Jahandyq qarjy júıesi: daǵdarys týdyrǵan dármensizdik

Astana ekonomıkalyq forýmy: 2-shi kún Elordada ótip jatqan Astana ekonomıkalyq forýmy keshegi kúni odan ári jalǵasty.  Bul kúni de osy halyqaralyq deńgeıdegi iri basqosý aıasynda birqatar konferensııalar men forýmdar jáne sessııa­lar bolyp ótti. Solardyń mańyzdy biri «Álemdik ekonomıka bolashaǵy: qarjylyq jahandaný nemese qarjylyq bólshektený» atty sessııa otyrysy boldy. Onyń jumysyna attary álemge tany­mal qarjygerler men saıası qaı­ratkerler qatysty. Sessııa jumy­syn Bretton-Výdsty jańǵyrtý jónin­degi komıtetiniń atqarýshy dırek­tory  Mark Ýzan júrgizip otyrdy. Forýmnyń kún taqyrybynda keltirilgenindeı, halyqaralyq qarjy júıesi bolashaqta bir-birine qaıshy eki baǵytta damýy múmkin. Onyń birinshisi – úlken ıntegrasııalaný baǵyty bolsa, ekinshisi segmenttelý nemese ózara tuıyqtalý baǵyty bolmaq. Úlken ıntegrasııalanýǵa baǵyttalatyn birinshi jol neǵurlym paıdaly bolyp taby­lady, biraq sonymen birge, úlken mindettemelerdi qajet etedi. Bul ıntegrasııalaný túriniń taǵy bir artyqshylyǵy kapıtal­dy bólýdegi tıimdiliktiń kóte­rilýimen qatar elder arasyndaǵy árkelki damýshylyq kórinisi azaıa túspek. Al segmenttelý joly damýdyń múldem qara­paı­ym­dalý kórinisi retinde qaras­tyrylady. Osyndaı qaýip-qater halyqaralyq qarjy júıe­sinde, ásirese, onyń bank sektorynda  qazirdiń ózinde kórinis berýde. Ázirge, segmenttelý úderisi álem­dik damýǵa óz kóleńkesin tıgi­ze bastaıtyndyǵyna qansha ýaqyt ketetindigi túsiniksiz qal­pynda qalyp otyr. Atalǵan bas­qosýda sóz alǵan ǵalymdar men qarjygerler osy másele tóńi­reginde oı órbitti. Máselen, Halyqaralyq qarjy qorynyń batys elderi boıynsha departament dırektorynyń orynbasary Djon-Marııa Mılezı-Ferettı damýshy rynoktardy qazirgi kúni eki túrli qaýip-qaterdiń kútip turǵandyǵyn atap kórsetti. Sonyń birinshisi elderdiń júrgizip otyrǵan monetarlyq saıasatyna qatysty bolyp otyr. Osy saıasattyń yqpalymen sońǵy kezderi damýshy rynoktarǵa baǵyttalyp kelgen kapıtaldar men ınvestısııalar kólemi edáýir dárejede azaıa tústi. Demek, dedi  osy máselege baı­la­nysty sheshen, damyǵan elder­degi jaǵdaı qaıta qalpyna kel­gen­ge deıin damýshy elderdiń bir­qatarynda baıqalyp otyrǵan ulttyq valıýta turaqsyzdyǵy joıyla qoımaýy múmkin. Mine, osyndaı jaǵdaıda birqatar elder úshin jınaqtalǵan zeınetaqy qorlary ınvestısııanyń jańa kózderine aınala bastaǵandyǵy seziledi. Tipti, keıbir elderdiń jınaqtaýshy zeınetaqy qorlary qazirgi kúni halyqaralyq rynoktarǵa da shyǵa bastady. Ǵalym sońǵy jyldary álemdik qarjy daǵdarysynyń áserimen sodan qorǵanýdyń bir joly retinde óńirlik damý bankteriniń paıda bola bastaǵandyǵyn da atap kórsetti. Biraq, onyń pikirinshe, bul tásil daǵdarys saldarymen kúresýdiń belsendi quralyna aınala almaıdy. О́ıtkeni, olardyń