XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde qazaq ádebıeti damýdyń renessanstyq kezeńin basynan ótkerdi. On toǵyzynshy ǵasyr qazaq ádebıetinde Abaıdaı poezııa alybyn týǵyzyp, fılosofııalyq poezııanyń asqar munarasyn rýhanııat áleminde jarqyratsa, ótken ǵasyr dinı aǵartýshylar, aǵartýshy demokrattarmen birge ult-azatshyl, alashshyl bir top qalamger-qaıratkerlerdi ómirge ákeldi. Ahmet, Mirjaqyp, Maǵjan, Sultanmahmut, Júsipbek, Muhtar syndy qalam qaıratkerleriniń ulttyq rýhqa sýarylǵan jalyndy jyrlary men prozalyq shyǵarmalary buıyǵy jatqan eldi atoı salyp oıatty; elin azattyq jolyndaǵy kúreske úndep, jarqyn bolashaqtyń dańǵyl joly egemendikke bastady.
Al Sáken bastaǵan, Sábıtter qostaǵan top eliniń erteńin sosıalıstik ıdealdardyń revolıýsııa arqyly júzege asýynan kórdi. Keńes ókimeti úshin kúresken 20-30-jyldarda qazaq poezııasy Sáken bolyp sańqyldady, Sábıt bolyp sapqa turdy, Ilııasta kúı bolyp, kókte qalyqtady, bularǵa Beıimbet, Ǵabıt, Ǵabıdender qosylyp, jetpis jyldaı saltanat qurǵan qazaq sovet ádebıetin jasady.
Bul topty kezinde Ǵ.Músirepov «Alyptar toby» dep ataǵan edi. Ras, Ǵabeń bul topqa ózine deıingilerdi ǵana qosyp, ózin jatqyzbaǵantuǵyn. Solaı bola tura, keıingi urpaq Ǵabeńniń ózin de osy toptyń ókili sanap keledi. Ǵ.Músirepovtiń azamattyǵy, qaıratkerligi, asqan qalamgerlik qasıetteri onyń ózin de ózi anyqtaǵan alyptar tobyna birden-aq kirgizip jibergen bolatyn.
Endi bizdińshe, osy topqa qosylýǵa, osy qatardan ózine tıisti ornyn alýǵa laıyq taǵy bir qalamger bar. Ol – Ǵabıden Mustafın. Iá, ústimizdegi jyly júz jıyrma jyldyǵy atalyp jatqan, búkil ǵumyry keńestik kezeńde ótip, ol shyǵarmashylyǵynda aıtarlyqtaı iz qaldyrǵan jazýshy E.Mustafın jaıly aıtyp otyrmyz.
«Jastar! Biz toıdan qaıtyp kele jatkan adambyz, sizder – toıǵa bara jatqan adamsyzdar. Saýyrynan sıpatpas shý asaýdaı zymyrap bara jatqan jyldar mynaý... Sender endi XXI ǵasyrdyń esigin ashasyńdar. Jańa ǵasyrǵa alyp barar tartý-taralǵylaryńnyń eń qymbaty, eń qadirlisi – meıirim, raqym, qanaǵat bolǵaı!» («Lenınshil jas», 27.02.85») – dep, ómirmen qoshtasar aldynda keıingi urpaqqa ósıet aıtqan, «Jazýshy bolarsyń, bolmassyń, al Otannyń azamaty bolýǵa mindettisiń» («Oı áýenderi», A., 1978, 168-bet) dep bilgen, adamgershilikti tý etip, ózi de azamattyqtyń aq aıdynynda qarapaıym ǵana shyǵarmashylyq ǵumyr keshken abyz jazýshyny alyptar tobyna qosýǵa ábden bolady.
