Álemniń 150-ge tarta elinen kelgen kórnekti saıasatkerler, tanymal ǵalymdar, aýzy dýaly sarapshylar, halyqaralyq uıymdar men ulttyq kompanııalardyń jetekshileri, Nobel syılyǵynyń 9 laýreaty aldyndaǵy sóılegen sózin Memleket basshysy bylaı dep bastady.
Táýelsiz Qazaqstannyń sońǵy jyldardaǵy damý deńgeıiniń sımvoly bolyp tabylatyn bizdiń elordamyzda bas qosqandaryńyz úshin sizderge qýanyshty sálemimdi jetkizemin. Bizdiń bul forým aımaqtyq pikiralysý alańynan halyqaralyq ekonomıkalyq ómirdiń mańyzdy oqıǵasyna aınaldy. 2013 jyly qyrkúıektegi «Úlken jıyrmalyqtyń» sammıtine Qazaqstannyń qatysýy sheńberinde forýmnyń usynystary men ıdeıalary tanystyryldy. 4 mıllıonnan astam paıdalanýshyny biriktirip otyrǵan G-GLOBAL jahandyq únqatysýy boıynsha vırtýaldy alań oıdaǵydaı jumys isteýde. Álemniń 150 memleketinen 10 myńnan astam qatysýshyny biriktirgen bizdiń forýmnyń aýqymy asa zor. Astana forýmy sheńberinde BUU-nyń qoldaýymen Dúnıejúzilik daǵdarysqa qarsy ekinshi konferensııa ótti. Forýmnyń kún tártibi óte mazmundy. Men forýmǵa qatysýshylardyń bárine ózderiniń nazarlaryn aýdaryp, bizdiń elimizge kelgenderine alǵys bildiremin. Barlyǵyńyzǵa jemisti jumys tileımin, dedi Elbasy.
Odan ári Memleket basshysy álemdegi ahýaldyń kúrdeli bolyp otyrǵandyǵyna toqtaldy. Biz álemdik oqıǵalardyń ártúrli damý baǵyttaryna daıyn bolýymyz kerek, dedi Nursultan Ábishuly. Arab elderinde dúrkin-dúrkin bolyp jatqan áleýmettik tolqýlar jáne eýroaımaqtaǵy áleýmettik qıyndyqtar men jahandyq qarjy, qaryz daǵdarysynyń basylmaı otyrǵan qıyndyqtarymen birge biz jańa syn-qaterlerge tap bolýdamyz.
Birinshiden, damyǵan elderdiń jaǵdaılarynyń túzelýi aıasynda ekonomıkalary damyp kele jatqan memleketterdiń básekege qabilettiligi tómendeýde. Sarapshylardyń boljamy boıynsha, kapıtaldyń syrtqa shyǵýy kúsheıýde. Bul keleńsiz jaǵdaı odan ári jalǵasa beretin bolsa, damýshy elderdegi ınvestısııalar mólsherin 50 paıyzǵa jáne odan da joǵary deńgeıge deıin azaıtýǵa ákep soqtyrýy múmkin.
Ekinshiden, tabystyń teńsizdigi únemi ósip otyr jáne baılar men kedeıler arasyndaǵy ómir sapasynyń aıyrmashylyǵy alshaqtap barady. Bul áleýmettik ahýaldy shıelenistiredi. Halyqaralyq zertteýler kórsetip otyrǵanyndaı, 2014 jyly álemdik problemalar reıtınginde kedeıshilik jáne baılar men kedeıler arasyndaǵy ósip bara jatqan alshaqtyq búkil álemdegi mańyzdy problemalardyń ishinde úshinshi orynǵa shyqqan. О́kinishtisi, bul kedeı elderdiń problemalary ǵana emes. Atap aıtqanda, Batys Eýropanyń turǵyndary: Germanııa, Avstrııa, Ispanııa, Fransııa bul reıtıngte kedeıler men baılar arasyndaǵy aıyrmashylyq problemasy boıynsha birinshi orynǵa shyqty. Halyqaralyq eńbek uıymynyń derekteri boıynsha ótken jyly álemdegi jumyssyzdar sany taǵy da 5 mıllıon adammen tolyqty.
Úshinshiden, oryn alǵan kúrdeli áleýmettik jaǵdaıda naǵyz áskerı operasııalarǵa ulasqan ekonomıkalyq áleýmettik jáne saıası qaqtyǵystar, naqty ekonomıkalyq sanksııalar engizý oqıǵalary jıilep ketti, dedi odan ári Memleket basshysy. Álem búginde taǵy da áskerı kúsh-qýatyn arttyrý jáne teketiresti shıelenistirý jaǵdaıyna tap boldy. Degenmen, bul rette kim kúshti bolsa, sol ǵana durys bolady degen «áleýmettik» darvınızm qaǵıdaty jaqsylyqqa aparmaıdy, sebebi mundaı jaǵdaıda budan burynǵy urpaqtar ókilderiniń qolymen jasalǵan ıgiliktiń bári joıylady. Biz qaqtyǵystar úshin ony sheshýge emes, qaıta tereńdetýge aparatyn asa úlken shyǵyndardy óteýdemiz. Sheshimin kútken kóptegen jańa máseleler paıda bolýda. Alaıda jańa jaǵdaıdaǵy memlekettiń róli, álemdik qarjy-ekonomıkalyq qarym-qatynastar arhıtektýrasy, kópjaqty jáne bretton-výdstyq kelisimder týraly burynǵy máselelerdiń jaýaby áli kúnge deıin tabylǵan joq.
Biz taıaý bolashaqta ekonomıkalyq ósimniń eleýli túrde álsireıtindigine daıyn bolýymyz kerek, dedi odan ári N.Nazarbaev. Eger 2000-2007 jyldar aralyǵyndaǵy kezeńde álemdik ekonomıkanyń ortasha ósimi 4 paıyzdy qurasa, sońǵy jyldary ósim 2,5 paıyzdyq deńgeıge deıin tómendedi. Eýropa elderiniń naqty ekonomıkalyq salalarynda ahýal túzelýdiń ornyna barǵan saıyn nasharlap barady. Birinshi toqsannyń qorytyndysy boıynsha eýroaımaqtaǵy IJО́ ósimi kútilgen deńgeıden 2 ese tómen boldy. Daǵdarys saldaryn oıdaǵydaı jeńip kele jatqan memleket retinde aýyzǵa ilikken AQSh-tyń ekonomıkasy da búgin eleýli problemalarǵa tap boldy. Sáýir aıyndaǵy kórsetkishter bul eldegi IJО́ ósimi bar bolǵany 0,1 paıyzdy quraǵanyn kórsetti, al birqatar bankter bul kórsetkishti naqty zerttegennen keıin ósimniń ornyna quldyraý oryn alady dep esepteıdi. AQSh eksporttaýdan góri taýarlardy kóbirek ımporttaıdy jáne bul eldiń óndirgen óniminen tutynǵan ónimi kóp.