qýattylyq kólemi halyqaralyq qarjy aǵymdaryna tótep bere almaıdy. Kelesi kezekte sóz sóılegen Ekonomıka professory, Os­na­brıýk ýnıversıteti  halyqaralyq ekonomıkalyq saıasat bóliminiń basshysy  Frank Vestermann, Ońtústik Kalıfornııa ýnıver­sı­te­tindegi ekonomıka jáne halyq­aralyq qatynastar jónindegi Dokson fakýltetiniń dekany  Djo­shýa Aızenman, Global Sovereiqn Markets, UBS Global Asset Manaqemment aǵa strategi  Massımıllıano Kastellı, Italııa­nyń burynǵy premer-mı­nıstri Romano Prodı, Nobel syılyǵynyń laýreaty Krıstofer Pıssarıdes, Avstrııanyń burynǵy kansleri Alfred Gýzenbaýer, QHR qarjy ınstıtýtynyń bas dırektory Djın Jongsııa sóz alyp, álemdik qarjy júıesin senimdi túrde qaıta qalyptastyrý joldary týraly óz oı-pikirlerin bildirdi.  Bul basqosý bilikti sarapshylardyń kózqarastaryna negizdelgen tartymdylyǵymen erekshelendi. * * * VII Astana ekonomıkalyq forýmy sheńberinde «Báıterek» ulttyq basqarýshy holdıngi» aksıonerlik qoǵamynyń Qazaqstan ekonomıkasyn damytýdaǵy róli» atty plenarlyq sessııasy bolyp ótti. Ony «Báıterek» UBH» AQ dı­rektorlar keńesiniń táýelsiz dı­rektory Klaýs Mangold mode­rator retinde júrgizip otyrdy. Ekonomıka jáne qarjy sala­synyń mamandary men sarap­shy­larynyń erekshe qyzyǵý­shy­lyǵyn týǵyzǵan bul mańyzdy sessııanyń kún tártibi boıynsha «Qazaqstannyń jańa Damý banki – teńgemen qarjylandyratyn úzdik bank», «Báıterek» UBH» AQ enshiles uıymdarmen otandyq shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý quraldary, «Báıterek» UBH» AQ enshiles uıymdarymen Qazaqstanda iske asyrylatyn ınfraqurylymdyq jobalardy qol­daýy» atty taqyryptar jan-jaqty talqylandy. Ses­sııa ju­mysyna Qazaqstan Respýb­lıkasy Premer-Mınıstriniń oryn­basary – Indýstrııa jáne jańa teh­nologııalar mınıstri Áset Ise­keshev, Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń orynbasa­ry – Qarjy mınıstri Baqyt Sul­tanov, Ekonomıka jáne bıýd­jet­tik josparlaý mınıstri Er­bolat Dosaev, «Báıterek» UBH» AQ basqarma tóraǵasy Qýan­dyq Bıshimbaev, Parlament depý­tattary jáne sheteldik qarjy ınstıtýttary men halyqaralyq uıymdardyń ókilderi qatysty. Memleket basshysy Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda «Qazaqstan-2050» Strategııalyq baǵdarlamasyn aıqyndap, elimizdiń álemdegi básekege qabiletti  damyǵan 30 eliniń quramyna kirý mindetin qoıdy. Búgingi órkenıet úrdisine nyq qadam basqan Qazaqstan ekonomıkalyq damýdyń sara jolynda ıntegrasııalyq baılanystarǵa basymdyq berýde, dedi Premer-Mınıstrdiń oryn­basary – Indýstrııa jáne jańa teh­nologııalar mınıstri Áset Ise­keshev sessııada sóılegen sózinde. Endi sanaýly kúnderden keıin elimiz Keden odaǵy quramyn­daǵy Reseı Federasııasy jáne Bela­rýs Respýblıkasymen Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq odaq qurý jónindegi