Jıyrma jylǵa jýyq túý túkpirdegi Tarbaǵataı jaılaýynda Altaıdyń tumsa tabıǵatyn qyzǵyshtaı qoryp otyrǵan Taıke Qabdyrashuly men Tatıana Januzaqqyzynyń ómirleri kitapqa júk...
Kúzdiń orta sheni. Tarbaǵataı jaılaýyna salqyn túsip qalǵan shyǵar dep, sómkemizge qabat-qabat kıim salyp alǵanbyz. Sóıtsek, kúndiz jyp-jyly, mızam shýaq. Túneýgúni tobyqtan jaýǵan qar erip ketipti. Áıtpese, mynaý bıikke qar erte túsip, sáýir sońynda ǵana erinshektene erıtin.
Jaılaýǵa qas qaraıǵanda jetip qulaǵanbyz. Tań qylań bere uıqy shaıdaı ashyldy. Tún aýǵansha shytyrlap janǵan qyzyl qaraǵaıdyń qyzýy áli tarqaı qoımaǵan. Terezege kóz qıyǵymdy salyp edim, jaıdaq asýyndaǵy shaǵyl tastar jarqyrap tur. Kún shýaǵy shyńnyń kepeshine ǵana túsip úlgergen. Etek jaǵy kóleńke. Etek dep otyrǵan jerdiń ózi, teńiz deńgeıinen eki-eki jarym myń metr bıik. Tómendegi aýylǵa qudaı biler, tań syz bere qoımaǵan shyǵar. Taý basyndaǵy tirshilik erte bastaldy. Men kıinip, tysqa shyqqansha, úı ıeleri on-on bes sıyrdy saýyp, óriske qaraı baǵyttap jibergen. Sútke tyńqııa toıǵan tarǵyl mysyq tabaldyryqta jýynyp otyr. Iá, óris deıtindeı, munda jerge talas joq. Tórt túlik tańdaǵanyn jeıdi. Jyl on eki aı Tarbaǵataıdyń túkpirinde ekiniń biri mal baǵa almaǵan soń da jaıylym keń, shabyndyq jetedi. Sebebi qysta ırek jolmen órlep, taý basyna kóterilýiń qııamet-qaıym. Shóp shaýyp alǵan kúnniń ózinde ony aýylǵa jetkizý ońaı sharýa emes. Jazdyń kúni yńyranyp, yshqyna jetip júrgen kólik bir qar basqan soń-aq dóńgelek salmaıdy.
Qaba ózeni boıyndaǵy jalǵyz shańyraqta Katonqaraǵaı memlekettik tabıǵı ulttyq parkiniń ınspektory Taıke Qabdyrashuly men Tatıana Januzaqqyzy turady. Jıyrma jyldan beri sıvılızasııadan jyraqta ómir súrip jatqan bul otbasynyń tirshiligin batyrlyq der edim. Batyrlyq demekshi, naýryz aıynda alpysty alqymdap qalǵan Tatıana Januzaqqyzy atpen aýylǵa túsip, as-sýyn teńdep alǵan soń keri qaıtqan ǵoı. Shyńǵystaıdyń tusynan tótesinen shyqqandaǵy tikte astyndaǵy aty zoryǵyp ketse kerek, qasat qardy ombylap baryp qulapty. Attyń qaıta turmasyn birden baıqaǵan ol baýyzdap jiberip, kóz baılanǵansha soıyp alǵan. Aram óltirmeıin degeni ǵoı.
Taý arasyndaǵy tún kózge túrtse kórgisiz, qarańǵy. Onyń ústine, úıge deıingi jol jaıaýǵa jaqyn emes. Mańaıdy ıt-qus torýyldap júretini taǵy bar. Ne de bolsa, tańnyń aǵarǵanyn kúteıin dep, samyrsyn túbinde myzǵyp ketkenge uqsaıdy. Dál sol ýaqytta tumsyǵymen jer syzyp júretin quný deı-tuǵyn ań jasyryp qoıǵan ettiń julma-julmasyn shyǵaryp ketken. Timiskilengen jyrtqysh et bolmasa, adamǵa shabar ma edi?! Sóıtip, Tatıana Januzaqqyzy kelesi kúni úıine ázer ilingen. Onyń myqtylyǵy, qaısarlyǵy áıel zatyn qoıyp, keıbir jigitterdiń boıynda joq. Ala jazdaı Altaıdyń bergen yrzyǵyn jınap alý úshin tynbaı eńbektenedi. Úı sharýasyn rettep alǵan soń kúreń qasqasyn minip, taý-tasty aralap keter edi. Búldirgen, kók búldirgen, qoı búldirgen sekildi táttilerdi terip ákelip, tosap qaınatady. Ony qoıshy, balqaraǵaı jınaýda aldyna jan salmaıdy. Alpystaǵy áıel zatynyń teńselip turǵan bıik samyrsynǵa órmelep shyǵyp, balqaraǵaı soǵyp júrgenin kórip pe edińiz?! Til-kózimiz tasqa, áli shıraq. Sıyryn saýyp, qurtyn qaınatyp, maıyn shaıqap otyr. Aýyldy qoıyp, qaladaǵy áıeldiń kúıki tirligi bitip bermeıtinin oılasaq, Tatıana apaıdyń eńbekqorlyǵyna tańdaı qaǵyp, bas shaıqamasqa amalyń joq. Tanaýyna sý jetpeı júrse de, júzinen jylylyq ketpeıdi. Sabyrly. Shirkin dedim; kúni, aptasy, tipti ómiri uıaly telefonda ótip jatqan qyz-kelinshekterdi osynda ákelip, bir apta turǵyzar ma edi?! Aptań ne, bir kún shydaı ma?!
