Kóńilin kirbiń shalmaǵan, kirshiksiz taza kishkentaılardyń kúlkisi – kemel keleshegimizdiń kilti. Qaýipten qapersiz, qaıǵysyz, qamsyz, quldyrańdap ósip jatqan baldyrǵandarǵa qarap qanshalyqty izgi qoǵam qurǵanymyzdy baıqaýǵa bolady. Bul rette bolashaq qamyn áýelden basshylyqqa alǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev balalarǵa memleket qamqorlyǵy seziletindeı jan-jaqty jaǵdaı jasaýdy kózdeıtin pármendi bastamalar kóterip keledi.
Armandarǵa jetelegen ataýly jyl
Memleket basshysy el tizginin ustaǵan sátten bastap balalardyń qaýipsizdigi men quqyǵyn qorǵaý máselesine erekshe nazar aýdardy. Buǵan memleket deńgeıindegi strategııalyq mindet retinde mán berip, bul ustanym ár Joldaýda jas urpaq qamyna qatysty naqty tapsyrmalarmen bekı tústi. Al qazirgi 2022 jyldyń «Balalar jyly» dep jarııalanýy atalǵan baǵyttaǵy jumystardy odan saıyn jandandyrýǵa serpin berdi.
Álbette, balalarǵa qamqorlyqty kúsheıtetin bastamalarǵa toqtalǵanda, oıymyzǵa birden oralatyny – «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasy. Kósegemizdi kógertetin bul jańalyq kópshiliktiń kópten kútken, kókeıinde júrgen úmitimen úndesedi. О́ıtkeni ult baılyǵynyń úlesin ár shańyraq sezinetindeı ıgilikti halyqtyń kóksep júrgeni qashan? Baqsaq, Prezıdent mundaı oıǵa áý bastan-aq bekigen sııaqty. Oǵan eń alǵashqy halyqqa arnaǵan Joldaýynda aıtqan oıy aıǵaq bola alady. Onda ol: «Ulttyq qor qarajatynyń aǵymdaǵy máselelerdi sheshýge jumsalýyn qysqartý qajet. Bul – keleshek urpaqtyń qarjysy», dep shegelep aıtqan edi. Al arada úsh jyl ótkende osy oıdy naqty iske asyratyn tetik retinde jańa baǵdarlamanyń qolǵa alynatyny jarııalandy. Dálirek aıtsaq, Q.Toqaev «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty bıylǵy qyrkúıektegi Joldaýynda: «Balalar jylynyń aıasynda «Ulttyq qor – balalarǵa» atty múlde jańa baǵdarlamany júzege asyrý óte mańyzdy dep sanaımyn. Ulttyq qordyń jyl saıynǵy ınvestısııalyq tabysynyń 50 paıyzyn balalardyń arnaýly jınaqtaýshy esepshotyna aýdarýdy usynamyn. Qarjy ár bala 18 jasqa tolǵanǵa deıin aýdarylyp turady, ony merziminen buryn esepshottan shyǵaryp alýǵa bolmaıdy. Jınaqtalǵan qarjy balalar kámelet jasyna tolǵannan keıin olardyń baspana nemese bilim alýyna jumsalady. Bul qarajat óskeleń urpaqtyń úlken ómirge qadam basýyna múmkindik beredi. Qor, shyn máninde, ulttyq mártebege ıe bolyp, halqymyzdyń ıgiligine qyzmet etedi. Bastamany muqııat ázirleý qajettigin eskere otyryp, jobany 2024 jylǵy 1 qańtardan bastap iske qosýdy tapsyramyn», dedi.
Urpaq amandyǵy – basty nazarda
Izgi qoǵamnyń irgesin bekitetin ustyn – balalardyń amandyǵy, damý erkindigi, qaýipsiz keńistigi. Olardyń kirshiksiz taza ómiriniń bylǵanbaýyn qadaǵalaý, susty kózderden, suǵanaq qoldardan saqtaý – eń negizgi qoǵamdyq jaýapkershilik. Osyǵan jiti mán bergen Memleket basshysy 2019 jyly zorlyq-zombylyqtan zardap shekken balalar men olardyń otbasyn qorǵaý jóninde tolyqqandy baǵdarlama ázirleýdi tapsyrdy. Keıinnen bul arnaıy zańmen bekitilip, balalardyń ómirine daq túsirgen qylmystardyń jazasy tym qataıtyldy.
Sonymen qatar ana men balanyń amandyǵyn, balalardyń densaýlyǵyn kútip, jan-jaqty medısınalyq qyzmettiń qoljetimdiligin qamtamasyz etý únemi nazarda ustaıtyn másele ekeni anyq. Bul halyqaralyq qujattarda da, ulttyq qujattarda da saıası máni bar mańyzdy kórsetkish retinde belgilengen.
Keıingi 5 jyl ishinde elimizde bala týý kórsetkishi aıtarlyqtaı ósti. 2021 jyly 30 jyl ishinde eń joǵarǵy týý kórsetkishi tirkelip, 100 myń turǵynǵa shaqqanda 23,4-ke jetti, dúnıege 440 myńnan asa sábı kelip, naǵyz «bebı bým» boldy. Alaıda ótken jylmen salystyrǵanda bıyl 9 aı ishinde bosaný sany 7,2%- ǵa (301 627 bosaný) tómendep, 306 721 sábı dúnıege keldi. Mamandardyń habarlaýynsha, jalpy bosanýdyń 70 paıyzdan astamy qalypty jaǵdaıda, aýytqýsyz ótip jatyr. Al 30 paıyz áıelderde densaýlyǵynda bolatyn aýrýlaryna baılanysty júktilik pen bosanýdyń asqynýlary kezdesedi.
Analardyń qaýipsiz bosanýyna koronavırýs ınfeksııasy da aıtarlyqtaı keri yqpalyn tıgizdi. Byltyr 2020 jylmen salystyrǵanda bala týatyn jastaǵy jáne júkti áıelderdiń arasynda COVID-19 juqtyrý kórsetkishi 2,5 esege artty. 2021 jyly jansaqtaý bólimshelerine túsken júkti áıelderdiń sany da 2,4 ese artyp ketken eken. Onyń ishinde ókpeniń tolyq zaqymdanýy men tynys-júrek jetispeýshiligi anyqtalǵan 61 pasıent ekstrakorporaldyq membranalyq oksıgenasııa (EKMO), 500-ge jýyq áıel jasandy ókpe ventılıasııa apparatyna qosyldy. Sodan medısına qyzmetkerleri 1,5 myńǵa jýyq óte aýyr haldegi áıeldiń ómirin saqtap, aman-esen otbasyna oralýyna sebepker boldy.
Osy tusta qanshama otbasyǵa bala súıý baqytyn buıyrtqan sharapatty baǵdarlama «Ańsaǵan sábıdi» arnaıy atap ótý kerek. Bul baǵdarlama arqyly byltyr 3 018 júkti áıel esepke alynyp, onyń ishinen 2 219 bala aman-saý dúnıege keldi.
Sonymen qatar qazirgi tańda Prezıdent pármenimen sırek kezdesetin orfandyq aýrýlarǵa shaldyqqan balalarǵa erekshe kóńil bólinip jatyr. Elimizde orfandyq aýrýlarǵa 100 myń turǵynǵa shaqqanda 50-den aspaıtyn jaǵdaı taralatyn aýrýlar jatady. 2022 jyldyń 1 shildesindegi jaǵdaı boıynsha dıspanserlik naýqastardyń elektrondyq tirkeliminde orfandyq aýrýlary bar 12 myńnan asa bala tirkelgen.
Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2020 jylǵy 20 qazandaǵy buıryǵymen orfandyq aýrýlar men olardy emdeýge arnalǵan dárilik zattardyń tizbesi bekitilip, oǵan 66 nozologııa engizilgen. Keıingi úsh jylda ambýlatorııalyq deńgeıde dárilik qamtamasyz etý 15-ten 30 sırek kezdesetin nozologııaǵa deıin, qamtylǵan pasıentter sany 9,3 myńnan 24,8 myńǵa deıin, al orfandyq dárilik zattar 47 ataýdan 98 ataýǵa deıin ulǵaıtyldy.
Bıyl sırek kezdesetin aýrýlary bar pasıentter 20 mlrd teńgeni quraıtyn dárilik zattarmen qamtamasyz etildi. Buǵan qosa Ulttyq qordan 5 jańa aýrýdy 20 jańa orfandyq preparatpen qamtýǵa 16 mlrd teńge bólindi. Onyń ishinde julynnyń bulshyqet atrofııasyn emdeýge paıdalanylatyn, 1 qutysynyń quny shamamen 42 mln teńge turatyn Nýsınersen preparaty bar. Al «Qazaqstan halqyna» qorynyń qatysýymen julyn bulshyqet atrofııasy bar 5 balaǵa 1 qaptamasynyń 1 mlrd teńgeden asa quny bar «Zolgensma» preparaty, taǵy da birqatar qymbat preparat satyp alyndy.
Jedel lımfoblastıkalyq leıkemııa, týa bitken jalpylanǵan berardınellı-Seıp lıpodıstrofııasy, julyn bulshyqet atrofııasy jáne neıroblastoma bar balalar ambýlatorııalyq deńgeıde dárilik zattarmen qamtamasyz etiledi. Sondaı-aq epılepsııamen, Dıýshenniń bulshyqet dıstrofııasymen jáne sozylmaly S vırýstyq gepatıtimen aýyratyn balalarǵa jańa preparattar engizildi.
Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men ákimdikter arasyndaǵy memorandýmdar aıasynda orfandyq dári-dármekterdi satyp alýǵa qarjylandyrý kólemin 2021 jylǵy 11,5 mlrd teńgeden 2024 jyly 18,6 mlrd teńgege deıin ulǵaıtý kózdelgen. 2022 jyly 2 myńnan asa pasıent jergilikti bıýdjet qarajatynan 13,1 mlrd teńgege dári-dármekpen qamtamasyz etildi.
Bilimdi urpaq bıikke umtylady
Adam kapıtalyn damytý – ult sapasyn arttyryp, qoǵamnyń ilgeri basýyna bastaıtyn irgeli baǵyt. Bul rette bilim berý júıesin barynsha kúsheıtý mańyzdy ekeni aıtpasa da túsinikti.
Atalǵan saladaǵy qordalanǵan máseleniń bir kórinisi qala men aýyldaǵy bilim sapasynyń alshaqtyǵynan baıqalatyn. Bul olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa Prezıdent tapsyrmasymen ázirlengen az qamtylǵan jáne kópbalaly otbasylardy qoldaý úshin Daryndy balanyń qabiletin damytýdyń jol kartasy edáýir septigin tıgizip jatyr. Oqý-aǵartý mınıstrliginiń málimeti boıynsha oblystyq daryndy balalarmen jumys isteıtin ortalyqtar daryndy balalardyń málimetter bazasyn qurdy. Arnaıy monıtorıng nátıjeleri boıynsha 95 myńnan asa daryndy oqýshy anyqtaldy, onyń 29 myńnan astamy – aýyldyq jerlerden jáne kópbalaly, az qamtylǵan otbasylardan. Sonymen qatar 63 myńnan asa balanyń erekshe zııatkerlik qabileti bar, 32 myńnan asa oqýshy mádenıet jáne sport salasynda úzdik nátıjege qol jetkizdi. Jalpy, respýblıkada 3,6 mln bilim alýshynyń 6,3%-y – daryndy balalar. Bıyl ótken jylmen salystyrǵanda daryndy balalar sany 10 667-ge, ıaǵnı 3,1%-ǵa artty.
Osy oraıda Memleket basshysynyń bastamasymen halyqaralyq pán olımpıadalarynyń jeńimpazdary men júldegerlerine birjolǵy aqshalaı syıaqy da berile bastaǵanyn atap ótken jón. Mundaı daryndy oqýshylardy daıyndaǵan muǵalimderi de eskeýrsiz qalmaıdy, olarǵa da bıýdjet qarajaty esebinen birjolǵy syıaqy beriledi. Bul birjolǵy syıaqynyń zańmen bekitilgen tıisti mólsheri mynadaı: altyn medal ıegerine – 1 500 eselengen AEK, kúmis medal – 1000 eselengen AEK, qola medal ıegerine – 500 eselengen AEK. Qazir elimizde 1 AEK kólemi 3 063 teńge ekenin eske sala keteıik. Osyndaı syıaqymen bıyl 27 jeńimpaz ben júldeger oqýshy jáne olardy daıyndaǵan 26 pedagog marapattaldy.
Mektep jasyna deıingi balalardyń qamy da nazardan túsken emes. Oqý-aǵartý mınıstrligi jergilikti atqarýshy organdarmen birlese otyryp, mektepke deıingi uıymdardy ashýdyń qadamdyq josparyn ázirlep bekitti. Qazirgi kezde óńirlerde balalardy qamtý kórsetkishin arttyrý maqsatynda jyl basynan beri 21,4 myń oryndyq 260-qa jýyq mektepke deıingi uıym ashyldy. 2-6 jastaǵy balalardyń 87,8%-y mektepke deıingi bilimmen qamtylǵan, ıaǵnı 1 mln-nan asa bala mektepke deıingi uıymdarǵa jáne mektepaldy synyptarǵa barady. Jyl sońyna deıin josparǵa sáıkes 13 myń orynǵa 60-tan asa mektepke deıingi uıym ashylady dep kútilýde.
Buǵan qosa qosymsha bilim berý máselesine de basa mán berilip jatyr. 2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha balalardy qosymsha bilimmen qamtý 70,5%-dy qurady. Bul degenimiz – 2 mln-nan asa bala. Endi osy kórsetkishti 2025 jylǵa deıin 90%-ǵa jetkizý kózdelip otyr eken. 1 523 mektepten tys uıymdarda qosymsha bilimmen shamamen 1,1 mln bala qamtylǵan. Sondaı-aq mektepter bazasynda 1,3 mln-nan asa balany qamtı otyryp, balalardyń múddeleri boıynsha úıirmeler men seksııalar jelisin damytý arqyly qosymsha bilim berý iske asyrylýda.
Túptep kelgende, septigi mol osyndaı serpindi is-sharalarmen jas urpaqtyń baqytty balalyq shaǵyn qamtamasyz etý el erteńine, jarqyn bolashaqqa jasalyp jatqan qýatty qadam ekeni aıqyn. Endigi tilek – osynaý izgi maqsattaǵy bastamalardyń túgel baıandy bolǵany.