shartqa qol qoıady. Ústimizdegi jyl­dyń sońyna deıin elimiz Búkil­­álemdik saýda uıymyna mú­shelikke qabyldanbaq. Mine, osy ınte­gra­sııalyq úderister Qa­zaq­stan ekonomıkasynyń damýyna jańa ser­pin berip, tyń belesterge bastamaq. Ekonomıkamyzdyń turaqty damýyn qamtamasyz etý úshin eli­mizde qajetti jaǵdaılardyń jasa­­lyp jatqanyna toqtala kelip, Áset Isekeshev Qazaq­stan­da jeke­shelendirýdiń ekin­shi tolqyny jarııalanyp, jeke menshik sala­nyń damýyna dań­ǵyl jol ashyl­ǵandyǵyn atap kór­setti. Bul rette elimizdiń qar­jy salasyn damytýǵa aıryq­sha basymdyq berip otyr. Qazaq­stan ekonomıkasy óziniń damý úrdisinde jekemenshik já­ne she­teldik ınvestısııalardy qa­jet etedi. Ekonomıkany ındýs­trııa­landyrýdyń sara jolyna salý úshin senimdi qarjy ınstıtýttary qajet. Sondyqtan elimizdiń eko­nomıkasyn odan ári damytýda «Báıterek» ulttyq basqarýshy holdıngi» aksıonerlik qoǵamyna júktelip otyrǵan jaýapkershilik júgi asa zor, dedi ol. Ekonomıkamyzdyń basym sa­lalaryn qarjylandyrý jáne qoldaý arqyly Qazaqstan ekono­mı­kasyn turaqty damýǵa bastaý maqsatynda qurylǵan «Báıterek» holdıngin bes strategııalyq baǵyt boıynsha damytý kózdelingen. Olar ekonomıkanyń basym sektorlaryn qarjylandyrý jáne qoldaý arqyly Qazaqstannyń turaqty ekonomıkalyq damýyna kómektesý; shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qol­daý; ekonomıkanyń ınno­va­­sııa­lyq salalaryn damytý; qazaq­­standyq kompanııalardyń eks­porttyq áleýetin arttyrý; mem­lekettiń áleýmettik saladaǵy ba­sym mindetterin sheshý bolyp ta­by­lady. Ekonomıkanyń basym sek­torlaryna tıimdi qarjylyq qol­daý kórsetý maqsatynda holdıng Qazaqstannyń Damý banki, Qazaq­stannyń ınvestısııalyq qory jáne «Qazyna Kapıtal Mened­j­ment» sekildi óziniń enshi­les uıym­darynyń ınvestısııalyq qyz­metin barynsha jandandyrdy. Birinshi kezekte holdıng ÚIID memlekettik baǵdarlamasyn is júzine asyrý maqsatynda ınves­tısııa tartýǵa basymdyq berdi. 2014 jyly holdıng jalpy quny 3,7 mıllıard dollardan astam 13 ınvestısııalyq jobany iske qo­syp 8 myńnan astam jańa jumys ornyn ashýdy josparlap otyr. Sonymen birge, 2014-2015 jyl­dary jalpy quny 8 mıllıard dollardy quraıtyn 20 ınves­tısııalyq jobany qarjylandyrý josparlanǵan. Osy jobalar sheń­berinde 6 myńnan astam jańa jumys oryndary ashylmaq. Shaǵyn jáne orta bıznesti qol­daý aıasynda birqatar tabystarǵa da qol jetkizilip otyr. 2013 jyldyń qorytyndysy boı­yn­sha shaǵyn jáne orta bıznes­ti qoldaýǵa bólingen 236 mıl­lıard teńgeni 2023 jyly 583 mıllıard teńgege deıin ulǵaıtý bel­gilengen. Ekonomıkanyń jańa, qazirgi zamanǵy salalaryn qoldaý jáne ınnovasııalardy damytý baǵdarlamasy sheńberinde holdıng mynandaı maqsatty ındıkatorlardy aıqyndap otyr.Máselen, ınnovasııalyq salada óndiriletin ónimniń jyl saıynǵy kólemi 2014 jylǵy 8 mıllıard teńgeden 2023 jyly 13 mıllıard teńgege deıin arttyrylmaq. Tehnologııalar transfertin iske asyrǵan kásiporyndar sanyn 2014 jylǵy 12 paıyzdan 2023 jyly 70 paıyzǵa deıin ulǵaıtý kózdelingen. Qazaqstandyq kompanııalardyń eksporttyq áleýetin qoldaý maq­satynda birqatar keshendi sharalar belgilenýde. Osynyń nátıjesinde qoldaý quraldary arqyly is júzine asyrylǵan jobalar negizinde eksporttalatyn ónim kólemin 2013 jylǵy 7,7 mıllıard teńgeden 2023 jyly 13 mıllıard teńgege deıin ulǵaıtý josparlanýda. Memlekettiń áleýmettik ba­ǵyttaǵy mindetterin sheshýge kó­mek­tesý maqsatynda holdıng «Qa­zaqstannyń turǵyn úı qury­lys jınaq banki» AQ jáne «Qazaq­stannyń ıpotekalyq kompanııasy» AQ sııaqty seriktesteriniń ju­my­syna basymdyq bermek. Bul kom­panııalar turǵyn úı qurylysy úshin qarjy jınaqtaý júıesin odan ári damytyp, ıpotekalyq naryqty qoldaı otyryp satyp alý quqyǵymen arendalyq baspana júıesin keńeıtýdi qamtamasyz etedi. Osyǵan baılanysty turǵyn úı qurylysy jınaq júıesine qatysýshy ekonomıkalyq belsendi halyqtyń úles salmaǵyn 2013 jylǵy 4 paıyzdan 2023 jyly 17 paıyzǵa deıin ulǵaıtylady. Holdıng naryqtaǵy baspana sa­lýǵa jáne satyp alýǵa beretin ne­sıe­leriniń úlesin 2013 jylǵy 13,8 paıyzdan 2023 jyly 25 paı­yz­ǵa deıin ulǵaıtýdy kózdep otyr. Elimizde is júzine asyrylyp jatqan ÚIID baǵdarlamasynyń ekin­shi bes jyldyǵynda, ıaǵnı 2015-2019 jyldary atqaratyn ın­­dýstrııalyq-ınnovasııalyq min­­detterdi júzege asyrýda «Báı­terek» holdıngi negizgi qarjy agenti bolyp belgilendi. Ekinshi bes­­jyldyq baǵdarlamalaryn iske asyrý úshin qarjy ınstıtýt­ta­rynyń qoljetimdiligin qamtamasyz etý maqsatynda hol­dıng damý ınstıtýttarynyń ju­my­syn qaıta qarap, jańa min­det­ter belgiledi. Memleket basshy­synyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda óńdeý ónerkásibindegi shaǵyn jáne orta kásipkerlikti nesıeleý úshin Ulttyq qordan 100 mıllıard teńge qarjy bólý týraly sheshim qabyldandy. Bul elimizdegi shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytýǵa jańa serpin bermek. Mine, osyndaı keleli mindetterdi is júzine asyrý arqyly «Báıterek» holdıngi 2023 jylǵa qaraı el ekonomıkasyn ártaraptandyrý men modernızasııalaýdy oıdaǵydaı is júzine asyryp, turaqty damý úrdisin qamtamasyz etpek. Sessııa jumysyna Qazaq-Brıtan saýda-ónerkásip keńesiniń teń tóraǵasy Devıd Výtton, McKinsy&Company kompanııasynyń seriktes-keńes­shisi Pıter Kralchık, IǴS (Ha­lyq­aralyq qarjy korporasııasy) Ortalyq Azııa elderi boıynsha aımaqtyq menedjeri Moazzam A.Mekan jáne basqalar qatysyp, kún tártibindegi keleli máselelerdi belsendi talqylady. * * * VII Astana ekonomıkalyq forýmy sheńberinde EýrAzEQ bas hatshysy Taıyr Mansurovtyń «Nursultan Nazarbaevtyń ómirde júzege asqan Eýrazııalyq jobasy. Eýrazııalyq jobanyń 20 jyldyǵyna