalmaı, osy jataqhana ishinde qaldyrsa, men ony ońaı tabamyn.
Ol ornynan turyp, esikke bettegende «Bizge aqyl aıtyp otyryp, ózi bireýlermen sharmaaıaqtasyp qalar» degen oımen qasyna men erdim. Ol jylqy etiniń ádemi ıisiniń ózi solǵyn tartyp qalǵan as bólmege kirip shyqty da, birden ekinshi qabatqa bastaıtyn baspaldaqpen kóterildi. Solǵyndaý bolsa da bir ıis bar, demek ury baspaldaqpen kóterilgen. Ár bólmeniń tusynan mysyqtabandap ótip kelemiz.
– Bul qabatta da joq, – dedi Aqań maǵan sybyrlap. – Jylqy etiniń ıisi áli-aq «men mundalaýǵa» tıisti.
Aıtqandaı, úshinshi qabattaǵy birer jyl burynyraq úılengen joǵary kýrstyń jas jubaılary turatyn bólmeden Aqań aıtqan ıis «men mundalap» bizdi jetektep alyp kelgen. Esikti qaǵyp edik, ishtegiler ózara kúbirlesip, esikti ashqysy kelmegen. Sol kezde Aqań bul bólmedegi turǵyndy burynnan tanysa kerek:
– Áı, Qareke, men Aqseleýmin ǵoı. Baǵanaǵy bir kelisim boıynsha kelip turmyn. Esigińdi tezirek ashsańshy. Bala bólep jatqannan saýmysyń? – dedi jaıbaraqat qana.
Esik ashyldy. Men de burynnan kórip júrgen kózildirikti aqquba jigittiń óńi ońǵan shúberekteı bozaryp ketipti.
– Aqa, inim, rasynda anaý kezekshi bolyp júrgen dostaryń bireýmen qyzý áńgimege kirisip ketken eken. Baıqaı ma, baıqamaı ma dep oıyn retinde bastaǵan isimnen minekı...
– О́ı, Qareke-aı, myna zamandas jeńgemdi áli de aldap tursyń, á?! Ekeýimiz baǵana kelistik qoı. Jeńgeıge: «Myna etti tamaq ázirleıtin bólmeden ıelerine bildirmeı alyp keldim» dep aıt. Jeńgeı bul sózińdi qalaı qabyldar eken?» – dep úıretip jiberip edim ǵoı. Solaı dediń be?
Jigit kózildirigin bir alyp, bir kıip, berekesi bek ketip qaldy.
– Olaı demedim, olaı demedim, – degen sózin birneshe qaıtalap jiberdi.
– Onda ne dep ediń? – deıdi Aqseleý.
– Plıtalary synyp qalǵan bir jigitterdiń kastrıýli dep edim... – Kózildirikti jigit sasqalaqtap, shyndyqtan múlde shalǵaı shyǵyp ketti.
Qaratory kelinshegi kúıeýine qarap:
– Ońbaǵan-aý, «Saǵan aıtpaı tómende aýyldan kelgen etti pisirtip ákeldim» degeniń qaıda? Sýaıttyǵyńmen qosa, ury ekenińdi eki jyldan beri men nege bilmegenmin?! – dep qamyr jaıyp jatqan oqtaýyn laqtyryp jiberip, jylap otyra ketken.
Urymyzdy, urlatqanymyzdy tapqanmen, myna erli-zaıyptylardyń otynyń basyna óte aýyr kináni artyp qoıǵanymyz úshin janymdy qoıarǵa jer tappaı men turmyn. Bul qııametten shyǵar jol tabylmastaı kóringen. Sol kezde Aqseleýim qarqyldap bir kúlsin.
– Áı, Qareke, ekeýimiz oınaımyz dep, ot qana emes, órt shyǵara jazdadyq. Qalaı, jeńgemizdiń bótennen búldirgini paıda kórmeıtinine kóziń endi jetti me? Jeńgem bul synnan múdirmeı ótti, al óziń qalaı aqtala alasyń? – dep, men oılamaǵan áńgimeni bastaǵanda, eshteńe túsinbeı ań-tań bolyp, betine qaradym. Jańa ǵana aǵyl-tegil jylap otyrǵan qaratory kelinshek te ań-tań bolyp Aqseleýdiń betine qaraǵan. Úı ıesi de kózildirigin qaıta-qaıta súrtkilep, bir kinásiz adamnyń rólinde oınap turǵan akter sııaqty elestedi.
