Áıteýir, keıipker etip jazatyn bolǵan soń ozyq oıly dep ozdyryp otyrǵan joqpyz. Ormanovyńyzdyń sondaı sapaǵa laıyq ekeni ras. «Osy Ormanov týraly jazyńyzdarshy» dep ótinetinder az emes.
Ońtústik Qazaqstan oblystyq onkologııalyq dıspanseriniń bas dárigeri Ormanov qoı ol. Nurǵalı Kerimbekuly. Ákesi Kerimbek te, anasy Márııa da muǵalim bolǵan. Tórt ul, bir qyzdy tárbıelep ósire júrip: «Bárińdi qaıdan bileıik, bir-ekeýiń dárigerlikti oqysańdarshy», − desedi eken. Nurlan fızıkany tańdapty, qazir kátta professor. Nurǵalı áke-sheshe tilegin oryndaýǵa tyrysty. Inisi Erǵalı men qaryndasy Gúlǵaısha da sóıtti. Erbol basqa mamandyqty qalady.
Nurǵalı Ormanov 1977 jyly Almaty memlekettik medısına ınstıtýtyn támamdap, hırýrg mamandyǵyn ıgerdi. Týǵan aýdanyna, aýrýhanaǵa dáriger-hırýrg bop ornalasty. Aq jeleń ádemi jarasatyn, alaıda, jap-jas, jip-jińishke, uzyn boıly jigit tym balań kórinetin. «Bala, kóp oılanady ekensiń», − desetin egde dárigerler. «Bala, kitapty kóp oqıdy ekensiń, oqý ótip ketpegeı», − desetin orta býyn ókilderi.
Sol kóp oılanatyn, kóp oqıtyn bala dáriger tez tanylǵan. Dáriger-hırýrg retinde. Toǵyz jyldan keıin aýdandyq ortalyq aýrýhana bas dárigeriniń emdeý-profılaktıkalyq ister jónindegi orynbasary boldy. Eki jyldan soń oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń bastyǵy Ábdýáli Jaqsybaev pen aýpartkom hatshysy Isataı Saryqulov aýdandyq medısına birlestiginiń bas dárigeri oryndyǵyna otyrǵyzdy. Quttyqtady. Elge aıan eren emger, baıyrǵy basshy Ábekeń: «Nurǵalı shyraq, biz seni atqa otyrǵyzdyq, al endi bul attyń týlaıtyny bolady, túsip qalsań, ókpeleme, óz obalyń ózińe», − dedi.
Ol jyldar óte-móte qıyn edi. Barlyq salalar sııaqty medısına da quldyraǵan. Ásirese, 1989-1991 jyldary ne jalaqy joq, ne dári joq, ne aýrýlarǵa beretin tamaq joq edi. Kóp oılanatyn, kóp oqıtyn bas dáriger syrqattardyń palatalaryna kirip, nebir-nebir aqyndardyń óleńderin jatqa oqyp jubatatyn. Asqar Beısenbaev deı-tuǵyn kásipker aýrýhanalarǵa un berdi. Nurjigit deıtin isker jigit janarmaıdan kómektesip, «Jedel járdem» kólikterin toqtatpaýǵa tyrysatyn. Keıinnen solardyń biri ákim, ekinshisi, orynbasar boldy ǵoı.
Aýdanda júrgenniń ózinde ol «ozyq oıly Ormanov» atanǵan. Meıirbandyq. Parasattylyq. Joǵary mádenıet. Ormanovqa tán-tuǵyn. О́zge salalardyń basshylary bile bermeıtin, oqı qoımaǵan jańalyqtardy, álemdik áıdik ádepter men ádipterdi bári de osy Ormanovyńyzdan alǵash estip eleńdeser edi. Kitap oqý sánnen qala bastaǵan saıyn Ormanov qaıta qunyǵa túsetin. Jumys bólmesindegi sórelerde tom-tomdap kitaptar men jýrnaldar turatyn. Qat-qat gazetter jınalatyn.
