Agrarlyq sektordy alǵa súıregender

Tamshylatyp sýarýdyń tıimdiligi

Bıyl ózderi ósirgen eginnen nesibe tergen sharýalar 29,5 myń tonna kartop, 141 myń tonna kókónis, 22,6 myń tonna baqsha ónimin jınaýdy kózdep otyr. Egin sharýashylyǵyna tórt bıýdjettik sýbsıdııalaý baǵdarlamasymen jergi­likti qazynadan 315,9 mln teńge qarjy bólingen. Onyń ishinde tyńaıtqyshtar úshin 50 mln, sý jetkizý shyǵynyn sýbsıdııalaý 248 mln, tuqym sharýashylyǵyn damytýǵa 12 mln teńge qaralypty. Buǵan qosa pestısıdterdiń qunyn sýbsıdııalaýǵa qaralǵan 5 mln teńge bar. Qyrkúıek aıyna deıin sý jetkizý men tyńaıtqyshtar qunyn sýbsıdııalaý baǵdarlamalary boıynsha 138 mln teńge qarajat tólenip otyr.

– Aýyl sharýashylyǵy salasyn janar-jaǵarmaımen qamtamasyz etý maqsatynda oblysqa 1 080 tonna jeńildetilgen baǵadaǵy dızel otyny bólindi. Munyń 600 tonnadan asta­my aýyl sharýashylyǵy taýaryn ón­dirýshilerge jeńildetilgen baǵamen beriledi. Osy kezge deıin 9 sharýa­shylyqqa 155 tonna janar-jaǵarmaı jetkizildi, – deıdi Baǵdat Rústemov.

Máselen, Mahambet aýdanyndaǵy «Dastan» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Qonys Ermanovtyń aıtýynsha, egin egilgen alqaptyń kólemi – 115 gektarǵa jýyq. Onyń 90 gektaryna kókónis-baqsha daqyldary, 18 gektar aýmaqqa kartop, 5 gektar jerge júgeri tuqymy egilgen. Sharýa qojalyǵy júgeriniń «Pıoner» atalatyn túrin alǵash ret ósirýdi qolǵa alǵan. Bul qojalyqta 15 jyldan beri tamshylatyp sýarý tehnologııasy qoldanylady. Osyndaı ádispen sýarylǵan júgeriniń ár gektarynan 400 sentner ónim jınalypty. Endi aldaǵy jyly júgeri alqabyn 20 gektarǵa jetkizý josparlanyp otyr.

– Kórshiles Reseıdegi tamshylatyp sýarý ádisi arqyly júgeri ósiretin sharýalarmen tyǵyz baılanys ornatyp, tájirıbe almastyq. Bul tehnologııanyń tıimdiligi kóp. О́ıtkeni sý daqyldyń tamyryna tikeleı jetip, ónim alý kórsetkishin ulǵaıtady. Júgerini alǵash ret eksek te, mol ónim aldyq. Bıyl júgeri alqaby az kólemde bolǵandyqtan, onyń ónimin qolmen jınadyq. Aldaǵy jyly júgeri alqabyn ulǵaıtsaq, ónimin jınaý úshin kombaın men arnaıy tehnıkalar alatyn shyǵarmyz, – deıdi Qonys Ermanov. – Júgerini egýge mal azyǵynyń tapshylyǵy yqpal etti. Júgeriniń sobyǵyn qusqa, al sabaǵyn malǵa azyq retinde paıdalanýǵa bolady. Biz eginnen bólek, tórt túlik pen qus sharýashylyǵyn qosa júrgizip otyrmyz. Qazir 2 500 qoı, 459 sıyr, 261 jylqy men 17 túıe bar.

Tamshylatyp sýarý ádisin Jylyoı aýdanynda turatyn Izimǵalı Qarabalıev pen Talǵat Sórıev te tıimdi qoldanyp otyr. Olar 1998 jyly «Birlik» sharýa qojalyǵyn quryp, Qulsary qalasynan 30 shaqyrym qashyqta alǵash ret qarbyz ósirýdi qolǵa alǵan. Sodan beri bul isti úzdiksiz jalǵastyryp keledi.

– Ras, bastapqyda tájirıbemiz bol­mady. Sol sebepten alǵashqy 3 jyl­da ónim jınaı almadyq. Ásirese zııan­­kes­ter jándikterge qarsy nendeı shara qoldanýdy bilmedik. Internettiń qo­syl­maǵan kezi ǵoı. Kitaphanalarǵa baryp, zııankestermen qalaı kúresýdiń tásilderi jazylǵan kitaptar izdestirdik. Keıin osy salanyń mamanymen kezde­sip, aqyl-keńesin tyńdadyq. Tek tórt jyldan keıin ǵana ónim alýǵa qol jetkizdik, – deıdi I.Qarabalıev.