oraı» atty kitabynyń tusaýkeseri bolyp ótti. Bul kitap Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń 1994 jyldyń naý­ryz aıynda M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnı­ver­sıtetinde sóılegen sózinde alǵash ret usynǵan «Memle­ket­terdiń eýrazııalyq odaǵyn qurý týraly» ıdeıasynyń 20 jyldyǵyna oraı jaryq kórip otyr. Onyń avtory – qazaqstandyq tanymal saıasatker jáne dıplomat, EýrAzEQ bas hatshysy, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Taıyr Mansurov postkeńestik elderdiń aldynda jańa múmkindikter men kemel keleshekti ashatyn eýrazııalyq jobanyń tarıhı rólin tıimdi ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýdyń basty quraly retinde júıeli túrde taldap kórsetken. Ba­sy­lym qalyń oqyrmanǵa, ǵalym­darǵa, memlekettik basqarý jáne halyqaralyq qatynastar sala­sy­nyń mamandaryna, sonymen qatar, qazirgi zamanǵy tarıhpen aınalysatyn oqyrmandarǵa arnalǵan. * * * Keshe VII Astana ekonomıkalyq forýmynyń sheńberinde Halyq­aralyq áıelder forýmy «G-GLOBAL: Jańa ekonomıkadaǵy áıelder róli» degen taqyrypta jumy­syn bastady. Jıyndy Qazaqstannyń Isker áıelder qaý­ymdastyǵy, Qazaqstannyń Isker áıelder odaǵy, Qazaqstan Respýb­lıkasy Prezıdenti janyn­daǵy Áıelder isteri jáne otba­sy­lyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııasynyń  qoldaýymen uıymdastyrǵan. Forým qatysýshylary jınalǵan zalǵa kelýshilerdiń qyzyǵýshylyǵy zor bolǵan sekildi, forým bastalarda bir-birin quttyqtap, tanysyp jatqandar, pikir alysyp júrgen áıel zatynan kóz súrindi. Birdi-ekili azamattyń tarydaı shashyrap otyrǵanyn kórgende forým jumysynyń shynymen nátıjeli bolatynyn ańǵartqandaı edi. Jıynnyń negizgi taqy­ry­by áıelderdiń saıası kóshbas­shy­lyǵy, tabysty bolý úshin qan­daı qasıetterdi jetildirý qajet­tiligi, jalpy, kóshbasshylyq qasıetin adam kapıtalyn damytý quraly retinde qarastyrýǵa bola ma degen áńgime tóńireginde órbidi. Basqosýdyń ashylý sal­tanatyna Qazaqstan Pre­mer-Mınıstriniń orynbasary Gúlshara Ábdiqalyqova, Qazaq­stan Prezıdenti janyndaǵy  Áıel­der isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa tóraıymy Mahabbat Bekbosynova, Aý­ǵan­stan­nyń áıelder isteri jónindegi mınıstri Hýsn Baný Gazanfar, «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary Elena Bahmýtova, shve­sııa­lyq  «TeliaSonera Eurasia» kompanııasynyń korporatıvtik baılanystary boıynsha vıse-prezıdenti Aleksandra Akkırman, Kanada syrtqy ister konsýldyq máseleler boıynsha memlekettik mınıstri Lınn Elıch jáne basqalar qatysyp, quttyqtaýlaryn jet­kizdi. Talap-tilekterin bildirip, forým jumysyna sáttilik tiledi. G.Ábdiqalyqova Elbasy­myzdyń «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasynda áıeldiń otbasy tiregi ekendigi, ıaǵnı memle­ket­tiń de tiregi ekendigin basa kórsetkendigin jetkizgenin aıtsa, H.B.Gazanfar búginde óz elinde áıelderdiń róli artyp kele jatqanyn kóterińki kóńilmen málimdedi. Al A.Akkırman óz elinde áıelderdiń qaı salada bolsa da úles salmaǵy joǵary ekenin atap kórsetse,  L.Elıch óz elinde 1,5 mln. áıeldiń bıznespen aınalysatynyn kóldeneń tartty. ***