Joldasy Taıke Qabdyrashuly Katonqaraǵaı memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń Tarbaǵataı ýchaskesi boıynsha ınspektor bolyp, uzaq jyl qyzmet etken. Kúni keshe ǵana qurmetti zeınet demalysyna shyqty. Qar túsken soń jıyrma jyl jaılaǵan jerden aýylǵa kóshpek oılary bar. Zaman tilimen aıtsaq, taý basyndaǵy mıssııasy osymen aıaqtaldy. Dese de, Tarbaǵataı tósine ábden baýyr basyp qalǵan olar úshin aýylǵa túsý ońaı soqpaı tur. Tóńirekke qaıta-qaıta dúrbi salady. Qımastyq sezim bar, bilem.
***
– Bulandy qara, kúnde sýatqa túsip júr, – dedi Taıke Qabdyrashuly maǵan dúrbisin usynyp jatyp. Qyzyq, aýlasynan shyqpaı-aq túz tuıaqtylaryn baǵyp otyrǵan ispetti. Shynynda da, múıizi kúrekteı bulan ózenniń arǵy jaǵasyna alańsyz kelip, Qabanyń sýyn qanyp ishti. Ezýinen sýyn sorǵalatyp turyp, mańǵazdana jan-jaǵyna qarady. Saq janýar ǵoı. Bizdi baıqaǵanymen, qaýiptiń joǵyn biledi.
– Ań kóp qazir. Bylaı shyqsań, maral, aıý, taýteke, kúdir, quný, sýyr, bulǵyn sekildi ańdar jıi kezdesedi, – deıdi ınspektor.
– Jıyrma jyl otyrǵanda, qar barysyn da kórgen shyǵarsyz, – dedim.
– Jo-joq, bir-aq ret izin kórdim, – deı bergende úı jaqtan Tatıana apaı shaıǵa shaqyrdy. Tańǵy shaı. Bastaýdyń muzdaı sýyna beti-qolymyzdy jýyp baryp, dastarqanǵa jaıǵastyq. Terezedegi eskileý saǵat tili altyny kórsetip tur. Bul ýaqytta bireýler shyrt uıqydan oıana qoımasa, endi biri qyrýar sharýa tyndyryp tastaǵan.
– 2004 jyly Tarbaǵataı ýchaskesine ınspektor bolyp jumysqa ornalastym. Sodan beri taban aýdarmaı osy jaqta jumys istep kelemin. Mindetimiz – ań-qustardy qorǵaý, zańsyz aǵash kesýge jol bermeý degendeı. Sodan soń, dala janýarlaryna jemshóbin daıyndaımyz, tuzyn qoıamyz. Bárin qoıshy, eń qaýiptisi – órt. О́rt shyǵyp ketpese eken dep qudaıdan kúnde tileımiz! Maıy shyǵyp turǵan qalyń qaraǵaıǵa ot tıdi me, syr ete túsedi. Kúni keshe, Marqakól jaq órtendi. Ondaı órtti sóndirýge bizde qaýqarly tehnıka joq. Qolymyzdan aldyn alý ǵana keledi. Onyń ózinde, týrısterdiń tabıǵatta demalý mádenıeti qalyptaspaǵan. Týrızmniń damyǵany jaqsy, biraq kúl-qoqystaryn shashpaı, ózderimen alyp ketse shirkin. О́rt te adamdardyń kesirinen tutanady. Jabylyp júrip sóndiremiz ǵoı, tabıǵatqa obal, – dep, biraz máseleni qozǵaı kele suq saýsaǵyn shoshaıtyp turyp, sál oılandy da; – Mynany jazyp al da, Prezıdentke jetkiz, dedi buıyra.
– «Ulttyq park» degen dardaı atymyz bar. Al ormanshylardyń jalaqysy az. Meni qoıshy, zeınetke shyqtym. Otbasyn asyrap otyrǵan jas jigitterge obal ǵoı. Qysy-jazy úı betin kórmeıdi. Taýym, tasym, Altaıym dep attan túspeı júr. Tabystarynan shabystary kóp, – dep maǵan amanat aıtqandaı boldy.
Sóziniń jany bar. Altaıdyń bar baılyǵyna, bar sulýlyǵyna qorǵandaı bolyp júrgen ormanshylardyń aılyqtary shaılyqtan aspaıdy. Qymbatshylyq bolsa, kúnnen kúnge qysyp barady. Buǵan memleket tarapynan shynaıy kóńil aýdarylyp, túkpirdegi ormanshynyń sózi Arqa tósindegi Aqordaǵa jetse deımiz. Jete sala, tıisti tapsyrmalar berilse deımiz.
***
Baıaǵyda Tarbaǵataıda ormanshy bolyp, Amantaı Qysekın degen otyrǵan. Dúr kisi edi. Zamannyń keń kúninde kóldeneń kók attyǵa ań atqyzyp, aǵash jyǵýǵa ruqsat bermeıtin. Aýyldastardan estımiz ǵoı; Amantaı ormanshy bir kúni esiktiń aldynda otyrsa, ań aýlaýǵa oblystan ba, «myqtylar» kelgen kórinedi. Qoldarynda tildeı qaǵaz joq, ańshylyq qurmaqshy. Ormanshynyń eskertýine qulaq aspastan, kólikterin dúr etkizip, taıgaǵa qaraı zýlaı jónelgen. Sál uzaı bere, ashýy kelgen Amantaı ormanshy qos aýyzyn alyp shyǵyp, dóńgelekke sál jetkizbeı kózdep turyp, shúrippeni basqan kórinedi. Alyp ushyp bara jatqan GAZ-66 kóligi kilt toqtaıdy daǵy, keri aınalyp qasha jónelipti. Sodan keıin ańshy ataýly Tarbaǵataıǵa jolaı qoımaǵan eken. (Bálkim, sońǵy sóılemdi brakonerler oqyp, myrs etken de shyǵar)
***
Ortańǵy bólmedegi jer ústelde gazet-jýrnaldar jınalyp tur. Qoparylystyryp qarasam, ózimizdiń «Egemen Qazaqstan» men oblystyq «Didar» gazetteri. Qýanyp ketkennen be, mynany poshtashy ákele me deppin ǵoı.
– Poshtashy aldymen aýylǵa taratyp alsyn. Myna taýdyń basyna apta saıyn poshta kelse, aýylǵa kóship nemiz bar, – dedi ázil-shynyn aralastyra sóılegen ormanshy.
– Apaıdyń kúıki tirligin baıqadym. Bitip bermeıtin sııaqty. Siz she, bos ýaqytta ne isteısiz? Teledıdar kórsetpeıdi, kúnnen qýat alyp otyrǵan elektrdiń ózi shekteýli, – dedim gazet betterin paraqtap turyp.
– Meniń de jumysym bastan asady. Qol qalt etse, gazetten, gazet qoımaı oqyp shyǵamyn. Aýylǵa túsken saıyn ár nómirin jıyp-terip alyp ketemin de, eldegi jańalyqty gazetten oqyp bilemin. Sen meni malyn órgizip qoıyp, qymyz iship jatyr dep oılap tursyń ǵoı á?! Júr, men saǵan jumysymdy kórseteıin, – dep qarq-qarq kúle kók atty erttep, tizginin ustatty. О́zi turqy qysqalaý tory atqa qondy.
Kún arqan boıy kóterilip qalǵan. Úzeńgilese ózen boıyndaǵy soqpaqpen órlep kelemiz. Osy jolmen shyǵysqa týra tarta berseń, áne-mine Qytaıdyń shekarasy. Altaı – kúzdiń kúni uzatylar qyzdaı qulpyra túsedi. Dál osy mezgilde qaı tusta qandaı aǵash ósip turǵanyn ańǵarý op-ońaı. Japyraqtary qyzǵylt tartyp bara jatsa – moıyl, sarǵaısa – qaıyń dep topshyladym. Al qylqan japyraqty aǵashtar máńgi jasyl. Ań kezdesip qalar dep, jan-jaqqa qyraǵylana qarap kelemin. Oqtyn-oqtyn qustardyń saıraǵan úni estiledi.
– Mine, ózime bekitilgen aýmaqtyń adam júredi-aý degen tóńirekterin atpen aralaımyn. Kóktem men kúzde ań sanaq bastalady. Qaı ańnyń qaı qolatty meken etetinin ábden bilip aldym. Mıgrasııalaıtyn ýaqyty men soqpaqtaryna deıin baqyladym. Týrısterdi aıtamyn, tabıǵattyń osylaı qulpyryp turǵan kezinde kelmeı me?! – dep aspanmen astasqan Altaıdyń asqaraly shyńdaryna meıirimin tóge kóz tastady.
Kúndelikti kórip júrgen tabıǵatqa jańa kórgendeı ınspektordyń ózi tamsanyp keledi. Mynaý ǵajapty asfalttan aspaǵan bireý kórse, óz kózine ózi senbeı ah urar ma edi?! Áı biraq, sulýlyqty kóre de bilý kerek. Kózben kórý bir basqa da, mahabbatpen qaraý múldem basqa.
– Irgedegi Qara Qaba ózeni. Endi Aq Qaba, Arasandy Qaba, Temir Qaba, Tentek Qaba, Jaman Qaba degen ózender bar. Olar Qytaıǵa ótip, qaıta Qara Ertis bolyp shyǵady. Búrkit uıa, Kóldeneń bulaq, Tórqýys, Qyz sýreti, Soldat úıi, Alty qyz, Muzbel, Qos júrek, Tesiktas, Erbalanyń aýyz úıi degen jerler osynda, Tarbaǵataı jaılaýynda, – dep kórgen-bilgenimen bólisip keledi Taıke Qabdyrashuly.
Aıtqandaı-aq, Erbalanyń aýyz úıi týraly estelik eske tústi. Shyńǵystaı aýylynyń qarııasy Shámsharııa Nuǵymanqyzy 1930 jyldary Erbala degen ańshynyń ótkenin aıtyp otyratyn. Ańshy asharshylyq jyldary taý kezip júrip, aýylyn ashtan aman alyp qalǵan eken. Keı kezderi aıýǵa deıin aýlap ákelip, aýyldastaryna taratypty. Tegi, Tarbaǵataıdaǵy Erbalanyń aýyz úıi deı-tuǵyn jerde sol ańshynyń turaǵy bolǵan shyǵar.
Sol jaǵymyzdaǵy asqardyń arǵy jaǵy Arshaty. Odan ári – Shyndyǵataı. Ol jaqta da qysy-jazy ınspektor otyr. Qaıta, onyń shúıirkelesetindeı Nerý degen kórshisi bar. Nerý Nyǵmetoldauly bul jalǵannyń esigin ashqaly ata-baba jerinen qonys aýdarmaǵan. Qystaǵanda, Sarykólge shyǵyp, jazda Qarakezeń, Sholaqbaıdy jaılaıdy. Atasy Qasymqan Patsha úkimetiniń qysymynan qashyp, Qytaı asqan. Keıin zaman tynyshtalǵanda qaıta kelip, Sarykóldi meken etken. Sodan beri baba jerinen mal tuıaǵy ketpegen.
Shý-shýlep kelemiz. Mańdaı tustan shaǵyl tasty appaq taý kórindi. О́zgelerden dara tur. Katonqaraǵaılyqtar Hrýstal taýy dese, Qytaı jaqtaǵy aǵaıyndar Dostyq shoqysy deıdi. Hrýstal deıtinderi, 1935 jylǵa deıin taýdan hrýstal qazǵan eken. Al arǵy bettegi aǵaıyndardyń aıtýynsha, taý Reseı, Mońǵolııa, Qytaı, Qazaqstan memleketteriniń túıisken tusynda turǵandyqtan, Dostyq shoqysy dep atalǵan. Áýmın deıik! Aq nıetimmen appaq bıikke qarap turyp, shekaralas jatqan tórt eldiń dostyǵy ajyramasyn, el irgesi bútin bolsyn, beıbit ómir súreıik dep tiledim!
Japandaǵy jalǵyz úıden kesh túse keri qaıttyq. Týǵanyńa sálem berer ýaqyt tappaıtyn qarbalas qalaǵa bet aldyq. Keıde, qý tirshiliktiń qamyty qajaǵanda sıfrly elden osynaý sıqyrly jerge bezip-aq ketkiń keledi. Eńk-eńk etip, ırekten túsip kelemiz. Taıke Qabdyrashuly aýylǵa kóshken soń deımin, ornyna ormanshy tabyla qoıar ma eken? Shekaradaǵy jalǵyz úıdiń tútini sónbeıtin shyǵar...
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Katonqaraǵaı aýdany