Sondaı-aq, Memleket basshysy kóptegen orta jáne kishi memleketterdiń, sonymen qatar, G-7-niń birqatar músheleriniń de saýda aınalymynda úlken kemshilikterge tap bolyp otyrǵandyǵyn nazarǵa aldy. Álemdik ekonomıka úshin alypsatarlyq shıkizat «kóbigi» úlken qater týdyryp otyr. Onyń keıbir kórinisteri jahandyq shıkizat rynogynyń sheshýshi segmentterinen de baıqalyp qalýda. Mundaı «kóbikterdi» qalyptastyrý álemde keń kólemdegi arzan ótimdiliktiń oryn alǵandyǵyn kórsetedi. Tek AQSh, Japonııa, Ulybrıtanııa jáne eýroaımaq qana ekonomıkaǵa 5,5 trıllıon dollardan astam qarjy quıdy. Munyń bári damýshy rynoktarǵa sózsiz áser etedi. Mundaı jaǵdaıda qarapaıym adamdardyń sanasynda áleýmettik keleńsizdikterdiń oryn alýyna jol berýge bolmaıdy. Búginde álemde 1,5 mıllıard adam kúnine 1 dollardan az-aq asatyn qarjyǵa ómir súredi. 2,5 mıllıardqa jýyq adamdar 2 dollarǵa jeter-jetpes qana kiris tabady. Bul is júzinde jer betindegi turǵyndardyń 40 paıyzyn quraıdy. Dúnıe júzinde 200 mıllıonnan astam adam jumyssyz. 1,5 mıllıard adam – ózin-ózin ispen qamtamasyz etýshiler nemese ýaqytsha jumys isteýshiler.
Kóptegen afrıkalyq jáne azııalyq memleketter kedeıshilik odan da úlken kedeıshilik týǵyzatyn «joqshylyq qaqpanynda» ómir súrýde, dep jalǵastyrdy sózin odan ári Elbasy. Solaı bola tursa da, álemniń eń kedeı aımaqtary demografııalyq turǵydan alǵanda zor qarqynmen ósip otyrǵan óńirlerge jatady. 2030 jylǵa deıin Jer sharyndaǵy turǵyndar ósiminiń 90 paıyzy 2 aımaqtyń esebinen – turǵyndarynyń kedeıshilik dárejesi 30 paıyzdy quraıtyn Afrıka jáne Azııa esebinen bolady. Bul ıgilikti bólý máselesinde jahandyq teńsizdikke ákep soqtyrady. «Kredıt Sýıs» zertteý ınstıtýtynyń derekteri boıynsha, qazir planetamyz turǵyndarynyń 1 paıyzynyń qolyna búkilálemdik baılyqtyń 40 paıyzyna jýyǵy shoǵyrlanǵan. Osyndaı jaǵdaıda jer betindegi turǵyndardyń 70 paıyzy álemdegi ıgiliktiń tek 3 paıyzyn ǵana paıdalanady. Demografııalyq trendilerdi esepke alǵanda, qalyptasqan osy jaǵdaı odan ári tereńdeı bermek. Mundaı jaǵdaı jahandyq damýdy toqyraýǵa ushyratyp, bolashaqta orasan zor áleýmettik keleńsizdikterge uryndyrýy múmkin. Adamzat órkenıeti postındýstrııalyq álemniń ornyna zertteýshiler «jańa orta ǵasyr» dep atap júrgen kezeńge oralýy ǵajap emes.
Memleket basshysy Qazaqstan óziniń táýelsizdigin alǵan jyldar ishinde álemdik damýdyń ozyq ssenarıılerin kún tártibine shyǵarǵan izgi el retinde tanylǵandyǵyn atap kórsetti. Biz ıadrolyq qarýdan erkin túrde bas tartýdyń balamasyz úlgisin kórsettik, dedi Nursultan Nazarbaev. 1992 jyly táýelsiz memlekettiń basshysy retindegi BUU minberinen sóılegen birinshi sózimde men Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes shaqyrý týraly ıdeıa usyndym. Onyń Tórtinshi sammıti osydan birneshe kún ǵana buryn Shanhaı qalasynda ótti. Ol atalmysh ıdeıanyń oıdaǵydaı is júzine asqandyǵyn kórsetedi. AО́SShK-ge qatysýshy 26 memleket Azııany damytýdyń jańa tujyrymdamasy týraly Qytaıdyń bastamasyn qoldady. Uly Jibek Jolyn jańǵyrtýshy memleketterdi damytý úshin ınfraqurylymdyq ınvestısııanyń Azııalyq banki qurylýda.
Biz Keńester odaǵynyń jurtynda qurylǵan jańa táýelsiz memleketten EQYU-ǵa tóraǵa-memleketke deıingi damý jolynan óttik, dedi odan ári Elbasy. Astana qalasynda ótken EQYU-nyń tarıhı sammıtinde Astana deklarasııasy qabyldandy. Qazaqstan tarıhı jáne geografııalyq jaǵynan Reseı jáne Qytaı sııaqty geosaıası alyptardyń ortasynda ornalasqan. Alaıda, búginde bizdiń artyqshylyǵymyz úılestirilgen kópvektorly baǵyt bolyp tabylady. Biz kópkonfessııaly jáne polıetnostyq qoǵamda beıbitshilikti jáne kelisimdi saqtap qaldyq. Muny bizdiń tarapymyzdan kútpegen de edi.