«Qolmen jasalǵan óner dúnıesiniń ishinde eń uzaq jasaıtyny, ómir beınesin tolyq qamtıtyny, adam janyna áserlisi – ádebıet. Taýlar buzylady, sýlar sýalady, tas bolat úıler qulaıdy, búkil qaýym almasady, jaqsy ádebıet sonda da ólmeıdi, júzdegen jyl ómir súredi, ótken qaýymnyń, dáýirdiń beınesin keıingilerge jetkizedi. Sondyqtan ónerdiń eń qıyny da – jaqsy ádebıet» (sonda, 254-bet) degen, «Muralardyń ishinde sózden qymbaty, asyly bola qoımas. Asyl sózdi er danasy qıynnan qıystyrady. Asyl sóz kirlegen kóńildi tazarta alady, qajyǵan kóńilge qýat bere alady, asqan kóńildi basyp, qarańǵy kóńilge shyraq jaǵa alady. Sóz qudiretin erkin paıdalanǵan adam halqyna ómirlik rýhanı azyq, ózine altynnan eskertkish qaldyryp ketedi» (sonda, 282-bet), dep sóz óneriniń asyl qasıetterin jan-júregimen sezine bilgen, sóz qudiretine tabynyp, óz ómirin qıyndyǵy men qyzyǵy mol ádebı shyǵarmashylyqqa arnaǵan, sóıtip artyna kórkemdigi kemel týyndylar qaldyrǵan syrbaz sýretker «alyptar tobynyń» sońǵy tuıaǵyndaı kórinedi...
«Men dúnıege kelgen kezde qazaq ólgenin, týǵanyn qaǵazǵa jazbaıtyn, metrıka degendi bilmeıtin. Áke-sheshemniń jyl qaıyryp aıtýynsha, 1902 jyly týsam kerek. Qazirgi Temirtaý zavody Telman aýdanynda. Nura ózeniniń jaǵasynda, Jaýyr, Qojyr taýlarynyń eteginde tur. Osy taýlardyń kishkene shashyrandysy Syrtóbe degen jerde (Jaýyrdan úsh-tórt kılometr) bir borandy kúnde týyppyn» («Oı áýenderi». A., 1978, 5-bet), – dep jazady jazýshy «О́mir belesterinde». Ákesi Mustafa eki ret qajyǵa barǵan «meılinshe ádil, momyn, minezi aýyr, qorqýdy, sasýdy bilmeıtin, kóp sóılemeıtin, biraq kezi kelip qalǵanda óte tildi», «quıma qulaq», eger sharıǵat jolyna túspeı, «oqyǵanda úlken ǵalym bolatyn túri bar» adam bolǵan. Saýatyn aýyl moldasynan ashqan Ǵabıden «on jas tolmaı jatyp kúnine bes mezgil namaz oqydyq, ramazan aıynda úsh kúndik oraza ustadyq» dep, keıin eske alǵanyndaı, din jolyn ustanady.
1916 jyly Spassk zaýytynda tabelshi bolyp isteıtin Maýqymnyń Júsibi degennen bir jyl oryssha oqıdy. Ekinshi jyly sol zaýyttaǵy bes jyldyq orys-qazaq mektebiniń tórtinshi bólimine túsedi, kelesi jyly ony ári qaraı jalǵastyrýǵa múmkindigi bolmaı, oqýmen qoshtasady. Sóıtip, bolashaq jazýshynyń oqýy bar bolǵany eki-aq (Júsipten bir jyl, mektepte bir jyl) jylǵa sozylady. Sodan ol 1918 jyldan 1925 jylǵa deıin ne oqý joq, ne jumys joq aýylda bos júredi.
О́mirde tańǵalarlyq nárseler kóp koı. Sonda da bolsa, bar bolǵany eki-aq jyl oqyp, qazaqtyń ataqty jazýshylarynyń biri, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi dárejesine deıin jetken Ǵabıden Mustafınge tańǵalmasqa lajyń joq. Qalaıda jazýshy bolamyn dep, aldyna taýdaı maqsat qoıǵan bolashaq qalamger mektepte oqymasa da ómir degen mekteptiń qıyn joldarynan ótti, ómirdiń ózinen úırenip, ózdiginen izdendi.