– Sizdiń otaǵasy ekeýimiz birinshi qabatta as ázirlep, kıim útikteıtin bólmede jolyqqanbyz. Aýyldan kelgen etti moldap asyp, bir toıaıyq dep edik, elektr plıtamyz buzylyp, ne isterimizdi bilmeı turǵanda, Qarekeń «Bizdiń bólmedegi plıtany ala tur» dedi. Sonda maǵan bir oı tústi de, Qarekeńe bylaı dedim: «Kastrıýldi bólmeńe aparyp jeńgeıge astyraıyq. Qaıta mynandaı etke makaron salyp, obaldy qylmaı, jeńgeıge qamyr ıletip, qazaqsha et qyp jeıik» dep ıdeıa aıtqan edim. Onyń ústine Qarekeńe: «Men barǵan kezde sen shala pisken etti urlaǵan kisi bol. Kelinshegińdi bir synaıyq» degen edim. Kerisinshe, artyqtaý ketken oıynym úshin ekeýiń de meni keshirińder, – dedi Aqseleý.
Kelinshek áli de eshteńeniń baıybyna bara almaı kúıeýi men Aqseleýdiń betine kezek-kezek qarady. Aqań áli de aıylyn jııar emes. Eńkeıip jas jeńgesiniń arqasynan qaqty.
– Jaraıdy jeńgeı, búlingen eshteńe joq. Siz bizdiń synnan múdirmeı óttińiz. Qaıta tapsyrǵan sózdi aıtpaı, bárin búldire jazdaǵan Qarekeń bul synnan ózi súrindi. Al jaqsy, et pisken soń jigitterimdi ertip kelermin, – dep ol bólmeden shyqty.
Men de shyǵyp bara jatqanda, Qarekeńe kózim túsip edi, betine qan júgirip, kelinshegine kúlimdep qarap tur eken. Onyń osy is-áreketinen keıin «Myna urlyq shynynda ádeıi uıymdastyrylǵan oıyn ba?» degen kúdiktiń paıda bola bastaǵany ras. Olardan shyǵa bere Aqseleýdiń betine qarap: «Bularyńnan birdeńe uqsam buıyrmasyn» dedim.
– Uqpaıtyn nesi bar? – dedi ol betime qarap. – Bir asym et úshin azamattyń basqalar men zaıyby aldyndaǵy bedelin qalaı túsireıin? Birinshiden, Qarekeń bir ret ashkózdenemin dep ómir boıy umytpastaı sabaq aldy. Ekinshiden, biz erli-zaıyptylardyń senimderine úlken syzat túsirýden saqtap qaldyq. Bul – aldymen ekeýimizdiń jeńisimiz.
– Ekeýimizdiń emes, seniń jeńisiń, – deımin onyń azamattyń jaza basqan qateliginiń tigisin tapqyrlyqpen jatqyzyp jibergenine rızalyǵymdy bildirip. Aqańnyń uryny qalaı tapqanyn, sonan soń Qarekeńdi qańqý sózden, jaman attan qalaı qutqarǵanyn bólmedegilerge aıtpa dese de, aıtyp berdim jáne búgin sol úıge baryp, kádimgi qamyry salynyp, pııazy týralyp, buryshy sebilgen qazaqsha daıarlanǵan etti jeýge úshinshi qabattaǵy sol jigittiń bólmesine qonaqqa baratynymyzdy aıtyp, eń aldymen keshki asyn qoldy ǵyp alǵan Jumaǵalıdy jáne basqalaryn qýandyrdym. Al Aqań barlyǵymyzǵa bul áńgime osy bólmeden shyqsa, dostyǵymyzǵa óshpesteı daq túserin qatty eskertti. Arada pálen jyl ótken soń jáne qupııa oqıǵany jarııalaǵanym úshin renjıtin Aqańnyń ózi de qazir ortamyzda joqtyǵyn paıdalanyp, aıtyp otyrmyn.