Astanaǵa Fransııadan ınvestısııa tartyldy

VII Astana ekonomıkalyq forýmy aıasynda V «Astana Invest 2014» Halyqaralyq ınvestısııalyq forým ótýde. Keshe osy forým aıasynda Astana qalasynyń ákimdigi men «EIFFAGE – EGIS – GDFSUEZ» konsorsıýmy arasynda ASTAINABLE jobasyn is júzine asyrý jónindegi ózara túsinistik jáne yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Memorandýmǵa elorda ákimi Imanǵalı Tasmaǵambetov jáne Fransııa memleketiniń Qazaqstandaǵy elshisi Frans Eten qol qoıdy. Astanaǵa ASTAINABLE jobasy aıasynda usynylǵan qalalyq jobalaý tetigi – qalany damytý josparyndaǵy birqatar jobalardy is júzine asyrýǵa múmkindik beredi. «Astana Innovations» AQ basqarma tóraǵasy Talǵat Áshimniń aıtýynsha, atalmysh 3D úlgisi qala nysandaryn 3D kartaǵa biriktirýge múmkindik beredi. Atalmysh karta arqyly qala aýqymynda bolyp jatqan túrli oqıǵalardy modeldeýge bolady. Máselen, joldardyń ótkizý múmkindikterin naqty esepteýge bolady. Buryn bul kartalar 2D formatynda jáne shashyrańqy bolatyn. Endi bul joba barlyǵyn birtutas etip biriktiredi. Joba quny – 3 mln. eýro. Bul qarjy Fransııa memleketinen ınvestısııasy retinde tartylmaq. Astana qalasynyń ákimdigi atalmysh jobanyń tek júzege asyrylýyn qadaǵalap qoldaý kórsetetin bolady. «Qalanyń turaqty damýyna arnalǵan 3D-yntalandyrýshy» jobasy «Smart Astana» jobasynyń negizgi quramyna jatady. ***

El bedelin asqaqtatý úshin

VII Astana ekonomıkalyq forýmy ashylǵan kúni «Qazaq eli» monýmenti alańynda otandyq G-Global jáne «Astana EKSPO-2017» megajobalaryn qoldaý maqsatynda «Kerýen» atty motosherý bas­taý aldy. Sherý barysynda alty qazaqstandyq Eýropa men  Azııa turǵyndaryn osynaý megajobalarmen tanystyrý maqsatynda álemniń 20 memleketin aralap shyqpaq. Motosherýge qatysýshylar Reseı, Fınlııandııa, Shvesııa, Norvegııa, Fransııa, Italııa, Túrkııa elderin aralap, shildeniń 6 kúni, ıaǵnı elimizdegi Qala kúni merekesine oraı Astanaǵa oralmaq. Sapar barysynda otandastarymyz Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen júzege asyrylǵan G-Global jahandyq únqatysý alańymen «Astana EKSPO-2017» Halyqaralyq kórmesi týraly jan-jaqty nasıhattap, sheteldikterge bul jobalardyń artyqshylyǵyn pash etpek. Parlament Senatynyń depýtaty, «Ǵalymdardyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq klýby» qaýymdastyǵynyń úılestirý komıtetiniń teń tóraǵasy Serik Nógerbekov motosherýge qatysýshylarǵa sát sapar tiledi. Suńǵat ÁLIPBAI, Jylqybaı JAǴYPARULY, Venera TÚGELBAI, «Egemen Qazaqstan».