1925 jyly kóktemde kelinshegin ertip, sol kezdegi Qazaqstannyń astanasy Qyzylordaǵa oqý izdep keledi. Oqýǵa túse almaǵan soń, joǵary sotqa kujattar tirkeýshi bolyp jaıǵasady. Osy kezden bastap, «gazet oqýǵa aýyzdandym. Aldymen, meniń oqıtynym usaq habarlar, jarnamalar boldy. 1925 jyldyń kúzinen bastap, respýblıkanyń «Eńbekshi qazaq» gazetine usaq habarlar jaza bastadym», dep eske alady jazýshy. Gazetke shaǵyn habarlar jazýdan bastaǵan Ǵabıden endi ocherk, feleton, áńgime sııaqty janrlarda da ózin baıqap, sátti qadamdar jasaı bastaıdy. О́zdiginen oqyp, izdenip júrgen jas jigit shyǵarmashylyqtyń qyzyq ta aýyr jolyna kúmp berip túsip ketedi... «Sársen men Boqash» degen alǵashqy áńgimesi «Jyl qusy» jýrnalynda 1927-1928 jyly jarııalandy. 1929 jyly «Er Shoıyn» atty áńgimeler jınaǵy shyqty».
Ǵabıden 1930 jyly Qaraǵandyǵa oralyp, ken ornynda úsh jyldaı qara jumys isteıdi. Sodan keıin «Qaraǵandy proletarıaty» gazetinde jaýapty hatshy (1932-1933), Novosıbır qalasynda qazaq tilinde shyǵyp turǵan «Qyzyl tý» gazetinde qyzmetker (1933-1938) bolyp jumys istegen ol 1938 jyly Almatyǵa keledi. Osy kezden bastap jazýshylyq jolǵa birjola bet burady. Jazýshynyń «О́mir men ólim» (1940), «Shyǵanaq» (1944), «Mıllıoner» (1948), «Qaraǵandy» (1952), «Daýyldan keıin» (1959), «Kóz kórgen» (1963) romandary ár jyldarda jaryq kórdi. «Oı áýenderi» (1978) atty syn maqalalar jınaǵy úshin Memlekettik syılyq aldy. Jazýshynyń shyǵarmalary qazaq, orys, basqa da tilderde áldeneshe ret basylyp shyqty.
Ǵ.Mustafın shyǵarmalarynyń deni búgingi kún taqyrybyna arnalǵan. Jazýshynyń basty shyǵarmashylyq ereksheligi de osynda jatyr. Ádette óz zamanyn kórkem beıneleý – qalamger úshin qıynnyń qıyny. О́ıtkeni búgingi kúnniń áli tanylmaǵan qyr-syry, uńǵyl-shuńǵyly, oı-shuńqyry kóp deıtin bolsaq, onyń ishinde júrgen adam solardyń keıbir jaqtaryn ǵana tanı alady da kópshiligin kóre de almaıdy. Ǵ.Mustafın shyǵarmashylyǵynyń basty ereksheligi de, myqty jaǵy da osyndaı qıyndyqtaryna qaramastan, óz zamanynyń kórkem beınesin jasaı alǵandyǵynda jatyr.
«Men árdaıym búgingini, shamam kelgenshe erteńgini jazdym. Kóshken jurtqa qaıta oralǵan emespin... Jazýshy aldymen óz dáýiriniń jyrshysy desek, qoǵam ishindegi bul sııaqty zor ózgeristerdi ol kórmese, ıakı kóre tura jazbasa, dúnıeden borysh arqalap ketedi de. Borysh arqalaýdy súımedim...» (sonda, 9-bet), dep bilgen jazýshy ózi ómir súrgen dáýirdiń kórkem shejiresin jasady. Bul týrasynda zamandasy Ǵ.Músirepov «...Ǵabıden Mustafın osy dáýirdiń ishinde qazaq sovet prozasynan óziniń tıisti ornyn alýmen birge, ádebıetimizdiń betin búgingi ómirge burýymyzǵa da úlken jetekshi boldy. Bul – onyń tvorchestvolyq bıografııasyndaǵy eleýli ereksheligi. Basqa jaqqa aýytqymaı, búgingi sovet shyndyǵyn jyrlaý ekiniń birinde kezdese de bermeıdi. Onyń ústine jazýshynyń izdený talaptary tutas bir baǵytta bolǵandyqtan, tabysy da olqy emes. Ǵabıden tıpterdi de, tıptik jaǵdaılardy da ózimizdiń sovet shyndyǵynan alyp ósip keledi» («Sýretker paryzy», A., 1970, 330-bet) – dep, kezinde jazýshynyń shyǵarmashylyq bet-baǵdaryn dál, tamasha aıqyndap bergen bolatyn.