* * *
Qarekeń kinásin jýyp-shaıaıyn dese kerek, eki-úsh shólmek «stýdentterdiń konıagy» atanǵan «Portveın-12» deıtin sharapty daıarlap, shaıdyń dastarqanyna da qajetti biraz tátti-dámdilerdi alyp qoıǵan eken. Beseýimiz de qudalyqqa kelgendeı iship-jep, bólmemizge oraldyq.
«Meni soǵystan oralmaǵan ákemniń aǵasy men zaıyby jetimdik kórsetpeı, óz balalaryndaı erkeletip ósirdi» deýshi edi Aqań. Shamasy, ol kisiler de aýqatty, mal-jandy kisiler bolsa kerek, kýrstasymyzdyń kıimi kóbimizde joq tańdaýly dúnıeler bolsa, qaltasy da qur júrmeıdi. Bar bolǵan soń, sońyndaǵy seneri myǵym bolǵan soń, qaısybirimizge uqsap, tıyn sanamaı myrzalyǵyn da jıi kórsetedi. Eń aıaǵy sabyn, shulyq sııaqty usaq-túıek alsa da beseýimizge túgel alýǵa tyrysar edi. Jaqsy kıinip, jaqsy kórinip júrgen soń, seri bolyp kóringisi keletini de bar. «Qaltamdy tompaıtady» dep, ózi shegip júretin «Belomor kanaly» deıtin papırosyn Jumaǵalıdyń qaltasyna salyp qoıyp, «Shylym shekken kezde qasymnan tabylarsyń» deıtini de sol seriliginiń bir kórinisi edi. Aqseleýge ákesiniń ornyna áke bolǵan Amanbek deıtin kisiniń poshta arqyly eki jáshik etti bir-aq joldaýy bizdi de qýandyrǵany ras. Árıne, ózimizge mundaı mol sybaǵa kelmeıtindikten, azdap yńǵaısyzdanatynymyz da ótirik emes.
Osynsha mol etti saqtaıtyn tońazytqysh degen qaıdan bolsyn, dúkennen ákelip daıarlap qoıyp, Qarekeńniń bólmesinen kelgen soń etimizdi úsh dorbaǵa salyp, terezeniń jeldetkishinen shyǵaryp qoıǵanbyz. Jerge túsip ketpes úshin tor dorbanyń baýlaryn qosyp, jýan jippen terezeniń tutqasyna baılap qoıyp, tósegimizge jatyp alyp, «Bizdiń jaqta...» dep bastalar áńgimeni biraz jerge jetkizip tastap, endi kózimiz iline berip edi, Qojabektiń «áketti» degen jan daýysy shyqty. Atyp-atyp turyp, shamdy jaqtyq. Pyshaq uzyn syryqtyń basyna baılaǵan tor dorbalardyń ekeýin kesip túsirip, úshinshisin qıdalap jatyr eken. Biz terezege umtylǵan kezde úshinshi dorba da et-metimen jerge qulap tústi. Ekinshi qabattan sekiretin emes, oljaly bolǵan ekeýdi kózben de, biraz balaǵat sózben de shyǵaryp salyp, shala-sharpy kıinip syrtqa shyqqanda, urylar alyp úlgere almaı ketken eki-úsh kesek et pen bir beldemeni alyp, bólmege keldik.
– Erteń kýrstastarymdy shaqyraıyn dep oılap edim, sumyraılar buıyrtpady, – degen Aqańa ne dep jubanysh aıtarymyzdy bilmeı otyrsaq, ol qaǵaz-qalamyn alyp, áldene jaza bastady.
– О́ı, tún ishinde ne jazyp otyrsyń? – deımin. Ol:
– Hat, – deıdi.
– Ne qylǵan hat?
– Ákeıge, taǵy et jiber dep.
«Myna shirkin bizdiń toq júrýimizdi moınyna alǵan ba?» dep oıladym sonda.
Kádirbek SEGIZBAIULY,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri