Qazaqstanda bıdaı daqylynyń tıimdiligine baılanysty san alýan pikir bar. Máselen, keı mamandar álemdik básekelestik aıasynda bıdaı óndirýdiń keleshegine kúmánmen qaraıdy. Olardyń pikirine den qoısaq, ósimdik sharýashylyǵynyń qurylymyn qaıta qarap, zaman talabyna saı basqa da daqyldarǵa basymdyq beretin ýaqyt jetti. Álbette, bıdaı – Qazaqstannyń ulttyq brendteriniń biri. Biraq statıstıkanyń aıtary basqa. KSRO kezinde egin bitik shyqqan jyldary (1980 jyldary) qazaqstandyq bıdaıdyń ónimdiligi orta eseppen gektaryna 12,6 sentnerden túsken bolatyn. Búginde elimizde negizinen qatty bıdaıdyń jazdyq, kúzdik jumsaq suryptary ósiriledi. О́ıtkeni onyń ýyzy (dánmańyzy) mol, biraq álsiz surypty jumsaq bıdaıǵa qaraǵanda túsimdiligi tómen.
Elimizde jylyna orta eseppen 12-12,5 mln tonna bıdaı óndiriledi. Ishki qajettilikke shamamen 6 mln tonnasy jumsalsa, qalǵany dán jáne un retinde syrtqa shyǵarylady. Qazaqstan jumsaq surypty qatty bıdaı ósiretin 130 memlekettiń ishinde 109-orynǵa ıe. Iаǵnı atalǵan kórsetkish qýanarlyqtaı emes. Mysaly, 2012-2016 jyldary elimiz gektaryna 12 sentnerden túsim alyp, táýelsizdik tarıhynda rekord jasasa, 2017-2022 jyldary túsim ár gektaryna 11 sentnerden aınaldy. Al dál osyndaı bıdaı suryptaryn egetin Kanada gektaryna 2012-2016 jyldary – 33 jáne 2017-2020 jyldary 34 sentnerden jınady. AQSh-tyń kórsetkishi 2012-2016 jyldary – 31 jáne 2017-2020 jyldary 33 sentnerden bolsa, Argentınada ár gektardyń túsimi 2017-2016 jyldary – 21 jáne 2017-2020 jyldary 31 sentnerdi qurady.
Buǵan qarap, astyq túsimi shetel turmaq, keńes odaǵy kezindegi kórsetkishke jetpegenine kóz jetkizýge bolady. Munyń sebebi nede?
«1980 jyldary Qazaqstanda dándi daqyldar ósirý óndiristi qarqyndatý esebinen júrgizildi. Túsimniń 50%-y – mıneraldy tyńaıtqyshtardyń, 20%-y – aýdandastyrylǵan suryptardyń jáne 30%-y tehnologııalyq talaptardy saqtaý esebinen qalyptastyryldy. Bul úılesim agrarlyq salada uıymdyq qaıta qurý, dándi daqyldardy ósirip-óndirý tehnologııasynyń saqtalmaýy jáne basqa da faktorlardyń sebebinen buzyldy. Sondaı-aq Qazaqstanda tyńaıtqyshtar jetkilikti deńgeıde qoldanylmaıdy. Bir gektar jerge tyńaıtqyshtar sebý boıynsha elimiz 170 memlekettiń ishinde 155-orynǵa ıe», deıdi Jusan Analytics taldaýshysy Tımýr Daýranov.
Shynynda da elimizde tyńaıtqyshtardy qoldaný deńgeıi Reseıge qaraǵanda 5 esege, tyńaıtqyshtardy qoldaný boıynsha kósh basyndaǵy eldermen salystyrǵanda 100 esege tómen. Mysaly, aldyńǵy úshtikke enetin Mysyr, Qytaı jáne Gollandııa elderinde 2019 jyly ár gektarǵa jumsalǵan tyńaıtqyshtyń salmaǵy sáıkesinshe 406,2, 350,0 jáne 264,0 kılo bolsa, 2020 jyly bul kórsetkishter 401,2, 336,8, 267,9 kılony quraǵan. Al Qazaqstanda 2019 jyly ár gektarǵa – 1,9 kılo, al 2020 jyly 5,6 kılodan tyńaıtqysh sebildi. Mamandardyń aıtýynsha, dıqandardyń ózderi tyńaıtqyshqa shyǵyndanyp, jańa deńgeıge kóterilgileri kelmeıdi. Olar osy jaǵdaıǵa da rıza.
Bıdaı eksporty boıynsha kórsetkishter de basqa eldermen salystyrýǵa kelmeıdi. Álemdik bıdaı saýdasynda Qazaqstannyń úlesi shamamen 2%-dy ǵana quraıdy. Máselen, qazaqstandyq bıdaıdy negizinen kórshi TMD elderi satyp alady. Sońǵy 20 jyl ishinde Qazaqstan óz bıdaıyn 72 elge satyp keldi. Alaıda sonyń ishinde eki el ǵana bizdiń bıdaıdy turaqty kólemde satyp alady. Olar – О́zbekstan men Tájikstan. Bıdaı jetkizýdiń 60-70%-y osy elderge tıesili. Taǵy 7 memleket qazaqstandyq bıdaıdy azdaǵan mólsherde turaqty satyp alady. Olardyń ishinde Túrkııa men Úndistan da bar.
«Bıdaıdyń satylymyn arttyrý úshin birinshi kezekte onyń sapasyn aǵymdaǵy 3-synyptan 1, 2-synyptarǵa kóterý kerek. Odan basqa, bıdaıymyzdyń álemdik naryqtaǵy tanymaldylyǵyn barynsha kótergen jón. Mysaly, halyqaralyq kórmelerge qatysý arqyly otandyq bıdaıdyń sapasyn, tıimdi jáne paıdaly jaqtaryn pash etpese bolmaıdy. Sondaı-aq qyzyǵýshylyq bildirgen elderge synama retinde tegin bıdaı partııalaryn jetkizip turǵan durys», dedi T.Daýranov.
Bul rette basqa daqyldarǵa basymdyq berý máselesi týyndaıdy. Buǵan elimizdiń aýyl sharýashylyǵynyń áleýeti tolyǵymen jetedi.
BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń derekteri boıynsha Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy alqaptarynyń kólemi jaǵynan álemde 6-oryn alady. Bul – el aýmaǵynyń 79%-y. Iаǵnı 215 294 myń ga alqap. Birinshi, ekinshi jáne úshinshi oryndarda sáıkesinshe Qytaı (527 722 myń ga), AQSh (405 701 myń ga) jáne Aýstralııa (358 317 myń ga) elderi. Reseı – besinshi orynda (215 494 myń ga). Degenmen, elimizde egin egýge jaramdy jerler aýyl sharýashylyǵy alqaptarynyń 14%-yn ǵana quraıdy (29 728 myń ga). Qalǵan bóligin (85%) tabıǵı mal jaıylymdary, shalǵyndy jáne dalaly jerler alyp jatyr. Egistik jerleriniń úlesi boıynsha alǵashqy úshtikte Úndistan (94%), Kanada (67%) jáne Reseı (57%) elderi tur.
Egistik jerlerdiń shamamen 65%-yn aýyl sharýashylyǵy daqyldary egiletin egindik alqaptar quraıdy (2017-2020 jyldary – 19 062 myń ga). 2007 jylǵa deıin bul alqaptardyń shamamen 90%-yna dándi daqyldar egilip keldi. Odan keıingi jyldary onyń úlesi birtindep azaıyp, 80%-ǵa tústi. Esesine 2007 jyldan bastap, maıly daqyldardyń úlesi arta bastady.
Egindik alqaptardyń qurylymynda kókónistiń, jemisterdiń jáne tamyr salatyn túınekterdiń alar úlesi óte mardymsyz. Mysaly, tamyrly túınekter (kartop, pııaz, sábiz) jáne kókónisterdiń egindik alqaptardaǵy úlesi 1%-dan tómen, biraq túsim jaǵynan alar úlesi 10%-dan asady.
Sońǵy 30 jyl ishinde dándi daqyldardyń túsimdiligi shamamen 1,5 ese ǵana artqan bolsa, 1992-1996 jyldary gektaryna – 8,9 sentner, 2017-2020 jyldary gektaryna – 12,9 sentner, kókónis 1992-1996 jyldary gektaryna – 106,2 sentner, 2017-2020 jyldary gektaryna 256,6 sentnerge kóbeıdi. Ad jemisterdiń túsimdiligi 2,5 esege artqan (1992-1996 jyldary gektaryna – 31,3 sentner, 2017-2020 jyldary gektaryna – 164,8 sentner).
«Qazir ókinishke qaraı, kókónister men jemisterdiń basym bóligi ónerkásiptik kólemde emes, jeke sharýa qojalyqtarynda ósiriledi. Eger sanyna ǵana emes, sapasyna da basa mán berip, ónerkásiptik kólemde ósirer bolsa, Qazaqstannyń ishki naryqty tolyǵymen qamtamasyz etip, eksportqa da shyǵarýǵa áleýeti jetedi», deıdi T.Daýranov. Onyń aıtýynsha, árbir ónimniń 1 sentnerin satýdan túsken aqshalaı paıdany negizge alar bolsaq, bıdaı kókónis men jemiske tipti ilese almaıdy.
«Mysaly, 2016 jyly 1 sentner bıdaıdy satýdan túsken paıda 992 teńge boldy, 2020 jyly – 1 569 teńgeni qurady. Al osy arada 2016 jyly 1 sentner qyzanaqty satýdan túsken paıda 16 471 teńge bolsa, 2020 jyly – 24 956 teńgege jetti. О́rik pen alma boıynsha kórsetkishter sáıkesinshe 2016 jyly – 8 823 jáne 4 775 teńge, 2020 jyly 7 615 jáne 6 977 teńgeni kórsetti», deıdi Jusan Analytics taldaýshysy.
Joǵaryda keltirilgen derekterge súıener bolsaq, bıdaıdy Qazaqstanda asa tıimdi daqyl dep aıtýǵa kelmeıdi. Iаǵnı bıdaı ósirý tásilin qaıta qarastyryp, ony tıimdi jáne tabysy joǵary ónimge aınaldyryp, tanymaldyǵyn arttyrý qajettigi baıqalady. Nemese zaman aǵymyna qaraı basqa daqyldarǵa basymdyq berý kerek. Iаǵnı bıdaıdy ishki naryqqa qajetti kólemde ǵana óndirip, qalǵan alqaptarǵa tıimdiligi joǵary daqyldardy egý qajet deıdi sarapshylar.