Ǵabıden – ómirde bolyp jatqan qubylystardy jiti baqylap, saralap, ondaǵy jańalyqtardy tez kórgish, ańǵarǵysh jazýshy. Sol ómirde kórgenderi men kóńilge túıgenderin kórkemdik súzgiden ótkerip, kórkem týyndy retinde oqyrmanǵa usyna bildi. Onyń qaı shyǵarmasynda bolsyn, keńestik kezeńniń keleli problemalary kórkemdikpen kórinis tapqan. Ol ómirde týyndap jatqan keleli máselelerge oqyrman nazaryn aýdaryp otyrýmen birge adamzatqa tán izgi adamı qundylyqtardy jalpy jurtqa nasıhattap, boıyna darytýdy maqsat tutty. Ol somdaǵan Shyǵanaq, Jomart, Meıram sııaqty beıneler adamgershiligi mol, isker, eńbeksúıgish, otanshyl qasıetterimen erekshelenedi. Ǵabıdenniń keıipkerleri kóbine jan dúnıesi baı, optımıst, ózindik pikiri bar belsendi qoǵam músheleri bolyp keledi.
Jazýshynyń shyǵarmalarynda XX ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda qazaq aýylynda júrip ótken uly ózgerister kórinis tapty. Tóńkeristiń aldyndaǵy qazaq aýyly, keńestik zamandaǵy kolhoz qurylysynyń damýy, onyń bolashaǵy, óndiris oryndarynyń paıda bolyp, iri ındýstrııaly elge aınalýy sııaqty iri naýqandar sýretker shyǵarmashylyǵynyń ózekti taqyrybyna aınalǵan.
Jazýshynyń alǵashqy kólemdi týyndysy – «Qaraǵandy» romany. «О́z kózimmen kórgenderim, súısingenderim «Qaraǵandy» romanyn qoımastan jazdyrdy» (shyǵarmalary, V tom, 66-bet), dep aıtqanyndaı, ózi jete biletin taqyrypqa bardy. Roman alǵash «О́mir men ólim» (1940) degen atpen shyqty da keıinnen qaıta óńdelip, «Qaraǵandy» (1952) atalyp jaryq kórdi. Roman qazaq ádebıetinde óndiris taqyrybyn sátti beınelegen alǵashqy kórkem týyndylardyń biri boldy.
Keńestik kezeńde búgingi zaman, óndiris taqyryptaryn ıgerý keńes ádebıetiniń basty mindetteriniń biri retinde alǵa qoıyldy. Qazaq ádebıetinde de óndiris taqyrybyna shyǵarma jazý jazýshylardyń aldynda turǵan alynbas qamaldardyń biri bolyp keledi. Aýyldan shyqqan qazaq qalamgerlerine buryn kórmegen, bilmegen, tájirıbesi, úlgisi joq taqyrypty kórkemdik turǵydan ıgerý kóptegen qıyndyq týǵyzdy.
Qalamger romanynda buryn negizinen, kóshpeli ǵumyr keshken Qazaqstanda Qaraǵandy sekildi alyp óndiris ornynyń ashylyp, qanat jaıýy, maman jumysshylar otrıadynyń qalyptasyp, olardyń arasynan Meıram sııaqty jańa turpatty óndiristi uıymdastyrýshy basshy kadrlardyń shyǵýy, elimizdiń óndiristi elge aınala bastaýy sııaqty kúrdeli kezeńniń kúrdeli oqıǵalary shynaıy kórinis tapty. «Qaraǵandy» óndiris taqyrybyn ıgerýde qazaq keńes ádebıetiniń eleýli tabystarynyń birinen sanalyp kelse, kúni búginge deıin de óziniń taqyryptyq, kórkemdik mańyzyn joıa qoıǵan joq.