Ormanovyńyz on bir ákimdi kórdi. Túlkibas aýdanynda. Jıyrma bir jyl bas dárigerlikte júrgende. Ákimderdiń de ákimi bar. Medısınadan tıtimdeı de túsinigi joq, aq jeleńdi abzal jandardyń jumysy men turmysy, mamandyqtarynyń aıyrmashylyqtary haqynda bas aýyrtqysy kelmeı, bas dárigerge ádeıi ákireńdeıtinderi de bolǵan. Tipti bireýi basqa aýdandarda ábden ádettenip, dánigip úırense kerek: «Maǵan aı saıyn pálen teńge ákep turasyń, meıman kóp», − degen talap qoıǵan. Nurǵalı Ormanov tikesinen saldy. Ádetinshe. Máımóńkege joq qoı. «Men ózim para almaımyn. Sondyqtan, eshkimge para bermeımin, ákim myrza!» − dedi. Anaý ákimniń tanaýy aspan tepkendeı. «Onda uzaqqa barmaısyń!» − dep kijindi. «Aspanyńyzdy tastap jiberseńiz de, aıtarym osy», − dedi Ormanov.
Nurǵalı Kerimbekuly aýdandyq máslıhatqa depýtat-tuǵyn. Kúnderdiń kúninde aýdan basshysy sol kezdegi ardagerler keńesiniń tóraǵasymen, taǵysyn-taǵylarmen kelisip, ákimdik keńsesiniń aldyndaǵy Alash ardaqtysy Turar Rysqulovtyń eskertkishin ornynan alyp, kóshirmek áreketke kiriskenin bildi. Birden qarsy shyqty. «Turar bolmaǵanda, taǵy birer mıllıon qazaq qyrylar edi ǵoı, sol úshin de basymyzdy ıip, kún saıyn taǵzym etýge tıispiz. Uly qaıratker eskertkishin saqtap qalǵanyma qýanamyn», − deıdi Nurǵalı.
2008 jylǵy kúzde oblystyq balalar aýrýhanasyna bas dáriger bolyp taǵaıyndaldy. Munda da jańalyqtardy kóbirek endirmekke umtyldy. Shetelderde oqytyp, mamandyq jetildirý isine basymyraq mánis berdi. Týa bitken aqaýy bar balalarǵa, as qorytý jáne tynys alý oryndarynda múkisi bar sábılerge operasııa jasaý sapasy joǵarylady.
Mine, bes jyldan beri Ormanov oblystaǵy onkologııalyq dıspanserdi basqarady. Sonaý 1998 jyly medısına ǵylymdarynyń kandıdaty atanǵan. «Áleýmettik gıgıena jáne densaýlyq saqtaýdy uıymdastyrý» mamandyǵy boıynsha joǵary sanatqa, «hırýrgııa» mamandyǵynan birinshi sanatqa ıe. Ǵylym men tájirıbeni teń ustaıdy. Ondaǵan ǵylymı eńbekterdiń avtory. Birtalaı medaldarmen marapattalǵan. Olardyń ishinde «Densaýlyq saqtaý isine qosqan úlesi úshin» tósbelgisi de bar. Bes jyl buryn «Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi» ataǵy berilgen. Byltyr Túlkibas aýdanynyń Qurmetti azamaty atanǵan. Týǵan aýdanynda osy ataq berilgen kúni Turar eskertkishine gúl shoǵyn qoıyp, basyn ıip, taǵzym jasaǵan, uzaq-uzaq oı keshken.