Ol Reseı Federasııasynyń Oryn­bor oblysynda dúnıege kelgen. Qazir Jylyoı aýdanynyń ortalyǵy – Qul­sary qalasynda turady. Bıyl onyń «Birlik» sharýa qojalyǵy 15 gektarǵa qarbyz ben qaýyn ósirdi. On jyl buryn tamshylatyp sýarý tehnologııasyn iske qosty. Bir qyzyǵy, sharýa qojalyǵy qurylǵan 24 jyl ishinde memlekettik baǵdarlamamen jeńildetilgen nesıe de, tipti sýbsıdııa da alǵan emes.

– Memleket maǵan jer berdi. Endi men nege memleketten qarjylyq kómek suraýym kerek? Árkim óziniń shamasy keletin isti qolǵa alsa, eshkimge alaqan jaımaýǵa bolady. Biz óz kúshimizben sharýashylyǵymyzdy órkendetip, jemisin kórip otyrmyz. Balalary­myzdy ósirdik. Olarǵa joǵary bilim alýǵa qoldaý kórsettik, – deıdi fermer.

Tóskeı toly tórt túlik

Tórt túlik óńirdiń barlyq aýdanynda bar. Onyń ishinde Qurmanǵazy, Qyzylqoǵa, Jylyoı aýdandarynda asyl tuqymdy túlik sany óskeni baıqalady. Máselen, bıylǵy tamyzǵa deıin múıizdi iri 212,9 myńǵa, qoı 703 myńǵa, jylqy 114,4 myńǵa kóbeıgen. Alaıda tóskeıdi tórt túlikpen toltyrýdy kózdegen sharýalar sannan góri sapaǵa mán bergendi qolaıly kóredi.

Munyń naqty mysalyn Qyzylqoǵa aýdanynan baıqaýǵa bolady. Aýdandyq ákimdiktiń baspasóz qyzmeti usynǵan málimetke súıensek, sońǵy jyldary tóskeı tolatyndaı tórt túlik sany ósken. Qazir aýdanda 38 myńnan asa sıyr, 20 myńǵa jýyq jylqy, 2 myńnan asa túıe bar. Al qoı-eshkiniń sany 170 myńǵa jýyqtaǵan. Bıylǵy 8 aıda 49 sharýa qojalyǵy 34 asyl tuqymdy buqa, 98 sıyr, 25 qoshqar satyp alǵan. Olarǵa bul úshin 56 mln 675 myń teńge memlekettik sýbsıdııa tólendi. Bul aýdan «Haırolla», «Qurman», «Aıan», «Nurly dala Agro fırmasy», «Nur-Aı», «Shyńǵyshan», «Juldyz», «Esen», «Shadııar», «Dýman», «Nazgúlim» sharýa qojalyqtary, «Jasqaırat» jaýap­kershiligi shekteýli seriktestigi men «Shýkatyrov» jeke kásipkerligi tú­lik sanyn asyldandyrýǵa úles qosyp júr.

Sońǵy jyldary bul salada iri jobalardy iske asyrýǵa yntalylar baıqalyp otyr. Qazir Atyraý qalasynyń mańynda 1 500 iri qarany bordaqylaý alańy, Qyzylqoǵa aýdanynda sút óńdeý kesheniniń qury­lysy júrip jatyr. Mundaı joba­larǵa árıne qomaqty qarjy salynady. Sol sebepten, memlekettik baǵ­darlamalarmen agrosektordy alǵa súı­reıtin jobalarǵa jeńildetilgen nesıe túrinde qoldaý kórsetilip keledi. Máselen, keıingi eki jylda Atyraý oblysynyń 407 kásipkerine 3,6 mlrd teńgeniń nesıesi berildi. Al bıylǵy 6 aıda aýyl sharýashylyǵy salasynda 93 joba qarjylandyrylyp, shaǵyn kásipkerlikpen aınalysatyn 42 adam jergilikti jáne memlekettik baǵdarlamalar sheńberinde 464,56 mln teńgeniń nesıesine qol jetkizdi. Onyń ishinde «Agrarlyq nesıe korporasııa­sy» AQ Atyraý fılıaly arqyly «Agrobıznes» baǵdarlamasymen 7 sharýa qojalyǵyna 126,03 mln, «Bas­taý-Qyzylqoǵa NS» JShS 5 sharýa qoja­lyǵyna 72,38 mln, taǵy 1 seriktestikke 20,3 mln, «QazAgroQarjy» AQ Batys Qazaqstan oblystyq fılıalynan 9 sharýa qojalyǵyna 111,36 mln teńge nesıe berilgen.