«Ádebıet – ómir aınasy. О́mirdegi orasan oqıǵalardy kórsete almasa, onyń nesi aına?» (sonda 8-bet), «Shyǵanaqta» kóshpelilikten otyryqshylyqqa aınalǵan qazaq aýylyndaǵy uly ózgerister beınelendi. Romannyń bas keıipkeri Shyǵanaq Bersıev – ómirde bolǵan adam. Soǵys kezinde er-azamattar Otan úshin maıdanda qan keship, nebir erlik jasap jatqan kezde ol tylda eren eńbektiń asqan úlgisin kórsetip, tary óniminen tórt ret dúnıejúzilik rekord jasaıdy. «Osy aqyldy, eńbekqumar, izdengish, alǵyr qart arqyly halqymnyń boıyndaǵy asyl qasıetterin aıtyp qalýǵa tyrystym», deıdi avtor.
Romanda halyq arasynan shyqqan qarapaıym eńbek adamy Shyǵanaqtyń eńbek erligin beıneleý arqyly jazýshy eńbekshil halyqtyń, azat eńbektiń ulylyǵyn asqaqtata sýretteıdi, aýyl ómiriniń qatpar-qatpar tirshilikteri, alýan syrlary shynaıy kórinis tabady.
«Shyǵanaq», meniń oıymsha, bizdegi kóp jaılardy ashady. Romannyń bas keıipkeri Shyǵanaqtyń ózi kúrishtegi, qyzylshadaǵy, mal sharýashylyǵyndaǵy eńbek adamdarynyń, ozyq adamdardyń jıyntyq beınesin beredi. Sondyqtan bul – shyn maǵynasyndaǵy tıptik keıipker. Shyǵanaqtyń ulttyq beınesi de, eńbektegi tájirıbesin ǵylymǵa súıeýge umtylǵan ozyq oıy men tabandylyǵy da áleýmettik maǵynadaǵy tıptilikke jatady. Eń jaqsysy – Shyǵanaqtyń eńbek áreketterinde, oılaý júıesinde jasandylyq joq, ol óziniń qarapaıymdylyǵymen, kolhozshyǵa tán shyndyǵymen nanymdy jasalǵan. Shyǵanaq minez-qulyq, psıhıka, ómir súrý jaqtarynan ulttyq dástúrdiń jaqsy jaqtaryn boıyna sińirgen, sonymen birge ol sheńberde qalyp qoımaǵan bizdiń dáýirdiń ozyq eńbekshisi» («Sýretker paryzy». A., 1970, 330-bet) degen sóz sıqyryn qalt jibermeı, jiti baıqaıtyn suńǵyla sýretker Ǵ.Músirepovtiń sózderinde jazýshynyń Shyǵanaqtyń beınesin jasaýda shyn sheberlik tanytqandyǵyn moıyndaý bar.
«Jazýshynyń oıynan ómir áldeqaıda keń, shapshań ári ádemi. «Shyǵanaqty» bitirip, jaryqqa shyǵarǵanymsha aýyl ómiri alǵa ketip qaldy. «Mıllıoner» romanynda men endi ómirdiń aldyn oramaq boldym. Shynymdy aıtaıyn, bul romandaǵy mıllıoner kolhozdy, joǵary bilimdi predsedateldi ol kezde kórgen de, estigen de emespin. Boljaýmen jazdym. Osylaı bolady, ádebıet bolǵandy aıtýmen tynbaıdy, bolashaqty da aıta alady...», dep shyǵarmashylyq syryn jaıyp salady avtor. «Meniń eshbir shyǵarmam áldeqalaı týǵan emes. Tolǵanýdan, armanymnan týdy», dep jazýshynyń ózi aıtqanyndaı, «Mıllıonerde» «shirkin, qazaq aýyly osyndaı bolsaıshy» degen jazýshynyń asqaq armandary kórkemdik turǵydan júzege asty. «Mıllıonerde» ol kórkem ádebıettiń ómirde bolǵanda ǵana kórkem beıneleýshi ǵana emes, oǵan oı kózimen qarap, bolashaqtyń ıdeal beınesin jasaýda da mol múmkindikterge ıe ekendigin taǵy da bir dáleldedi.
Jazýshynyń oıynsha, soǵystan keıingi dáýirde aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń jańa kezeńi týdy. Endi kolhozdy Shyǵanaqtar kezindegi ádispen basqaryp, órkendetý múmkin emestigin kóterdi. Jańa dáýirde aýyl sharýashylyǵyn bilgir mamandar basqarý qajettigin usyndy. Jomarttyń beınesinde avtordyń osyndaı armandary tolyq boı kórsetti.