Bizdiń barlyǵymyz eń basty mindet – teńsizdikti azaıtý jáne kedeıshilikti joıý máselesine jumylýymyz qajet, dedi odan ári Elbasy. Álemde, tipti kórshiles memleketterde osyndaı eleýli problemalar oryn alyp otyrǵanda, búgingideı jahandaný jaǵdaıynda toqshylyqta jáne barshylyqta ómir súrý múmkin emes. Osyndaı teńsizdikterden týyndaǵan qaqtyǵystardyń órti kez kelgen memleketti sharpyp ótýi múmkin. Meniń oıymsha, osy atalǵan mindetterdi sheshý úshin eki baǵytta júrýimiz kerek. Birinshiden, ekonomıkalyq damý áleýetin barynsha paıdalana otyryp, jańa ekonomıkalyq qaterlerge tosqaýyl qoıý kerek. Ekinshiden, Azııa jáne Afrıkanyń kedeı elderindegi adam kapıtalyn damytý jónindegi aýqymdy tetikterdi paıdalanatyn «Kedeıshilikti joıýdyń jol kartasyn» belgileý qajet. Ekonomıkalyq qatynastardy barynsha saıasattandyrmaý óte mańyzdy, dep atap kórsetti Memleket basshysy.
Qazaqstan árqashanda «eń aldymen ekonomıka» qaǵıdatyn ustandy. Sonyń arqasynda biz búginde belsendi damý ústindemiz. Qazaqstan ótken birjarym onjyldyqta neǵurlym jedel damýshy elderdiń bestigine endi. Qazir biz «Qazaqstan-2050» Strategııasyn qabyldadyq jáne jappaı jańǵyrtý jóninen eleýli mindetterdi júzege asyrýdamyz. Biz álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna enýge umtylyp otyrmyz. Jáne bul maqsatqa biz ózimizdiń kórshilerimizben tyǵyz ıntegrasııa arqyly qol jetkizbek nıettemiz, dep jalǵady sózin Qazaqstan Prezıdenti.
Bizdiń óńirde ne bolyp jatqanynan biz beıtarap qala almaımyz. Kórshilerden oza otyryp, olardyń haos pen berekesizdikke «batýy» esebinen ósý, túptep kelgende, óńir retinde de, bútindeı álem retinde de bárimizdi birge álsizdendire túsedi. Jahandyq ekonomıkalyq ıntegrasııanyń jańa, neǵurlym tıimdi de ádiletti arhıtektýrasy qajet. Biz qurylǵan jáne qurylatyn ıntegrasııalyq birlestikterdiń, ekonomıkalyq odaqtardyń bir-birine qarama-qarsy kelmeýin qalaımyz. Kerisinshe, olar ózgelermen jemisti jáne syndarly yntymaqtasýǵa tıis.
Búginde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qalyptastyrý jónindegi jumystar aıaqtalyp keledi. Biz odan búkil álem boıynsha alǵanda 200-deı óńirlik ıntegrasııalyq qurylymdarmen qatar elderdiń básekege qabiletti birlestikteriniń birin kóremiz. Birneshe kúnnen keıin, 29 mamyrda Astanada Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly Shartqa qol qoıylady. Qarjy qyzmetiniń ortaq rynogyn qalyptastyrý mindeti Sharttyń mańyzdy elementi bolyp tabylady, dep atap ótti Nursultan Ábishuly.
Osyǵan oraı, 2025 jyly Almatyda Qarjy rynogyn retteý jónindegi ultústilik organ qurý josparlanyp otyr. Qolaıly ınvestısııalyq ahýal, ıslamdyq qarjylandyrýdyń odan ári damýy, Ortalyq Azııanyń birqatar elderiniń ortaq shekaralary sııaqty faktorlar Almatynyń Jańa Jibek Joly qarjy ortalyǵy retinde qalyptasýy úshin senimdi negiz bolyp tabylady.
Ekonomıkalarynyń kólemine qaramastan, barlyq elderdiń teń quqyly qatysýyn qamtamasyz etý úshin halyqaralyq ınstıtýttardyń rólin kúsheıtýdiń de mańyzy zor. Saıası táýekelderdi azaıtý úshin sondaı-aq ınvestısııalardy kepildendirýdiń jáne kelisimsharttyq mindettemelerdi oryndaýdyń tıimdi halyqaralyq quraldaryn ázirleý qajet. Turaqty ekonomıkalyq ahýaldyń syrtynda eń kedeı elder turǵyndarynyń ekonomıkalyq belsendiligin kúrt kúsheıtý boıynsha keń aýqymdy sharalar qajet. Ol biz usynyp otyrǵan «Kedeıshilikti joıýdyń jol kartasynyń» máni men mazmunyna aınalýy tıis. Men adamǵa salynatyn ınvestısııany, kásipkerlik pen ınfraqurylymdy damytýdy basty qural retinde kóremin.
Qazaqstanda bul baǵytta óte úlken oń tájirıbe jınaqtaldy. 2000-shy jyldardyń basynda, bizdiń elimizde ekonomıkanyń yrǵaqty ósýi bastalǵan kezde, biz ony óz azamattarymyzdyń ál-aýqatyna qalaı transformasııalaımyz degen tańdaý aldynda turdyq. Bir jaǵynan, bizdiń áleýmettik qoldaý quraldarynyń kólemin aıtarlyqtaı keńeıterlik múmkindigimiz boldy. Bul tez arada áser etip, adamdardyń jalpy ál-aýqaty óse bastar edi. Biraq bizdiń tańdaý – adamǵa ınvestısııa jasaý, ol jedel tıimdilik bere almaıdy, biraq halyq turmysy deńgeıiniń sapalyq ózgerýine buljymaıtyn jol ashady.
Biz «Bolashaq» baǵdarlamasyn júzege asyrýdy bastadyq, sonyń arqasynda 10 myń jas, eń aldymen, az qamtamasyz etilgen otbasylardan, memleket esebinen úzdik álemdik bilim alyp shyqty jáne áli de alýda. Biz bilim berý, densaýlyq saqtaý júıelerine jáne áleýmettik ınfraqurylymǵa eleýli ınvestısııalar baǵyttaýdamyz. Qazaqstandyqtardyń ómir jasynyń uzaqtyǵy sońǵy 7 jylda 4,5 jylǵa uzardy. Bizge tańǵalarlyqtaı qysqa merzim ishinde halyqtyń kedeıshilik deńgeıin is júzinde 13 esege qysqartýdyń sáti tústi. Sondaı-aq, bizge tabys deńgeıleri boıynsha qoǵamnyń aıtarlyqtaı jikke bólinbeýine jol bermeýdiń de oraıy keldi.