Bul salaǵa da ınvestısııa quıýdy kózdegen bar. Buǵan mysal retinde ótken jyly ınvestorlardyń 830 mln teńgeni quraǵan qarjysyna salynǵan 6 joba iske qosylǵanyn aıtýǵa bolady. Máselen, Atyraý qalasynyń aýmaǵynda «Otbasy» sharýa qojalyǵy 1 gektar aýmaqty alyp jatqan jylyjaıdy iske qosty. Jobanyń quny – 200 mln teńge. Al Inder aýdanynda «AsylAgro» sharýa qojalyǵy 80, Mahambet aýdanynda «Jumaǵalıev» sharýa qojalyǵy 100, Atyraý qala­synda «Saǵıeva» sharýa qojalyǵy 160 gektar aýmaqty jańbyr jaýdyrý arqyly sýaratyn qondyrǵylarǵa qol jetkizdi. «Jumaǵalıev» jeke kásipkerligi 400 mln teńgege baǵalanǵan mal bordaqylaý alańynda 1 myń iri qarany semirtip, jylyna 235 tonna et daıyndaýdy qolǵa aldy. Sondaı-aq «Oz Sut» JShS-niń jylyna 720 tonna sút qabyldaý sehy jumysyn bastady. Bıyl taǵy 6 ınvestısııalyq joba iske asyrylyp jatyr.

Eshki sútiniń ereksheligi

Munaıly óńirde de eshkini ósirip, onyń sútinen túrli ónim daıyn­daý­dy maqsat etkender bar. Bul isti aldy­men Mahambet aýdanyndaǵy «AtyraýAgroО́nimderi» sharýa qoja­lyǵy qolǵa alyp, 2013 jyldan beri asyl tuqymdy eshki fermasyn ashty. Fermada jylyna 180 tonna eshki súti óndirilip, 140 tonna ónim shy­ǵa­rý josparlanǵan. Atalǵan ferma­ǵa Gollandııadan Saanen atalatyn asyl tuqymdy 150 eshki ákelindi. Sheteldik eshkiler jergilikti aýa raıyna tez beıimdelipti.

– Eshki sútiniń emdik qasıeti mol. Ásirese jas náreste úshin dárýmen kóp. Sol sebepten em úshin taptyrmaıtyn eshki sútin óndirýdi kózdedik. Qazir óńir turǵyndaryna eshki sútinen alynǵan qaımaq pen súzbe tipti, sheteldik jeńsik as sanalatyn balqytylǵan irimshiktiń birneshe túrin usynyp otyrmyz. Bul ónimderge jergilikti naryqta úlken suranys bar, – deıdi V.Rozmetov.

Jalpy, quny 600 mln teńgeni quraǵan bul joba memleket qoldaýymen júzege asyryldy. Qarjynyń 50 pa­ıyzyn kásipker Vladımır Rozmetov óz esebinen salypty. Aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy ıtalıandyq eń ozyq tehnologııa ornatylǵan ámbebap keshende sút óndirýden bastap ony óńdeý úderisi tolyqtaı avtomattandyrylǵan. Qazir eshki sútinen «Sharýa», «Qazaqstan», «Standart», «Ashanalyq», «Gaýda» irimshikteri, aq jáne ystalǵan qurt, sary sý men ıogýrt, qaımaq sekildi ónimder daıyndalady.

Al Jylyoı aýdanynyń turǵyny Amanjan Qusaıynov asyl tuqymdy fran­sýzdyq alpi eshkilerin ósirip otyr. Jas jigit bul isin 2014 jyly bastaǵan.

– Bul eshkiniń aıyrmashylyǵy kúnine úsh lıtrge deıin beredi. Fransııadan úsh eshkini aldyrǵan edim. Qazir eshkiniń sany elýge jetti. Alǵashynda eshki sútin ulymnyń emi úshin ǵana paıdalandym. Keıin ony otbasylyq kásipke aınaldyrdym. Eshkiniń shóbin arnaıy gıdroponıkalyq qurylǵynyń kómegimen daıyndaımyn. Jemdi ártúrli qalalardan aldyramyn. Máselen, arpany Oral qalasynan jetkizip otyrmyz. Al eshkilerdi saýý ozyq tehnologııanyń kómegimen júzege asyrylady. Eshki sútinen separator arqyly qaımaq, súzbe, ıogýrt jasalady, – deıdi A.Qusaıynov.

Onyń aıtýynsha, mal sharýashy­ly­ǵy­­men aınalysýdyń ózindik qıyn­dyq­­tary bar. Ásirese elimizde sútti eshki sha­­rýa­shylyǵy týraly aqparattyń azdy­ǵy sharýaǵa kedergi keltiredi eken. Sol se­­bep­ten aldaǵy ýaqytta aǵylshyn tilin úı­­renip, Eýropadaǵy eshki fermalary­na tájirıbeden ótýge barýdy kózdep otyr.

Atyraý oblysy