«Mıllıonerde» aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń asa bir mańyzdy máselesi kóteriledi. Ol – jekemenshik pen qoǵamdyq menshik túrlerin bir-birine kedergi jasamaıtyndaı etip, qatar damytyp otyrý. Tek qana qoǵamdyq menshikke óris ashylyp, jekemenshikke qursaý salynǵan sosıalızm tusynda mundaı ıdeıanyń kórinis berýiniń ózi jańalyq bolatyn.
Qazir ótken zamandy synaýshylar kóbeıip ketken tusta Ǵ.Mustafınniń shyǵarmashylyǵyna tıisýshiler osy «Mıllıoner» povesine keńestik qurylystyń negizgi aýylsharýashylyq túzilimi kolhoz barynsha marapattalǵan dep aıyp taǵady. Olaı da oılaýǵa bolatyn shyǵar. Biraq bul jerde myna bir jaılardy da eskergen jón sııaqty.
Jalpy, sosıalıstik ıdeıalar negizinen jaman nárse emes. Adam balasynyń atam zamannan bergi ádiletti, adamnyń jaqsy ómir súrýi úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan qoǵam týraly asqaq armandarynyń jıyntyǵy retinde kúni búginge deıin álemdik áleýmettik-qoǵamdyq damýdy alǵa súırep keledi. Dúnıejúziniń kóptegen elinde bılik tizginin ustaǵan sosıalıster, sosıal demokrattar áleýmettik teńdikti ornyqtyrýda, halyq sharaýshylyǵyn uıymdastyrýda eleýli jetistikterge jetýde. Mysaly, Izraıl memleketinde aýyldyq jerlerde sharýashylyq jumystaryn júrgizetin kolhoz sııaqty ujymdar ózderiniń ómirsheńdigin kórsetip keledi. Olarda Ǵ.Mustafınniń «Mıllıoner» povesinde sýrettelgen «kommýnızm jaǵdaı» tolyq júzege asyp, ómir súrip otyr deýge bolarlyq. Sonda másele «sosıalızmde» jatqan joq, sol sosıalıstik ıdealdardy kimderdiń qalaısha túsinip, júzege asyratyndyǵyna baılanysty bolsa kerek.
Keńes odaǵynda kommýnıster sosıalıstik ıdeıalardy basshylyqqa alyp, kommýnızm ornata qalamyz dep qansha tyrysqanymen, aıǵaılaǵanymen, iske kelgende, kóptegen qatelikke urynyp, onyń sońy «sovettik sosıalızmniń» qulaýyna ákelip soqtyrdy. Ǵabıdenniń kóregendigi sol, kolhoz qurylysyndaǵy eleýli kemshilikterdi qyrqynshy jyldardyń ózinde-aq kóre bilip, ony joıýdyń joldaryn kórsetti, naǵyz ujymshardyń qalaı bolýy kerektiginiń modelin kórkem ádebıette sýrettep, jasap berdi. Demek «Mıllıonerdi» keńestik kolhozdy nasıhattaǵan dep, tar kólemde uǵynǵannan góri, aýyl sharýashylyǵyn tıimdi uıymdastyrýdyń sosıalıstik, ıaǵnı áleýmettik ádilettilik ıdeıalaryna negizdelgen qazaq aýylynda júzege asýy múmkin túri sátti beınelengen kórkem shyǵarma dep qaraǵan jón.
«Shyǵanaq», «Mıllıoner», «Qaraǵandy» sııaqty shyǵarmalarynda jazýshy óz dáýiriniń kórkem beınesin jasaýǵa ter tókse, «Daýyldan keıin» (1959) romanynda ádettegi daǵdysynan shyǵyp, ótken kúnniń bel-belesterine kóz jiberedi. О́tken tarıhqa oralýyn jazýshy bylaı dep túsindiredi: «Qazaq ádebıetine kóz jibersem, qazaq ómiriniń bir qyzyq kezeńi – NEP ýaqyty, «Kishkene Oktıabr» atalǵan iri baı-feodaldardy konfıskileý oqıǵasy kórinbeıdi. ...О́zim qatarlas qarttardan ol kúnderdi jaza qoıatyn yńǵaı baıqalmaıdy, jastardyń búgingisi jetkilikti, keshegini bile bermes dedim. Osy oılar qamap, maǵan «Daýyldan keıindi» jazdyrdy» («Oı áýenderi», A., 1978, 9-bet). Romanda Qazan tóńkerisiniń qazaq dalasyna alyp kelgen opalań-topalańdary, ásirese iri baılardyń dúnıe-múlkin tárkilep, ózderin qýǵynǵa salǵan kezeńniń shyndyqtary kórinis beredi.