OQO onkologııalyq dıspanserinde 210 oryn bar. Nurǵalıyńyz 450 adamǵa basshylyq jasaıdy, olardyń 82-si dárigerler. Ujymda uıymshyldyq ta, kásibı deńgeı de joǵary. Urpaqtar sabaqtastyǵy berik dástúrge aınalǵan. Jetpis úsh jastaǵy dańqty dárigerler Jandarbek Jumataev pen Paıyzhan Baıkenjeev, sondaı-aq, Gúlbahram Jetibaeva, Irına Muhıtdınova, Aqqalı Maımaqov, Qazybek Syzdyqov, Davranbek Arypjanov sııaqty sańlaqtar, talantty jastar kóp. Bas dáriger bilim jetildirmekke, kóp oqý men kóp toqýǵa, mamandyqty ushtaı túspekke erekshe kóńil bóledi. Jumys bólmesine kirseńiz, tom-tom kitaptardy, qat-qat gazet-jýrnaldardy kóresiz. Dıspanserdiń bas dárigeri burynǵysha qazaq aqyndarynyń óleńderin jatqa oqıdy. Aýyr dertke shaldyqqandardy jaýhar jyr shýmaqtarymen de emdeıdi. Qaıbir ǵasyrda Qytaıdyń ımandy ımperatory poezııany súımeıtin parasatsyzdardy eshqandaı basshylyq qyzmetke taǵaıyndamaý týraly pármen shyǵarǵan eken. Qazirgi Qytaıyńyz sol ǵasyryńyzdan bermen qarata kóbeıip, kórkeıý jolyna túsken desedi.
− Elbasymyzdyń 2012 jylǵy Joldaýynda onkologııalyq aýrýlardy emdeýdi jan-jaqty damytýǵa ózgeshe mán berildi, − deıdi Nurǵalı Ormanov. – Elimizde osyǵan sáıkes onkologııalyq emdeý isi jetildirile tústi. Arnaıy damý baǵdarlamasy jasaldy. Jol kartasy júzelenýde. Prezıdent alǵa qoıǵan mindetterge oraı oblys basshysy Asqar Myrzahmetov te, sala basshysy Jumaǵalı Ismaılov ta tıisti qamqorlyqtar qarastyrýǵa, talapshyldyqty bıiktetýge basa nazar aýdarady. Ujymymyz ýaqyt talabyn, Elbasy tapsyrmalarynyń mańyzyn tereń túsinedi.
Búkil respýblıka boıynsha eń tómen ólim kórsetkishi – osy dıspanserde. Onkologııalyq aýrýdy erte anyqtaý jáne ony sapaly emdeý – mine, atalmysh aýrýhananyń asa abzal mindeti de, maqsaty da osy. Eger erte anyqtalsa, syrqatqa shaldyqqandardyń 80-85 paıyzy aýrýlarynan aıyǵady. Qaterli isiktiń aldyn alý úshin skrınıngtik zertteýlerge erekshe mán berilýde.
Aýrýdyń aldyn alý, erterek anyqtaý sharalaryn atqarý jóninde OQO onkologııalyq dıspanseri alda keledi. Memleket tarapynan bólinetin qarjy da shynaıy qamqorlyqtyń aıǵaǵyndaı arta túsýde. Sońǵy úsh jylda 2 mıllıard 17 mıllıon teńge kólemine jetti. Asa qymbat turatyn hımııalyq preparattardy tegin qoldaný biraz elderde ǵana bar. Qazaqstanyńyz solardyń qatarynda.
Shyraıly Shymkent shaharynyń bıikteý tusynda, Ahmet Baıtursynov pen Turar Rysqulov kósheleriniń qıylysynda oblystyq onkologııalyq dıspanser ornalasqan. Qaıran Ahań men Turardaıyn ardaqtylaryńyz kezinde Alashyńyzdyń, qaıran qazaǵyńyzdyń qamy úshin bastaryn qaterge tigip edi. Eliniń azat bolaryna, keleshegine senip edi.
Ozyq oıly Ormanovyńyz sol arystardyń búgingi sarqytyndaı seziledi.
Marhabat Baıǵut,
«Egemen Qazaqstan».
ShYMKENT.
Sýrette: Nurǵalı ORMANOV.