Búgin biz óńirdegi eldermen óz tájirıbemizdi bólisýge daıynbyz, dedi N.Nazarbaev. Atap aıtqanda, Ortalyq Azııanyń barlyq elderi men ózge de memleketterdiń daryndy jastarynyń Nazarbaev Ýnıversıtetinde bilim alýy úshin arnaıy granttyq baǵdarlamalar usyna alamyz. Biz BUU-men, Búkilálemdik bankpen jáne ózge de halyqaralyq uıymdarmen birlesip, keshendi «Kedeıshilikti joıýdyń jol kartasyn» ázirleý úshin alańqaı qurýǵa daıynbyz. Kedeıshilikti qysqartý úshin tabandylyqpen kúresý meniń jáne Qazaqstannyń ortalyq mindeti bolǵan jáne bolyp qala beredi. 2004-2005 jyldary bizdiń elimiz kedeıshilik deńgeıin tómendetý turǵysynda BUU-nyń Myńjyldyq maqsattaryn júzege asyrýǵa merziminen buryn qol jetkizdi. 2007 jyly respýblıka Úkimeti ózi úshin damýdyń kóterińki maqsattary – «SRT plıýsti» belgiledi. Biz 2015 jylǵa deıin aýyl turǵyndarynyń kedeıshiligin 2 ese tómendetýge mindettendik. 2012 jyly álemniń 2015 jyldan keıingi damýynyń («2015-ten soń») jańa jahandyq kún tártibin belgileý boıynsha ulttyq konsýltasııalar ótti. Biz álemniń «2015-ten soń» damýynyń basty mindetteriniń biri ınklıýzıvti áleýmettik jáne ádil ekonomıkalyq damý dep esepteımiz.
HHI ǵasyrda búkil elderge, búkil saıasatkerlerge G-GLOBAL áleminde, onyń evolıýsııalyq, senimdilik, ashyqtyq, toleranttylyq jáne únqatysýshylyq qaǵıdattarynda ómir súrip úırený qajet, dep atap kórsetti Qazaqstan basshysy. Jahandaný, sóz joq, búkil álemdi ár adam úshin anaǵurlym jaqynyraq, móldirirek jáne qoljetimdirek jasady. Biraq qazir, eń aýyr jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarysty bastan ótkergen álemniń resessııa men quldyraý jaǵdaıyna qaıtadan batýy múmkin. Halyqaralyq qatynastar júıesin jahandyq únqatysýdy toqtatý sııaqty ustara júzinde ustaý – qaterli qubylys.
Birinshiden, Qazaqstandy jetekshi derjavalardyń jahandyq ıadrolyq qaýipsizdik máseleleri boıynsha únqatysýdy toqtatý yqtımaldyǵy aıryqsha alańdatady. Onyń ıadrolyq qaterdi joıý jónindegi sońǵy onjyldyqtardaǵy barlyq qol jetkizgen jetistikterdi joıyp jiberý qabileti zor.
Ekinshiden, Eýropadaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtastyq uıymynyń Ýkraınadaǵy daý-janjaldardy sheshýde álsizdik bildirýi bizdi alańdatpaı qala almaıdy. Tipti EQYU-nyń 2010 jylǵy tarıhı Astana sammıtinen keıin de onyń basshylyǵy tanytqan, osy uıymdy reformalaý boıynsha saıası erik-jigerdiń bolmaýy onyń basty sebepteriniń biri bolyp tabylady.
Úshinshiden, búginde keıbir elderdiń ustamsyzdyq resıdıvi, daý-janjaldardy kúsh tásilimen sheshýdi aqtap alý sııaqty ótkenniń nashar muralaryn qaıta tiriltýi Qazaqstannyń tereń ókpe-renishin týyndatady. Bul bylaıǵy álem úshin qaýip-qaterler týdyryp, memleketaralyq daýlardy sheshý máselesinde is júzinde obektıvsizdik formasyn yntalandyrady.
Tórtinshiden, Qazaqstan sanksııalyq saıasat qoldanýdyń is júzinde jahandyq aýqymda erkin saýda men rynok qaǵıdattaryn teriske shyǵaratyndyǵyna alańdaýshylyq bildiredi. Mundaı tájirıbeniń halyqaralyq qatynastarda eshqashan yqpaldy bolmaǵanyn atap kórsetpekpin. Ol sózsiz jahandyq ekonomıkalyq ósimdi tejep, ádiletti jahandyq energetıkalyq júıe qalyptastyrý úshin kedergiler keltiredi.
Álemdik saıasattaǵy senim tabaldyryǵyn tómendetý – qaterli úderis. О́ıtkeni, HHI ǵasyrda jahandyq senim degenimiz – ol meılinshe ekonomıkalyq kategorııa. Ol neǵurlym bıik bolsa, álemdik ekonomıkanyń aýqymdy ósýiniń tezirek qalpyna kelý múmkindigi de solǵurlym arta túspek, dedi Nursultan Ábishuly.
HHI ǵasyrdyń basy álemdik tártip jaqsarady degen úmitterge kereǵar, qaýipterge jáne jańa syn-qaterlerge toly bolyp shyqty. Osydan 6 jyl buryn bastalǵan jahandyq daǵdarys áli eshqaıda ketken joq. Ol jyl saıyn tek ulǵaıý ústinde. Adamzat álemdik damýdyń jańa jobasyn zaryǵa kútýde. Men bul týraly ózimniń «Daǵdarystan shyǵý kilti» jáne «Besinshi jol» atty maqalalarymda 2009 jyly-aq aıttym. Ýaqyt munyń álem ósýiniń búkil eski modeliniń daǵdarysy ekenin, odan soń jańa álem týýy tıis ekenin kórsetýde. Biz onyń besigi janynda turmyz.
Qazirgi jaǵdaıda G-GLOBAL jobasyna yrǵaqtylyq pen qoldanbaly sıpat berip, Astana ekonomıkalyq forýmy jumys istegen jyldary aıtylǵan, sondaı-aq, onyń portalyna kelip túsken barlyq ıdeıalar men pikirlerdi birlestiretin biregeı ıntellektýaldyq baza qurý qajet. Odan ári jınaqtalǵan osynaý aıryqsha bilimderdi taqyryby, jyldary men avtorlary boıynsha toptastyryp, olardy buqaralyq aqparat quraldarynda, áleýmettik jeliler men ǵylymı eńbekterde taratý men talqylaý máselesin qarastyrý qajet. Sondaı-aq, barlyq ózge ekonomıkalyq jáne saıası forýmdarda biz BUU atynan jasalatyn usynystar tizimin jasaý kerek. Men osy forým álemdegi ınklıýzıvti ósý úshin jaǵdaılar jasaý jáne damytý jónindegi halyqaralyq pikirsaıystarǵa óz úlesin qosady dep úmittenemin. Oǵan qatysýshylar BUU-nyń 2015 jyldan keıingi damý salasyndaǵy Kún tártibin qalyptastyrýda jáne turaqty damýda jańa maqsattarǵa qol jetkizýde mańyzdy ról atqaratyn bolady.
Búkil forýmǵa qatysýshylarǵa taǵy da jemisti jumys tileımin! Forýmǵa qatysqandaryńyz úshin alǵys sezimin bildiremin, dep qorytyndylady sózin Qazaqstan Prezıdenti.
Elbasy sózinen keıin plenarlyq otyrysqa moderatorlyq etken Bolgarııa Respýblıkasynyń burynǵy prezıdenti Petr Stoıanov mańyzdy taqyryptaǵy tereń áńgimesi úshin Qazaqstan Memleketiniń basshysyna otyrysqa qatysýshylar atynan alǵysyn bildire kele, kelesi sóz kezegin Malaızııa Premer-mınıstri Nadjıb Týn Razakqa berdi.
Ol óz sózin qazirgi negizgi ekonomıkalardyń jaǵdaıy men olardy basqarý isindegi ádisterden bastady. Osynyń aldynda bolyp ótken úlken daǵdarystardyń alyp ekonomıkalardyń ózine úlken áser etkendigin aıta kele, daǵdarystyń aýyr saldarlarynan qutylý úshin jańa mindetterdiń qajettigine toqtalyp ótti. Bul jerde durys úılestirý men uıymdastyrý isiniń óte mańyzdy ekendigin, sonda ǵana kelesi bolýy múmkin kıkiljińder men keleńsizdikterdiń aldyn alýǵa bolatyndyǵyn atap kórsetti.
«1997 jyly búkil Azııany sharpyǵan úlken ekonomıkalyq daǵdarys bolǵandyǵyn ózderińiz bilesizder. Bul daǵdarys bizge kóp dúnıeni úıretip ketti. Eń aldymen biz jaǵdaıǵa beıimdele bilýshilikke úırendik. Qazir qıyndyqtardy eńserýge ıkemdi bola tústik. Osy tustaǵy Malaızııa tájirıbesi týraly áńgime qozǵaıtyn bolsam, biz sol tusta bank sektoryn nyǵaıtýǵa ájeptáýir mán bergen edik. Sonymen qatar, ekonomıkany ártaraptandyrýǵa umtyldyq. Osynyń nátıjesinde jaǵdaıymyz jaqsardy. Qazirgi kúni Malaızııada bıýdjet profısıti qalyptasqan. Altyn-valıýta qorymyz da edáýir nyǵaıdy. IJО́-niń kólemi arta tústi. Onyń ústine 1,5 mıllıon adamdy kedeıshilik shyrmaýynan alyp shyqtyq. Transshekaralyq saýda deńgeıi barlyq saýda kórsetkishiniń 3,1 bóligin qurasa, endi jarym-jartysyna deıin jetkizýge umtylyp otyrmyz», dedi ol.
Mártebeli meıman aldaǵy daǵdarystardan saqtaný úshin Azııa elderiniń ekonomıkalyq baılanysynyń nyǵaıa túskendiginiń mańyzdy ekendigin aıtyp ótti. Mine, osyndaı jaǵdaıda qaterlerdi basqaryp úırený durys bolmaq. Máselen, qazirgi kúni kóleńkeli bankıng qateri bar. Munyń ózi kapıtaldy basqarý isin ınstıtýttandyrýdy qajet etip otyrǵandaı. Demek, bir sózben aıtqanda, qazirgi zaman reformalar zamany bolyp otyr. Daǵdarystar mine, osy turǵydan óz sabaǵyn usynýda.
Plenarlyq otyrysqa qatysýshylar BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń Astana ekonomıkalyq forýmyna joldaǵan beınesálemin tyńdady. Bas hatshy óz sózinde álem ekonomıkasy 2008 jyldan bastaý alǵan qarjy daǵdarystarynyń aýyr saldarlarynan áli de aıyǵyp bolmaǵandyǵyn atap kórsetti. BUU ekonomıkalyq boljamy birshama ońǵa basýdy kórsetkenine qaramastan, áli de bolsa kóptegen kúrdeli problemalar oryn alyp otyr. Sonyń ishinde, ásirese, jastar problemasy tolǵandyrmaı qoımaıdy. «Jastar arasyndaǵy jumyssyzdyqtyń etek alýy kúrdeli sıpatymen erekshelenýde. Sondyqtan men úkimetterdi jumys oryndaryn qurý baǵytynda kúsh-jiger jumsaýǵa shaqyramyn» degen Pan Gı Mýn búgingi kúni ózi basqaryp otyrǵan álemdegi irgeli uıymnyń aldyna bir-birine baılanysy mol negizgi úsh basym baǵytty qoıyp otyrǵandyǵyn atap kórsetti. Onyń birinshisi, kedeıshilikpen kúresý jáne ómirdi qutqarý. Bul iste tabysqa jetý múmkindikteri boı kórsetýde. Ekinshi basym baǵyt jahandyq kún tártibin qalyptastyrýǵa negizdelgen. Álem 2015 jyldan keıin qalaı damıdy? Ekinshi baǵyt osyǵan jaýap berýdi kózdeıdi. Osy rette Pan Gı Mýn BUU-ǵa qatysýshy memleketterdiń ortaq pikirleri kedeıshilikpen, eńseni ezgen aýyr tirshilikpen kúres osy kún tártibiniń basym baǵytyna aınalýy qajet te, al turaqty damý osy máseleniń ózegine aınalýy kerek degen tujyrymǵa kelip otyrǵandyǵyn jetkizdi. Úshinshi baǵyt klımattyq jaǵdaıdyń ózgerýine baılanysty kóp qyrly kelisimder qabyldaýǵa baǵyttalǵan.
Osy úsh baǵytty aıta kelip, BUU Bas hatshysy óziniń ústimizdegi jyldyń 23 qyrkúıeginde Nıý-Iork klımatyna arnalǵan sammıt shaqyrýdy josparlap otyrǵandyǵyn, bul sammıt sheshimder men áreketterdi úılestirýge, ońtaılandyrýǵa múmkindik beredi dep esepteıtindigin jetkizdi. «Qazirgi ýaqytta elder jetekshileri birlese otyryp adamdar, bizdiń planetamyz jaǵdaıyna baılanysty birlese jumys istep, bolashaq urpaqtarǵa progresti mura etýge tıis», dep atap kórsetken BUU Bas hatshysy Astana ekonomıkalyq forýmyna arnaǵan beınesáleminde.