Jalpy, Ǵ.Mustafın shyǵarmashylyǵynyń negizin búgingi ómir taqyryby qursa da sońǵy kezeńinde tarıhı taqyrypqa bet burǵany baıqalady. Onda da ózi jaqsy biletin jıyrmasynshy ǵasyrdan árige barmaıdy. Memýarlyq sypatta jazylǵan «Kóz kórgen» (1963) ótken ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde qazaq aýyly bastan ótkergen saıası-áleýmettik oqıǵalardy sýretteýge arnalǵan. Jazýshynyń ábden eseıip, shyǵarmashylyq jaǵynan tolysqan kezinde kózimen kórgenderin, oıyna túıgenderin sol kúıinde qaǵazǵa túsirýge umtylatyndyǵy zańdylyq ta sııaqty. Ǵabıden de osyndaı maqsatpen qolyna qalam alǵanda kólemi úsh kitap bolýǵa tıis dep josparlanǵan «Kóz kórgen» jazýshy ómiriniń sońyna deıin jazyldy...
«Oı áýenderiniń» «Sóz basynda» mynadaı joldar bar: «Oısyz kúnim bolmaıdy. Ár kezde árqıly oı keledi. Kóre kele, júre kele, ýaqyt, jaǵdaı ózgergen saıyn oı da ózgere berdi... Al qaǵazǵa túsken oı ólmeıdi, jaramdysyn bir ýaqytta bireý bolmasa, bireý paıdalanady. Sondyqtan «Oı áýenderi» atty bul jınaqty keıingi urpaqtyń bir keregine jarar degen úmitpen baspaǵa usyndym» («Oı áýenderi», A., 1978, 3-bet). «Kóz kórgende» negizinen jazýshynyń ómirde kórgen, kóńilge túıgen túıinderi aıtylsa, «Oı áýenderinde» has qalamgerdiń ádebıet, óner, ádebı syn, til týraly oı-pikirleri toptastyrylǵan.
Abyz jazýshy: «Qoǵamnyń damý jolyndaǵy kezeńderden asarda, halyqtyq jańa tilekterdi oryndarda, sóz joq, ádebıetimizge ózgerister, jańalyqtar enip otyrady. Biraq onyń birde-biri qol jetken tabystarymyzdy, jaqsy dástúrlerimizdi joıýmen kelmeı, solardy nyǵaıtý, damytý negizinde keledi. Bizdiń keıbir ádebıetshiler ádebıettegi búgingi bir jańalyqty maqtaý úshin, búgingi turǵydan qarap, ádebıettiń ótken bir tabysyn kemitip áýre bolady... Umytpalyq: «...Búgingi tabysymyz aspannan túse qalǵan joq, olardyń jalǵasy» (sonda, 153-bet), degen kóńil tolqyndary, oı ushqyndary aq qaǵaz betine jazylyp qalǵan eken.
Iá, zaman ózgeredi, sol zamannyń uıytqı soqqan jelimen birge adamdar da ózgerip otyrady. Ǵabıden de – óz zamanynyń, ıaǵnı keńestik kezeńniń perzenti. Shyn azamat qaı zamanda ómir súrmesin, oǵan beıimdelmesin, báribir azamattyq bolmysyn joǵaltpaı, pendeshilikten bıikte qala beredi. Ǵ.Mustafın de – seksen jyldan asa bireýdiń ala jibin attamaı, adamǵa tán baqytty ǵumyr keship, halqynyń sóz ónerin damytýǵa aıtarlyqtaı úles qosqan ádebıet ardagerleriniń biri.
Dandaı YSQAQULY,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory