Atom jáne jasyl energetıka

Almatyda Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń uıymdastyrýymen ótken «Iаdrolyq ǵylym jáne tehnologııalar» atty IV halyqaralyq ǵylymı forýmǵa Fransııa, Belgııa, Shveısarııa, Ázerbaıjan, Mysyr, Japonııa, Italııa, Norvegııa, Latvııa, Reseı, О́zbekstan jáne t.b. elderden kelgen 300-den astam ǵalym ıadrolyq fızıka, atom energetıkasy, radıasııalyq ekologııa jáne medısına salasyndaǵy zamanaýı zertteýlermen bólisti.

Búginde Eýropalyq ıadrolyq zertteýler ortalyǵy (CERN), Reseıdiń Dýbna qalasynda or­nalasqan Birikken ıadrolyq zertteýler ınstıtýty, taǵy da basqa bedeldi ortalyqtarmen ǵylymı-tehnıkalyq yqpaldastyqta ju­mys istep otyrǵan Iаdrolyq fı­­­zıka ınstıtýtynyń maman­dary medısına, aýyl sharýa­shy­lyǵynyń ártúrli salalarynda ıadrolyq fızıka ǵylymynyń jetistikterin ıgilikke aınaldyryp otyr.

Qazaqstandyq ǵalymdar ıadro­lyq fızıka salasyndaǵy qol­danbaly jáne irgeli ǵylymı zertteýlerdi damytýmen qa­tar atom energııasyn halyq sharýa­shylyǵynda paıdalanýdyń tıim­diligin dáleldep keledi. Bú­ginde ınstıtýttyń jetistikteri elimiz ǵana emes, shetelderde de zor sura­nysqa ıe. Bas dırektor, fızı­ka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, akademık Saıabek Sahıev ınstıtýttyń 2030 jylǵa deıin álemniń aldyńǵy qatarly zertteý ortalyqtarynyń elıtasyna qosylý múmkindigi turǵanyn atap ótti.

Qazirgi kezde ınstıtýt aýma­ǵynda azaı­tyl­ǵan ýrandy paıdalaný maqsatynda ja­ńar­tylǵan reak­tor jumys istep keledi. VVR-K reaktory bazasynda mu­naı-gaz salasy, sondaı-aq álem­dik densaýlyq saqtaýdyń eń ozyq baǵyttarynyń biri bo­lyp sanalatyn ıadrolyq me­dı­sınaǵa arnalǵan preparattar ón­diriledi. Sońǵy jyldary ra­dıo­farmpreparattardyń spek­tri keńeıip, onkologııalyq aýrýl­ardy erte kezeńde dıagnos­tıkalaý jáne emdeý óndirisi tıimdiligin kórsetip otyr. Saıabek Sahıev atap ótkendeı, endigi kezekte ýrandy shıkizat kózi re­tinde óndirip qoımaı, óńdeý óner­kásibin damytýǵa basymdyq berý qajet. О́ıtkeni ıadrolyq fızıkanyń múmkindigi zor, ony halyq sharýashylyǵynyń barlyq salasynda tıimdi paıdalanýǵa bolady. Qurylys, sondaı-aq aýyl sharýashylyǵynda ra­dıo­aktıvti ızotoptardyń bel­sen­diligin taldaýmen, zertteýmen aı­nalysyp otyrǵan ıns­tıtýt mamandarynyń medısınalyq týrızm baǵytyndaǵy jobalary da nazar aýdararlyq. Sonymen birge ınstıtýt bazasynda azyq-túlikti zalalsyzdandyrýǵa, ıaǵnı radıasııalyq óndeý jumys­tary jandanyp keledi. Mysa­ly, eli­mizde astyq ónimderiniń 40 pa­ıyzǵa jýyǵy durys saq­tal­maı­­tyn bolsa, bul kórsetkish shet­­­elderde 8 ǵana paıyzdy qu­raıdy. Iаǵnı radıasııalyq óńdeýden ótken ónimderdiń saq­­talý ýaqyty da uzaq. Osy oraı­da Iаdrolyq fızıka ınstıtýty Almaty tehnologııalyq ýnı­ver­sıteti jáne Qazaq ulttyq agrar­lyq ýnıversıtetimen taǵam qaýip­sizdigi salasyndaǵy ju­mys­tardy jolǵa qoıǵan. Bul ba­­ǵyttaǵy jobalarǵa sońǵy ýa­qytta ónerkásip oryndary da qy­zyǵýshylyq tanytyp keledi.

Sońǵy on jylda ınstıtýt elimizdegi ra­dıa­sııalyq qaýipti obektilerdiń radıo­ekologııalyq táýekelin tómendetý maqsa­tynda qorshaǵan ortanyń radıasııalyq jáne ekologııalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etetin tehnologııalardy ázirleýdi jolǵa qoıǵan. Forýmǵa Japonııadan kelgen Chiyoda Technol Corporation prezıdenti Atarý Inoýe ıns­tı­týtpen ıadrolyq qaýipsizdik sa­la­syn­daǵy birlesken joba­lardyń júzege asyp jatqanyn atap ótti. «Iаdrolyq fızıka ıns­tıtýtynyń álemdik deńgeıdegi ornyn joǵary baǵalaımyz», dedi óz sózinde Atarý Inoýe. Onyń aıtýynsha, sońǵy bes jylda júzege asqan jo­balar tıimdiligin kórsetip, ınstı­týt­tyń radıoaktıvti ızotoptaryna japondyq kompanııa tara­pynan suranys artyp keledi. Búginde Japonııada Fýký­sımodaǵy apattan keıin qy­ryqtan astam reaktordyń ju­mysy toqtap turǵany belgili. Sal­da­rynan kún asty elinde medısına salasyna qajetti radıo­ızotoptardy daıyndaý múmkindigi joq. «Instıtýtta  óndi­rilgen ızotop­tardy óndiris­te qoldanyp jatyrmyz. Biz­diń kompanııa radıasııalyq aýmaq­ta jumys isteıtinderdiń qa­ýip­sizdigin qamatamasyz etý do­zımetrlerin shyǵarýmen qatar atom reaktorlaryna jaqyn mańda ornalasqan keńselerde jeke qorǵanys quraldary men atom reaktorlaryna kerekti quraldardy qamtamasyz etýmen aınalysady. Sonymen birge radıasııalyq nysandarǵa monıtorıng jasaıdy. Radıoızotoptar Qazaqstan men ózge shetelderden ımporttalady. Aldaǵy ýa­qytta Iаdrolyq fızıka ınstıtýtymen joba­lardy damyta otyryp, radıasııalyq qaýip­sizdikti kú­sheıtý maqsatynda jumys isteı­miz», dep atap ótti Atarý Inoýe. 

«Turaqty damý baǵdarlamasy aıasynda atom energetıkasyn eko­logııalyq maqsatta, jasyl energetıkada qoldaný adamzat qol jetkizip otyrǵan jetistikterdiń biri», dep atap ótti forým barysynda Birikken ıadro­lyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory, fı­zıka-matematıka ǵylym­darynyń doktory, akademık Grıgorıı Trýbnıkov.

Osy oraıda reseılik ǵalym álemde atom ındýstrııasy boıyn­sha kóshbasshy orynda turǵan «Rosatomnyń» ıadrolyq fızıka jáne zamanaýı ıadrolyq teh­nologııalar ne­gizindegi jo­balarynyń ıadrolyq materıal­dardy joǵary standartty paı­dalanýǵa negiz­delgenine toq­talyp, medısına, ónerkásip, paı­­daly qazbalardy alý, dıagnostı­kalaý salasyn ıadrolyq tehnologııalarsyz elestetý múmkin emes­tigin alǵa tartty.

Qazaqstan Birikken ıadrolyq zertteýler ınstıtýtynyń múshesi retinde Reseımen atom energıkasy salasyndaǵy yqpaldastyqty ǵylym, bilim salasynda damytyp keledi. Jýyrda Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-da MIFI fılıaly ashylyp, taraptar ıadro­lyq fızıka salasynda bakalavr jáne magıstrlerdi daıarlaý kelisimine kelgeni belgili. Sonymen qatar yqpaldastyq L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetimen de jol­ǵa qoıylǵan.  Grıgorıı Trýb­nıkovtiń aıtýynsha, Reseıdiń Dýbna qalasynda ǵylymı tehnologııalardy zerttep, jańa býyn reaktorlarynda jumys istep, bilimin jetildirip jatqan 100-den astam qazaqstandyq fızık-mamandardyń vaksına, joǵary magnıtti jańa býyn pro­vodnıkterin, radıasııalyq tehnologııalar úshin údetkishterdi ázirleýdegi zamanaýı múm­kindigi týraly aıtyp ótti.

Iаdrolyq fızıka ınstıtýty 65 jyldyq tarıhynda bir­neshe býyn maman daıar­laýmen qatar ıadrolyq jáne radıasııalyq tehnologııalardy ázirleý jáne qoldaný, medısına men ónerkásipke arnalǵan radıoızotopty ónimder shyǵarý, atom energııasyn paıdalaný maqsatynda irgeli zertteýlermen aınalysýda. Al osy ǵylymı jetistikterdi óndiriske engizip otyrǵan keshendi ǵylymı-ón­­di­ristik ortalyq retinde atom ener­getı­kasyn ıgilikke paıda­laný, ýrandy beıbit maq­sat­ta qoldaný jobalarynyń tıim­diligin dáleldeýda. Osy oraıda ınstıtýt mamandary elimizdiń ıadrolyq fızıka salasyndaǵy jetistikterin forým aıasynda keńi­nen tal­qylap, halyqaralyq keńistikti alańdatyp otyrǵan ári ǵalymdar qol jetkizgen ǵylymı jetistikterimen bólisti.

ALMATY