Osydan keıin sóz kezegin alǵan BUU-nyń Ekonomıkalyq jáne áleýmettik keńesiniń (EKOSOS) prezıdenti Martın Saıdık óz sózin Astananyń az ýaqytta jetken jetistikteri men tabystarynan bastady. Eýrazııa keńistiginiń qaq ortasynda osyndaı ádemi de sáýletti qalanyń paıda bolýy úlken maqtanysh ekendigin jetkizdi. Sonymen qatar, Astana ekonomıkalyq forýmyn uıymdastyrǵandyǵy úshin Qazaqstan basshysyna alǵysyn aıtty.
Martın Saıdık óz sózinde negizinen alǵanda BUU-nyń aldyna qoıyp otyrǵan mindetteri men olardyń mańyzyna jáne álemde qazirgi qalyptasyp otyrǵan jaǵdaılarǵa toqtaldy. Qazirgi álemde ártúrli syn-qaterlerge qaraı aýytqýshylyqtar oryn alyp otyr. Sonyń sońǵy mysaldarynyń biri retinde Ýkraına men Sırııada oryn alǵan jaǵdaılardy aıtýǵa bolady. Onyń ústine azyq-túlik qaýipsizdigi máselesi de ótkir sıpat ala tústi. Jahandyq damýdyń aldynda kúrdeli mindetter paıda boldy. BUU Ekonomıkalyq jáne áleýmettik keńesi osy máselelerdiń sheshimin tabý jolynda belsendi áreket etýde. Mundaı jaǵdaıda álem halyqtaryn biriktiretin ortaq maqsattardy aıqyndaý óte qajet bolýda. BUU óz qyzmetin osy baǵytta óristete túsýde. Máselen, osydan biraz jyl buryn ótken Myńjyldyq sammıtinde adamzattyń turaqty damýy úshin kúres alǵa qoıylǵan bolatyn. Bul maqsattyń tereń sıpaty bar. О́ıtkeni, qazirgi órkendegen álemde 1 mıllıonnan astam adam kedeıshilik shyrmaýynda ómir súrip keledi. Jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq máselesi de qatty tolǵandyryp otyr. Jastardyń jumys pen bilimge ıe bolýy qıyndap barady. Demek, qıyndyqtan qutylýdyń jańa sheshimderi men ádisteri qajet. Martın Saıdık osynyń bir joly retinde «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý máselesin atap kórsetti. «Jasyl ekonomıkaǵa» kóshý álem halyqtarynyń ortaq mindeti bolýy tıis. Munsyz bolashaq joq. Mine, osyndaı jaǵdaıda qazirgi kóppolıarly álem birlese otyryp ortaq sheshimder qabyldaýǵa umtylys tanytýynyń tótenshe mańyzy bar. Meıman osy rette BUU júıesiniń ózi kóppolıarly sıpatta ekendigin atap kórsetti. Munyń ózi atalǵan uıymnyń úılestirýshilik qyzmetin mańyzdy ete túskendeı. Osy tusta álemde baıqalǵan jarqyn ıdeıalarǵa mán berýdiń, olarǵa jol ashýdyń mańyzdylyǵyna toqtalǵan Martın Saıdık Qazaqstannyń Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń G-Global bastamasyna óziniń barynsha qoldaý bildiretindigin aıtty. Sonymen qatar, Qazaqstannyń BUU aıasyndaǵy qyzmetine joǵary baǵa bere kele, onyń BUU-daǵy turaqty ókil qyzmetin atqarǵan Birǵanym Áıtimovaǵa, qazirgi kúni osy qyzmetti odan ári jalǵastyrýshy Qaırat Ábdirahmanovqa alǵysyn bildiretindigin aıtty.
Sóz kezegi 2006 jylǵy Nobel syılyǵynyń laýreaty, «Grameen Bank» bankiniń negizin qalaýshy «Iýnýs» ortalyǵynyń tóraǵasy Mýhammad Iýnýsqa berildi. Bangladesh elinen kelgen ekonomıka professory kedeıshilikpen kúres jónindegi óziniń jańalyǵy mol qyzmetimen kópshiliktiń alǵysyna bólengen azamat eken. Mýhammad Iýnýs shaǵyn nesıelendirýdiń tıimdi jańa tujyrymdamasyn jasap, ony júzege asyrǵan. Bul júıe boıynsha syıaqy paıyzy óte tómen shaǵyn nesıeler kedeı adamdarǵa beriledi. Sóıtip, olar kedeılik shyrmaýynan shyǵyp, bıznespen aınalysý múmkindigine ıe bolady. Bangladeshtik professor osy isti qalaı júzege asyrǵandyǵy jónindegi óz tájirıbesin ortaǵa saldy.
«AQSh-taǵy bankter bizdiń elimizde talaı ret ózderiniń nesıelendirý júıesin júzege asyrýǵa áreket etip kórdi. Biraq osylardyń barlyǵynan eshteńe shyqqan joq. Sonan keıin bul tásil nege júzege aspaıdy degen suraqqa jaýap izdeý maqsatynda úlken konferensııa ótti. Onda bizdiń elimizdiń jaǵdaıy jan-jaqty talqylandy. Osy konferensııaǵa qatysyp sóz alǵan men óz oılarymdy ortaǵa saldym. Sonymen qatar, osy oılarymdy júzege asyrýǵa kómektesýlerin suradym. AQSh-taǵy qarjy uıymdary meniń usynystarymdy tyńdaı kele aqyry óz kelisimderin berdi. Sóıtip, 2008 jyly biz «Grameen Bank» bankin quryp, iske kirisip kettik. Bastapqy kapıtal, árıne, AQSh qarjygerlerinen boldy. Elimizdiń ishki jaǵdaıyn, adamdardyń minez-qulqyn jaqsy bilgendikten alǵashqy kezden-aq isimiz sátti bastaldy. Biraq, buǵan AQSh-ta bastalǵan daǵdarys óz kedergisin keltirdi. Sonda da biz alǵan betimizden qaıtpaı, isimizdi odan ári jalǵastyra berdik. Shaǵyn nesıelendirýdiń jańa túrin qalyptastyryp, ony odan ári jetildirdik. Bizdiń bul istegi barlyq maqsatymyz shaǵyn nesıelendirý arqyly paıda tabýǵa emes, onyń ornyna adamdarǵa naqty kómek kórsetýge baǵyttaldy. Kedeı adamdardyń jaǵdaıyn barynsha eskerip, nesıeniń syıaqy paıyzyn tym tómen belgilegendikten, alynǵan qaryz ýaqytymen qaıtarylyp otyrdy. Adamdardyń bizge degen senimi artty. Olar bizdiń nıetimizdiń adaldyǵyna sendi. Osy qalyptasqan senim bizdiń isimizdi myzǵymastaı berik ete tústi. Aqyrynda ne boldy deısizder ǵoı? Aqyrynda daǵdarys saldarynan AQSh-taǵy iri bankterdiń ózi daǵdarys shyrmaýyna shalynyp, birazy quryp ketti. Al biz bolsaq, odan nyǵaıyp shyqtyq. Osy rette men bankterdiń quldyraýyna negiz bolatyn dúnıe olardyń adamdarǵa kórsetetin senimsizdigi der edim. Úlken bankter tek qana paıda tabý maqsatyn kózdeıtindikten kedeı adamdarǵa senbeıdi. Olardyń qolynda bizge beretin kepildik zaty joq, erteń jaǵdaıy nasharlasa biz aqshamyzdy qaıtara almaı qalamyz deıdi. Meniń oıymsha, bul ustanym qazirgi qoǵamda oryn alyp otyrǵan úlken problemany kórsetedi jáne damýǵa kesirin tıgizip otyrǵan úlken keselderdiń biri bolyp tabylady. О́ıtkeni, negizinde bankter adamdarǵa baǵa bermeýleri kerek. Kerisinshe, adamdar bankter qyzmetin baǵalaı alatyndaı múmkindikterge ıe bolýy kerek. Mine, sonda ǵana jaǵdaı ońalatyn bolady. Biz óz qyzmetimiz arqyly osyny dáleldep shyqtyq.
Sonymen qatar, biz ózimizdiń qyzmetimizdi kedeıshilik qana emes, qarańǵylyq shyrmaýynda qalǵan adamdardyń saýatyn ashýǵa qaraı baǵyttadyq. Osy úshin ózimizdiń arzan nesıelerimizdi berýdiń bir sharty retinde kedeı adamdarǵa óz balalaryn mektepterge oqytý mindetin usyndyq. Olar bolsa, «Biz balalarymyzdy oqyta almaımyz, oǵan jaǵdaıymyz joq», desti. Biz bul ýájge jaýap retinde bilim alý nesıelerin oılap taptyq. Bul nesıe de óte jeńil jáne oǵan kepildik qajet emes. Sóıtip, bizdiń qyzmetimiz arqyly urpaqtan urpaqqa saýatsyz bolyp kele jatqan kedeı adamdardyń balalary oqyp, jetildi. Jýyqta meniń aldyma eki adam keldi. Anasy men qyzy. Olardyń túri, minez-qulqy bir-birine óte uqsas. Aıyrmashylyq sol, anasy – saýatsyz da, qyzy – dáriger. Sonda men anasynyń saýatsyz bolyp qalýyna kim kináli degen oıǵa kettim. Ananyń ózi kináli me? Joq. Sebebi, kezinde onyń bilim alýyna jaǵdaıy bolmady. Sonda kim kináli? Meniń oıymsha, buǵan qoǵam kináli. Qoǵam tek paıda tabý maqsatynda ómir súrmeýi kerek. Adamdar tek aqshanyń sońynan júgirmeýi kerek. Aqshany bárinen joǵary qoıatyn sanany kim oılap tapty? Meniń oıymsha, osy iste qazirgi bankter jumys isteıtin qaǵıdattardyń áseri mol. Prezıdent Nursultan Nazarbaev óz sózinde qazirgi álemdik qarjy júıesin ózgertý kerek dedi. Men osy usynysty belsene qoldaımyn», dep aıaqtady óz sózin Mýhammad Iýnýs.
Plenarlyq otyrystyń moderatory Bolgarııa Respýblıkasynyń eks-prezıdenti Petr Stoıanov baıandamashylar sózin qorytyndylaı kele, spıkerlerdi pikirsaıysqa shaqyrdy. Ol alǵashqy suraǵyn Elbasymyz N. Nazarbaevqa baǵyttady. Qurmetti Prezıdent myrza, jahandyq daǵdarys pen odan shyǵýdyń joldary qandaı? Siz HHI ǵasyrdaǵy jahandyq áriptestiktiń negizgi qaǵıdattary men damýyn qalaı beıneler edińiz? G-GLOBAL alańynyń alar orny qandaı? Elbasy oryndy qoıylǵan suraqtarǵa rahmet aıta kele, jaýaptaryna toqtaldy. «2007-2009 jyldary oryn alǵan eń qýatty qarjylyq-ekonomıkalyq daǵdarystan keıin álem ony sheshý máselesimen aınalysa bastady. «G7» ulǵaıa kele «G8» keıin «G20» boldy. Osy jıyrma el daǵdarys máselesin qarastyryp, sheshý joldaryn jasaı bastady. Alaıda, qanshama ýaqyt ótse de tushymdy sheshimder usynylǵan joq. Men soǵystan keıingi kezeńnen beri kele jatqan Bretton-Výds kelisimi tusynda qurylǵan ekonomıkanyń qarjylyq sáýlet qurylymy eskirdi dep sanaımyn. Álem ekonomıkasy 70 jyl ishinde qaryshtap qadam basty. Jańa tehnologııalar jasaqtalyp, zaman keıpi múldem ózgerdi. Al qarjylyq qurylym sol baıaǵy qalpynda qaldy. Álem bir ǵana valıýtaǵa táýeldi, ol – dollar. Dollar bolsa jumys isteımiz, barlyǵymyzdy dollar dendep aldy. Jáne sol qaǵaz dollar AQSh ekonomıkasyn qorektendirýde. Dúnıe júzindegi barlyq qarjy aýdarymdary dollar arqyly júredi. Sondyqtan álemge múldem jańa qurylym berý máselesi boıynsha AQSh-tyń ózi de oılanyp, álemdi osy máseleden aryltýdyń jolyn qarastyrsa degen pikirdemin.
Árıne, bul sonshalyqty ońaı emes, men túsinemin», dedi Prezıdent. «Biz jahandyq daǵdarys máselesiniń ózegine úńilý úshin turaqty túrde osy baǵytta jyljyp kelemiz. Túıtkildi sheshý úshin talqylaýlar júrgizip, usynystar jasaımyz. Biraq onyń túp-tamyry áli sheshimin tappaı keledi. Ol tamyry zaqymdanǵan dúnıejúzilik qarjylyq júıesi. Sondyqtan ony sanaýly 8 memleket emes, álem elderi tartylyp sheshim tabýy tıis. Biz shaqyrǵan jahandyq jıyn osy máselege qatysty naqty sheshimderdi tabýǵa septigin tıgizedi dep oılaımyn. Bul problemany BUU aıasynda sheshý qajettigine senimdimin. Álemniń ári qaraıǵy damý josparyn qurý, zertteý jáne talqylaý jumystaryn júrgizetin arnaıy komıtet jumys isteýge tıis. Memleketter arasyndaǵy qaqtyǵystarǵa qatysty másele de osy. Bir qaraǵanda, «qyrǵı-qabaq soǵys» baıaǵyda joıylǵan sııaqty, al adamzat ózara áriptestik jaǵdaıynda ómir súrip jatqan tárizdi, jahandaný úderisi júrýde, alaıda, túıtkilder sol qalpynda qalýda. Al Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń usynysyna keletin bolsaq, bul sheshimge osy sekildi uıym batysta Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy bar bolǵandyqtan keldim. Olaı bolsa, nelikten Azııa bul isten shetkeri qalǵan?! Eger Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes pen EQYU ózara tyǵyz áriptestik baılanys ornatsa, eýrazııalyq sýbqurlyqqa tek jaqsylyq ákeler edi. Sebebi, Eýropa Azııa resýrstarynsyz turaqty túrde uzaqqa damı almaıdy. Azııadaǵy jer jáne adam resýrsy óte úlken. Sol sebepti, Eýropa Azııanyń áriptestiginsiz, al Azııa Eýropanyń tehnologııasy men ınnovasııalarynsyz damı almaıdy. Biz bir-birimizben jumys isteýge mindettimiz. Qazirgi jaǵdaıda bólinip, jańa kıkiljińder týyndaýda. О́ıtkeni, aýany «qyrǵı-qabaq soǵys» elesi kezip júr. Memleketter men adamdar arasynda senim joq. Ekonomıkaǵa qarsy baǵyttalǵan sanksııalar degen ne?! Ol ekonomıka úshin tejeýish pen damý kózderin tuıyqtaý. Bir-birine kóńili tolmaı, sýysyp ketýge, saıasatpen aınalysýǵa bolady. Alaıda, ekonomıkanyń bul jerge qatysy qandaı? Mundaı máseleler óte kóp, olardy BUU aıasynda barlyq memleketter birige otyryp sheshýi tıis. Dinder sezi jónine kelsek, barlyǵy órkenıetter qaqtyǵysy týraly aıtady. Batys pen Shyǵys álemi eshqashan birikpeıdi degen pikirler taralýda. Saýatsyz túsinik. Bul álemde barlyǵymyz pendemiz, adam balasymyz. Jer shary adamzat balasy úshin óte tarylyp, kishireıip barady. Osy oraıda, dinderdiń qaqtyǵysy mindetti túrde oryn alýy kerek degen durys emes. Men álemdik jáne dástúrli din ókilderi alǵash ret Astanaǵa jıylyp, beıbit basqosý ótkizgendikterine kýá boldym. Bul kezeń dinder arasynda qarama-qarsylyqtar týyndap, maıdandasyp jatqan kezeń bolatyn. Soǵan qaramastan, Iran moldasy men Izraıl ravvıni qol alysyp, jaıbaraqat amandasyp turdy. Áńgimelesip, jaıma-shýaq sóılesti. Olar dál osylaı basqa qaı jerde isteı alýshy edi? Barlyq jıylǵandar bir ákeden taraǵandyqtarymyzdy aıtyp jatty. Al qasıetti kitaptar she? Qasıetti kitaptar men dinder jaqynyńa mahabbat syılaý, jaqsylyq jasaý, zulymdyq jasamaý týraly nasıhattaıdy. Quranda bir adamdy óltirgeniń adamzatqa qol kótergeniń dep jazylǵan», dep atap ótti Nursultan Nazarbaev. «Al shynaıy jaǵdaıda ne oryn alýda? Sondyqtan túrli din ókilderiniń kezdesýleri ótip jatqanda jıylǵandar ortaq nárse týraly aıtyp jatsa, osynyń barlyǵy bolashaqtyń qamyna jasalǵan jaqsy negiz dep oılaımyn. Ǵalamsharymyzdyń bolashaǵy qaqtyǵys emes, áriptestikke qurylýy shart», dep atap kórsetti Elbasy.
Budan soń moderator Malaızııanyń Premer-mınıstri Nadjıb Týn Razakqa damýshy ekonomıkalar aıasynda jahandyq basqarý qaǵıdattary qandaı bolmaqtyǵy jóninde suraq tastady. «Men jahandyq ekonomıka sheńberinde ulttyq ekonomıka turaqtylyǵyn, básekelestiktiń mańyzdylyǵyn atap kórsetken bolatynmyn. Bul bolashaq toqyraýlar men daǵdarystarǵa qarsy eń kúshti qorǵanys der edim. 1997 jyly Azııada bolǵan daǵdarysty eńsergenimizge qarasam, birshama sabaq alǵan sekildimiz. Eń aldymen, memlekettiń ózindik júıelerine nazar aýdarý qajet. Men jahandyq ekonomıka júıesiniń eskirgendigi, arhıtektýrasy ózgergendigi jóninde N.Nazarbaev myrzamen tolyqtaı kelisemin. Sol sebepti ony túbirimen ózgertý qajet ekendigin aıtqym keledi. Ol úshin ne isteý qajet? Eń aldymen bizde, ár memlekettiń ulttyq básekelestigi myqty bolýyna arnalǵan ishki saıası quraldar jıyntyǵy bolýy qajet. Bıýdjet tapshylyǵyn toltyrý, qarjy júıesin salyqty turaqty tóleıtin kompanııalarmen qamtamasyz etý sekildi sátter naqtylanýy qajet. Jaqsy basqarý kez kelgen jerde qonymdy. Qarjylyq ınstıtýttardy jańa prınsıpterge beıimdeý maqsatynda júıeni reformalaý qajet. Men reformanyń tez bastalyp ketýin qoldaımyn, ári qaraı aımaqta ózara qarym-qatynasty jolǵa qoıýǵa bolady. Odan soń búkil álemmen baılanys jasaý