YQPALDASTYQ – ÝAQYT TALABY
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa qol qoıylýǵa sanaýly kúnder qalǵanda osy uıym týraly pikirin bilmek bolyp bıznes salasynda jaqsy qyrynan tanylyp júrgen kásiporyndardyń biri – «Shar-qurylys» kompanııasynyń bas dırektory Janna BEKTEMIROVAMEN suhbat júrgizgen edik.
– Qurmetti Janna Jaqsylyqqyzy, aldymen oqyrmandarǵa ózińizdiń kompanııańyz týraly aıtyp berseńiz. Qurylys salasynda qashannan beri isteısizder, qandaı belgili ǵımarattar turǵyzdyńyzdar, qansha adamǵa jumys berip otyrsyzdar? – Bizdiń kompanııa qurylys rynogynda 18 jyldan beri eńbek etip keledi. Qazir ol – Astananyń belgili qurylys fırmalarynyń biri. Biz ózimizdiń Prezıdent jobalaryn iske asyrýǵa belsene qatysyp, laıyqty úles qosyp júrgenimizdi maqtan etemiz. Astana qazir barsha qazaqstandyqtardyń maqtanyshy ǵoı. Ony búgingiden de jaqsartýǵa bárimiz de atsalysýymyz kerek dep sanaımyz. Bizdiń kompanııa salǵan belgili qurylystar qatarynda 1998 – 2000 jyldary turǵyzylǵan «Qazaqstannyń halyq banki» AQ, «Sentrkredıtbank» AQ, «Doıchbank» sııaqty bankterdiń birneshe ákimshilik ǵımarattaryn ataýǵa bolady. 2006 jyly «Shar-qurylys» Esildiń sol jaǵalaýynda, «Báıterekke» qarsy kóppáterli «Merýert» turǵyn úı keshenin paıdalanýǵa berdi. Dál osy jyly Prezıdent saıabaǵynyń mańynda, R.Qoshqarbaev dańǵylynyń boıynda «Skazochnyı mır» turǵyn úı keshenin salýdy bastadyq. Bul keshendegi páterler elıtalyq, bıznestik jáne ekonomıkalyq klastarǵa jatady. Suraǵyńyzǵa oraı fırmanyń salǵan belgili qurylystaryn atap jatyrmyn. Sonyń ishinde 2009 jyly Mırzoıan kóshesine salynǵan «Eýrazııa» saýda ortalyǵy men «Sýlpak» saýda úıiniń qurylysyn maqtan tutýǵa qaqymyz bar. Ekeýinde de sáýlet óneriniń jetistikteri molynan qoldanyldy. 2011 jyly 7-shi Qysqy Azııa oıyndaryna arnap «Barys» sport keshenin salyp bitirdik. Bul osy oıyndar ınfraqurylymyndaǵy tórtinshi nysan boldy. Ol halyqaralyq olımpıadalyq talaptardyń barlyq standarttaryna saı boldy. Qysqy oıynǵa qatysýshylar da nysannyń barlyq qyryna yrzalyqtaryn bildirip, ózderiniń oń pikirlerin jazyp ketti. Bul – biz úshin úlken baǵa. 2012 jyly bizdiń kompanııa Astananyń «Shubar» aýdanynda bıznes-klasqa jatatyn kóppáterli turǵyn úıdi paıdalanýǵa berdi. Jalpy, osy 2012 jyly fırmamyz kóptegen nysandardy turǵyzdy. Sonyń ishinde Qorǵaljyn shossesiniń boıyndaǵy aýmaǵy 30 myń sharshy metr bolatyn kásiptik-tehnıkalyq lıseıdiń ǵımaratyn da atap ótýge bolady. Sondaı-aq, Abylaı han men №12 kósheniń qıylysyndaǵy 350 oryndyq qalalyq balalar aýrýhanasyn da osy jyly paıdalanýǵa berdik. Bul aýrýhananyń bir artyqshylyǵy – onda barlyq hırýrgııalyq mamandyqtardyń bastary biriktirilgen. Medısınalyq jabdyqtary men tehnologııalary álemdik eń úzdikterdiń qatarynan. Mine, osy aýrýhananyń janynan ótken saıyn ony balalarǵa ózimizdiń salyp bergenimizdi únemi maqtan etip qoıamyz. Qazir astanalyqtar áýejaı aýdanyndaǵy tikushaqtar qurastyratyn zaýytty jaqsy biledi. Al onyń ǵımaratyn «Eýrokopter Qazaqstan» JShS-niń tapsyrysymen bizdiń salyp bergenimizdi kóp adam bile bermeıdi. Bul qurylys ta 2012 jyly paıdalanýǵa berildi. Endi búgingi kúni salyp jatqan qurylystarymyzǵa da toqtala keteıin. Qazir biz Astana turǵyndary úshin 500 oryndyq týberkýlezge qarsy dıspanserdiń qurylysyn júrgizip jatyrmyz. Ol qalanyń «Temirjoldyq» dep atalatyn turǵyn úı aýdandarynyń soltústik-shyǵysynda. Aýrýhana bir-birimen jyly joldar arqyly jalǵasatyn 7 ǵımarattan turady. Qazirgi bizdiń negizgi qurylysymyz da osy ǵımarattar. Al kompanııada qansha adam jumys isteıdi degenge keletin bolsaq, búgingi kúni bizde 2 myńǵa jýyq adam jumysqa tartylǵan. – Qurylystarǵa qajetti ındýstrııalyq materıaldardy qaı memleketterden kóbirek alasyzdar? – Negizinen Reseıden alamyz. Sondaı-aq, Eýropa elderimen de tyǵyz yntymaqtastyq ornatqanbyz. Sapaly qurylys materıaldary sol jaqtan da keledi. Biz qurylys materıaldaryn usynatyn elderdiń negizinen baǵalarynyń tıimdiligi men jetkizilý ýaqytynyń utymdylyǵyna qaraımyz. – Endi áńgimemizdiń negizgi suraǵyna keleıik. Sizge Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq tıimdi me? Tıimdi bolsa, nesimen? – Eń bastysy – ol bizge kedendik tarıfterdiń tómendeýine jol ashyp berip otyr. Al bular tómendegen soń bizdiń ónimderimizdiń ózindik quny da tómendeıdi. Munyń ózi básekelestikke qabilettiligimizdi arttyrady. Sonymen birge, qatysýshy elder arasyndaǵy taýar aınalymyn ulǵaıtyp, ekonomıkanyń ósýine, sonyń arqasynda halyqtyń hal-ahýalynyń jaqsarýyna jol ashylady. Búgingi kúni osy odaq týraly shart barynsha pysyqtalyp jatyr. Árıne, biz úshin onyń qazaqstandyqtar múddesiniń qorǵalýyna qyzmet etkeni mańyzdy. Men endi ózimizdiń fırmamyz úshin bul qadamnyń qanshalyqty tıimdi ekenine naqty toqtalyp óteıin. Biz Keden odaǵynyń paıdasyn Reseıden metall jáne aǵash ónimderin satyp alǵanda kóbirek kórip júrmiz. Buryn bizdiń júk kólikterimiz kedendik qujattardy toltyrýǵa, odan kedendik resimderdiń oryndalýyna (tekserý, ólsheý, sanaý) baılanysty shekarada uzaq ýaqyt turyp qalatyn. Qazir ondaı joq, júkterimiz elge tez arada jetkiziledi. Sonymen birge, Reseı men Belorýssııadan jetkiziletin qurylys ónimderine elge ákelingen soń ekinshi ret sertıfıkasııadan ótkizilýdiń de qajettiligi bolmaı qaldy. Bul da bizdiń qarajatymyz ben ýaqytymyzdy únemdeýge úlken paıdasyn tıgizip otyr. Sondaı-aq, ekijaqty salyq salý isterinde de jeńildikterge qol jetkizilýde. Máselen, qosymsha qun salyǵy sııaqty janama salyq boıynsha jeńildikke qol jetkizdik. Al endi kedendik aqylardan úsh memleket kásipkerleriniń eksport jáne ımporttary múlde bosatyldy. Sonymen birge, kedendik qujattar toltyryp, deklarasııa jasaýdan múlde bosatyldyq. Mine, osyndaı jeńildikter bizdiń bıznesimizdiń jandana túsýine oń yqpalyn tıgizip otyr. – Sonymen qatar, bolashaqtaǵy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderindegi áriptesterińizdiń sandary da artqan shyǵar? – Álbette. Buryn Reseı men Belorýssııadaǵy bizdiń áriptesterimiz sanaýly ǵana bolatyn. Tipti, bir-eki kompanııamen ǵana shekteletinbiz. Qazir reseılik jáne belarýstik kompanııalarmen tyǵyz aralasyp ketkenimiz sondaı, olarmen yntymaqtastyǵymyz qazaqstandyq kompanııalarmen birdeı bolyp qaldy. О́zimizdiń kompanııalarmen qalaı batyl baılanys jasasaq, eshqandaı sheteldik dep qaramaı, belarýstik jáne reseılik kompanııalarmen de solaı aralasa beremiz. Osynyń ózi saýda-sattyqtyń tyǵyz bolýyna, onyń arta túsýine ıgi yqpalyn tıgizip otyr. – Kedendik tarıfterdiń birizdiliginiń qanshalyqty paıdasy bar? – Bul, basqasyn aıtpaǵannyń ózinde, bizdiń keıde bolyp qalatyn sharýashylyq talastarymyzdyń ózin ońaı sheshýge múmkindik týǵyzyp otyr. Eger kedendik tarıfter ártúrli bolsa, sot másele qaraǵanda ár el tarıfiniń ártúrliligine qarap, ádiletti sheshim shyǵara almaı qınalatyn. Osy sebepti bura tartýshylyq ta bolmaı qalmaıtyn. Naqty aıtqanda, elder arasyndaǵy tarıfterdiń aıyrmashylyqtaryn naqty eseptep, kompanııalar úshin ádiletti sot sheshimin shyǵarýǵa qol jetkizý qıyndap ketetin. Qazir ondaı problema joq. Tarıfter birizdi bolǵandyqtan, sot prosesinde ádiletti sheshimge ońaı qol jetkizýge bolady. – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq taǵy nesimen tartymdy? – Bul odaqtyń bolashaǵy zor. Joǵaryda aıtylǵan kedergilerdiń joıylýy sebepti ózara ekonomıkalyq yntymaqtastyq qazirgiden de belsendirek bolady. Al munyń elderimizdiń ekonomıkalyq damýyna ıgi yqpalyn tıgizetini sózsiz. Belarýstik jáne reseılik ınvestısııany Qazaqstanǵa tartý perspektıvasy da joǵarylaıdy. О́ıtkeni, olar úshin salyq jeńildetilgen, resýrstardyń baǵasy tómen. Bizdiń bıznesterimiz úshin de atalmysh elderge ınvestısııa shyǵarý perspektıvasy joǵary. Osyndaı jeńildetilgen bıznes, saıyp kelgende, elderimizdiń ekonomıkalyq damýyn arttyrady, al ol óz kezeginde halyqtyń turmysyn jaqsartady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».Energetıkterdi birlestirgen is
Ekibastuzdyń «GRES-2 stansasy» AQ ujymy Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń sáýir aıynda M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde sóılegen sózin jáne osydan 20 jyl buryn Elbasy usynǵan eýrazııalyq ıntegrasııa, ortaq naryq qurý týraly bastamasyn erekshe saıası mańyzy bar ıdeıa dep baǵalaıdy. Onyń mańyzdylyǵy sol, álemdik qaýymdastyqtyń da bul bastamanyń qazir Eýrazııalyq ıntegrasııa dep atalyp júrgen jańa tarıhı úderis úshin qadam basar núktege aınalǵanyna kózderi jetti. Nursultan Ábishuly óz baıandamasynda Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy qarym-qatynasty «ıntegrasııalyq úderistiń ózegi» dep ataǵany da sondyqtan bolar dep oılaımyn. Tipti, «Búginde bizdiń eki el arasynda senimdi qarym-qatynas ornamaǵan sala joq desek te bolady. Energetıkalyq seriktestik oıdaǵydaı damýda...», dep atap ótti Elbasy. Bul sózder energetıka salasynda eńbek etip júrgen bizderge úlken mindet júkteıdi, senim men serpilis ákeledi. Buǵan eki el basshylarynyń bastamasymen birlese qurylǵan árqaısysy aksııalardyń 50 paıyz ıelenýshi qazaqstandyq-reseılik kásiporyndar bolyp tabylatyn, qazaqstandyq «Samuryq –Energo» AQ jáne reseılik «INTER RAO EES» AAQ energetıka salasyndaǵy senimdi yntymaqtastyqtyń dáleli bolyp otyr. Bul kúnderi ekibastuzdyq energetıkter GRES-2 stansasynyń ujymy óndiristi damytyp, jańa tehnologııalardy engizip, qoldanystaǵy energobloktardyń tehnıkalyq jaǵdaıyn jaqsarta otyra alǵa qoıylǵan mindetterdi oıdaǵydaı atqarýda. Sońǵy jyldary stansa damýdyń jańa tarmaǵyna kóshti. Qazir qýaty 630 MVt bolatyn jańa №3-shi energoblok qurylysy júrgizilýde. Osydan eki jyl buryn óńirimizde Qazaqstan men Reseıdiń IX aımaqaralyq yntymaqtastyq 9-shy forýmy bolyp ótti. Eki eldiń energetıka salasyndaǵy áriptestik qarym-qatynastary da osy forým taqyrybyna aınaldy. Jalpy, stansadaǵy jobalardyń jolǵa túsip, jumys jasap jatqany da eki el arasyndaǵy burynnan beri kele jatqan ózara baılanystyń nátıjesi. Energııa qýatyna degen suranys kún sanap ósýde. Forým barysynda ınvestısııalyq joba Ekibastuz GRES-2 stansasynyń №3 energoblogyn salý jáne paıdalaný týraly Reseı jáne Qazaqstan arasyndaǵy kelisim de sóz boldy. Al, jalpy, bizdiń stansamyz Elbasynyń kóz aldynda damyp keledi. Stansa qurylysy 1979 jyly bastaldy. Sol kezde GRES-2-niń negizin salýdyń saltanatty rásimine Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy Nursultan Nazarbaev pen KSRO Energetıka mınıstri P. Neporojnıı kelip qatysady. Al, №1 energoblok 1990 jylǵy 25 jeltoqsanda, №2 energoblok 1993 jylǵy 31 jeltoqsanda iske qosylady. Bul kún stansanyń, Ekibastuzdyń ǵana emes, búkil elimiz ómirindegi tarıhı oqıǵa boldy. Stansalardyń iske qosylýyna el Prezıdenti Nursultan Nazarbaev qatysty. Integrasııanyń bolashaqtaǵy damýy bizdiń memleketimizdiń qazirgi jáne bolashaǵy aldyndaǵy boryshy dep bilemiz. Prezıdentimizdiń bul oıyn Ekibastuz GRES-2 stansasy energetıkteri de qoldaıdy. Nıkolaı TÝShINSKII, «GRES-2 stansasy» AQ basqarma tóraǵasy. Ekibastuz.Áriptestik alǵa bastaıdy
Qazir ne kóp, jańadan paıdalanýǵa berilip jatqan kásiporyndar kóp. Irisi deısiz be, shaǵyny deısiz be, áıteýir jetip artylady. Shyny kerek, solardyń barlyǵy birdeı yrǵaqty jumys istep ketip jatyr deýge aýyz barmaıdy. Ilýde bireýi ǵana ýaqyt aǵymyna ilesip, jumysyn qalyptastyryp jatady. Qysqa ýaqytta jobalyq qýatyna shyǵyp jatqandary da sırek. Sol sırektiń qatarynda «Sıtal-2» JShS-niń kirpish zaýyty atalyp júrgeni de ras. Qala syrtynan osy seriktestiktiń keramıkalyq kirpish zaýytynyń boı kótergenine kóp bola qoıǵan joq. Degenmen, qazirdiń ózinde kásiporyn kirpishteri ótimdiligimen, ónimderi tutynýshylardyń suranysyn qanaǵattandyrýymen jaqsy qyrynan tanylýda. Bul joba oblysta údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy aıasynda 2009-2010 jyldary júzege asyryldy. Zaýyt Batys Qazaqstan aýmaǵynda keramıkalyq kirpish jáne tas buıymdaryn shyǵaratyn birden-bir iri kásiporyn bolyp tabylady. О́ńirde qurylys materıaldaryn shyǵaratyn mundaı qýatty kásiporyn buryn-sońdy bolǵan emes. Sondaı-aq, jobany júzege asyrý barysynda kirpish zaýytynyń ónimderiniń orta tabysty tutynýshyǵa qoljetimdiligi ári keramıkalyq kirpishke sońǵy kezderi suranys joǵary bolyp turǵany da eskerilgen. Jobaǵa 1,5 mıllıard teńge ınvestısııa salyndy. Kásiporynnyń óndiristik qýaty jylyna 20 mıllıon dana shartty kirpish shyǵarýǵa múmkindik beredi. Bul óńirde qysqa merzimde iske qosylyp, tez arada jobalyq qýatyna shyqqan birden-bir zaýyt. Bizdi óndiristiń búgingi jaı-kúıinen kásiporynnyń bas tehnology Natalıa Kýrochkına habardar etti. Zaýytta keramıkalyq kirpish pen tas buıymdarynyń 40-tan astam túri shyǵarylady. О́ndiristik jeli úsh aýysymda jumys isteıdi. Munda 190 adam eńbek etedi. Jumysshylarǵa eńbek jáne óndiristik jaǵdaı jasalǵan. Jumysshylar qaladan kásiporynnyń avtobýsymen jetkiziledi, ózderiniń ashanasynan tegin tamaqtandyrylady. Yrǵaqty jumys istep turǵan zaýytta eńbekaqy da joǵary, turaqty berilip turady. – Bizdiń keramıkalyq kirpishterimizge óz óńirimizdi bylaı qoıǵanda, Atyraý, Mańǵystaý, Batys Qazaqstan, Qyzylorda oblystarynan suranys joǵary. Budan basqa kórshiles Reseıdiń Orynbor oblysyna da ótkizemiz. Elimizdiń Keden odaǵyna enýi biraz jeńildikter ákelgen bolatyn. Endi Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq shartyna qol qoıylýynan da úmitimiz úlken. Buǵan deıin olarǵa óz ónimimizdiń 10 paıyzyn ótkizip kelsek, Eýrazııalyq odaq sharty kúshine engennen keıin bul kólem burynǵydan da arta túsetine senimdimiz. Onyń ústine bizdiń kirpishterimizdiń jylý ustaǵyshtyq, ylǵalǵa beriktik, dybys pen sýyq ótkizbeıtin qasıetteri joǵary. Bizge 1 myń shaqyrymnan qashyq jerlerge ónimderimizdi ótkizý tıimsiz. Sondyqtan bolashaqta kórshiles Reseıdiń Ońtústik Ýralǵa jatatyn óńirlerin de keramıkalyq kirpishpen qamtamasyz etýdiń joldary qarastyrylýda. О́zara áriptestik alǵa bastaıtynyn ómirdiń ózi kórsetip otyr. Orynborda, Tuztóbede ótken ónerkásiptik kórmelerge udaıy qatysyp, óz ónimderimizdi tutynýshylarǵa tanystyryp júrmiz. Aqtóbe qalasynda ótken «Eýropa-Azııa. Shekarasyz yntymaqtastyq» halyqaralyq ónerkásiptik kórmesinde bizdiń ónimderimizge suranystyń joǵary ekeni baıqaldy. Osy kórme ústimizdegi jyldyń maýsym aıynda Orynbor qalasynda ótedi. Biz osy múmkindikti paıdalanyp, ózderimizdiń ónimderimizdi jarnamalaıtyn bolamyz. Reseıdiń Ońtústik Ýral óńiriniń oblystarynan jańa áriptester tabýǵa tyrysamyz. Sebebi, olarda bizben básekelesetindeı kásiporyndar joq. Ári biz keramıkalyq kirpishterge baǵany kótergen joqpyz, salystyrmaly túrde basqalarǵa qaraǵanda arzan, – deıdi Natalıa Sergeevna áńgime aýanyn ekonomıkalyq yqpaldastyqqa buryp. Onyń aıtýynsha, kásiporynnyń bolashaǵy zor. Zaýytqa qajetti shıkizat saz topyraq kásiporynnan nebári 6 shaqyrym jerdegi Joǵary Sazdy kenishinen jetkiziledi. Onyń qory jetkilikti. Kirpishti óndirý úderisine eshqandaı hımııalyq qospalar qosylmaıdy, sondyqtan munda shyǵarylatyn keramıkalyq kirpishter ekologııalyq taza da sapaly qurylys materıaly bolyp tabylady. О́ndiris qaldyqtary qaıtadan paıdalanylyp, kádege jaratylady. Munda gaz ben elektr qýaty ǵana paıdalanylady. Seriktestiktiń óziniń zerthanasy bar, shyǵarylatyn ónim udaıy tekserilip, sapasy baqylaýda ustalady. – Saz aldymen usaqtaý ýchaskesine túsedi. Sodan soń balshyq ılenip, ol nyǵyzdalyp, kirpish túrinde kesilip, arbalarǵa tıeledi. Sodan keıin peshke qoıylyp, keptiriledi. Osylaı kúnine 120- 140 arbany peshke qoıamyz, aıyna 1600 myń shartty dana kirpish óndiremiz. О́ndiristik jelilerge ýaqytyly tehnıkalyq qyzmet kórsetip, kezi kelgende jańartyp turamyz. Zaýytta túrik fırmasynyń qondyrǵysy ornatylǵan. Alǵashqy kezde túrik mamandary jergilikti mamandarǵa osynda ornatylǵan qondyrǵyda qalaı jumys isteý kerektigin úıretip, tájirıbeden ótkizgen bolatyn. Qazir óndiristik úderistiń barlyǵyn ózimizdiń jergilikti maman jumysshylar atqarady. Jumysshylarymyz turaqty bolǵandyqtan bul baǵytta problema joq. 2010 jyly Máskeýdiń «VNISTROM» keramıka ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń kómegimen qondyrǵyny jańǵyrttyq, – dep sózge aralasty óndiristik bólimniń bastyǵy Ádilhan Bımanov. Biz óndirispen tanysa júrip, eńbek adamdarymen de áńgimelestik, Olar keramıkalyq kirpishti temirjol vagondaryna tıeýge daıyndap jatyr eken. О́zin Baıbýra Bozshın dep tanystyrǵan kranshy jigit jumystyń yrǵaqty júrip jatqanyna, eńbekaqy, áleýmettik máselelerdiń oń sheshilip otyrǵanyna rızashylyǵyn bildirdi. Keden odaǵynyń jeńildikteri óz kásiporyndaryndaǵy ónim ótkizýdi arttyrýǵa yqpal etkenin sezingen jumysshylar Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń shekaralas aımaqtarmen áriptestik qatynastardy nyǵaıtatynyna da senimdi. Áriptestermen yqpaldastyqtyń tıimdiligine kóz jetkizgen ujymdaǵy ár jumysshynyń ónim sapasyn basty nazarda ustaıtyny ańǵarylady. О́ndiristik jeliniń ár býynynda óz isine degen jaýapkershilik joǵary, jumysshylar aqaýly ónimge jol bermeýge múddeli. О́nim ótimdi bolsa, eńbekaqy da joǵary bolatynyn olar bek túsinedi. Sondyqtan bolar ázirge kásiporynnyń keramıkalyq kirpishteri men tas ónimderiniń sapasyna renish bildirgender bolǵan emes. Seriktestik jańa qondyrǵylardy engizý jáne tehnologııalyq úderisterdi jetildirý arqyly óndiriletin ónimniń sapasyn jáne taýarlyq túrin turaqty túrde jaqsartyp otyrady. Ony zaýyttyń ártúrli kórmeler men baıqaýlarda alǵan sertıfıkattary men alǵys hattary da aıǵaqtaıdy. Mysaly, kásiporyn oblys boıynsha «Qazaqstannyń úzdik taýary» aımaqtyq konkýrs-kórmesiniń 2011 jylǵy jeńimpazy, «Eýropa-Azııa. Shekarasyz yntymaqtastyq» halyqaralyq ónerkásiptik kórmesiniń birneshe márte dıplomanty bolyp tabylady. Sondaı-aq, sapa jáne menedjment sertıfıkattarynyń ıegeri de. Satybaldy SÁÝIRBAI, «Egemen Qazaqstan». Aqtóbe oblysy.Tıimdi qurylym
Elbasymyz Nursultan Nazarbaev 1994 jyldyń naýryz aıynda Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde bolǵan kezdesýde Eýrazııalyq ıdeıany usynǵan bolatyn. Biraq bul ıdeıa uzaq ýaqyt boıy sóz júzinde qalyp qoıdy. Alaıda Keden odaǵy qurylǵannan keıin ıntegrasııa jolynda kez kelgen jobany júzege asyrýǵa bolatyny dáleldendi. Qazirgi tańda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly másele jan-jaqty talqylanýda. Atalmysh odaq qurylǵan jaǵdaıda memleketimizdiń ekonomıkalyq damýyna, ınvestısııa tartý máselelerine oń yqpal etedi dep kútilýde. Prezıdent N.Nazarbaevtyń Eýrazııa ıdeıasyn kótergenine bıyl týra 20 jyl boldy. Bul ıdeıa qazirgi tańda ómirde de, tájirıbe júzinde de iske asyrylýda. Bulaı deıtinimiz, osy ıdeıa kóterilgennen beri memleketimiz yqpaldastyqtyń úsh satysynan ótti, bastapqyda Keden odaǵy, keıin Birtutas ekonomıkalyq keńistik jáne ekonomıkalyq yqpaldastyqtyń eń bıik shyńy – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq. Búgingi tańda osy odaqtyń tabaldyryǵynan attaýǵa daıyn turmyz. 2001 jyldyń qarasha aıynda Sankt-Peterbýrgte Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyqtyń Parlamentaralyq Assambleıasynyń birinshi otyrysy ótkizildi. Osy elderdiń memleket basshylarynyń arasynda bul týraly kelisimge 2000 jyldyń 10 qazanynda qol qoıyldy, al 2001 jyldyń 31 mamyrynda ol ratıfıkasııalandy. Onyń sheńberinde júzden astam kelisimsharttarǵa qol qoıyldy. Negizinen, jańa zamanǵy eýrazııalyq ıdeıa bul yqpaldastyq jáne ekonomıkalyq aspektiler ǵana emes, sondaı-aq, kóptegen jalpy adamgershilik problemalardy sheshýde birden-bir ómirsheń sheshim bolyp tabylatyndyǵyn atap ótken durys. Sebebi, Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev «Yqpaldastyq týraly sóz qozǵaı otyryp, bizder ekonomıkalyq aspektini ǵana aıtpaýymyz qajet. Integrasııany adamgershilik turǵydan da qarastyrýymyz kerek», degen bolatyn. Sonymen qatar, Elbasy «Biz HHI ǵasyrdyń jahandyq ózgeristerine eýrazııalyq yqpaldastyqpen jaýap bere alamyz. Bizder Reseı jáne Belorýssııamen birge Birtutas ekonomıkalyq keńistikti qurdyq jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty qurýǵa qadam jasaýdamyz. Bul, jalpy aımaqtyq turaqtylyqty, bizdiń ekonomıkalarymyzdyń básekege qabilettiligin arttyrýdyń mańyzdy faktory», dep yqpaldastyqtyń bolashaqqa aparatyn tóte jol ekendigin basa aıtty. Iаǵnı, árbir memleket jáne qoǵam jahandandyrylyp jatqan álemde óziniń jeke keńistiginde ǵana qalyp qoıýǵa bolmaıtyndyǵyn túsinip, bir sheshimge kelýi tıis. Qazaqstan yqpaldastyqtyń eriktiligi qaǵıdatyn ustanýshylardyń biri bolyp qala beredi. Al endi «Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq degen ne jáne onyń kásipkerlerge qandaı paıdasy bar?» degen suraqqa jaýap retinde men Elbasynyń joǵarydaǵy «Biz HHI ǵasyrdyń jahandyq ózgeristerine eýrazııalyq yqpaldastyqpen jaýap bere alamyz. Bizder Reseı jáne Belorýssııamen birge Birtutas ekonomıkalyq keńistikti qurdyq jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty qurýǵa qadam jasaýdamyz. Bul – jalpy aımaqtyq turaqtylyqty qamtamasyz etýdiń, bizdiń ekonomıkamyzdyń básekege qabilettiligin arttyrýdyń mańyzdy faktory» degen sózin taǵy da mysalǵa keltirgim keledi. Búginde jurt Eýrazııalyq odaqtyń mańyzyn jete túsinbeı, ol týraly ártúrli pikirler aıtady. Bul durys emes. Eýrazııalyq odaqtyń quramyna kirgen memleketter tepe-teńdikti saqtap, bir-biriniń ishki isterine aralaspaıdy, zaıyrlylyqty qurmettep, memlekettik shekaralarǵa qol suqpaıdy. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa kirý jónindegi shart elimizde kópten beri talqylanyp keledi. Bul sharttyń memleketter arasyndaǵy kásipkerlerdiń baılanysyna, taýar aınalymdaryna úlken yqpaly bolady. Al bul óz kezeginde ulttyq kásipkerler palatasyna úlken jaýapkershilik júkteıdi. Osyǵan oraı, Ulttyq kásipkerler palatasynda otyzdan astam keńester shaqyrylyp, onda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly sharttyń árbir bólimi talqylandy. Atalmysh sharttyń 750-den astam paraqtan turatynyn eskersek, osy baǵytta jasalǵan jumystyń óte aýqymdy bolǵanyn kóremiz. Joǵarydaǵydaı otyrystar bizdiń óńirimizdegi kásipkerler palatasynda da jıi ótkizilýde. Shartty taldaý barysynda aımaq kásipkerleri munyń mańyzyn jete túsinip, kásipkerlikti damytý baǵytyndaǵy óz pikirleri men usynystaryn jetkizýde. Sharttyń taraptary bolyp sanalatyn Reseı jáne Belarýs memleketteri aldymen óndirilgen ónimderdiń sapasyna qaraıdy. Otandyq ónimder básekege qabiletti bolǵan jaǵdaıda ǵana óz elimizdiń, sondaı-aq odaq quramyna kiretin ózge de memleketterdiń suranysyna ıe bolmaq. Sondyqtan bizdiń ónim óndirýshilerimiz eksportqa shyǵaratyn taýarlarynyń sapasyna basa nazar aýdarýy tıis. Bul rette biz árbir memlekettik baǵdarlamalar, bólingen qarjy tutynýshylarymyzǵa der kezinde jetip, kásipkerliktiń damýy úshin serpilis beretin salyq nemese basqa da salalyq zańnamalarǵa ózgerister engizý qajet dep esepteımiz. Qysqasha aıtqanda, bul kásipkerler úshin kapıtal, jumys kúshi, ınvestısııa tartýdaǵy erkin aınalym der edim. Sebebi, memleketter arasyndaǵy qarym-qatynastarda saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyǵyna shaǵyn jáne orta bıznes deńgeıinde áriptestik baılanystardyń turaqtylyǵy tán ekendigi belgili. Mysaly, jeke bıznes salasyndaǵylarǵa yntymaqtastyqty damytýdyń basty salalary retinde energetıka, tranzıttik-kóliktik, hımııa, farmasevtıka, jeńil jáne aýyr ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, týrızm, telekommýnıkasııa men baılanys baǵyttaryn bólip kórsetýge bolady. Qoryta aıtqanda, kásipkerlik salasynyń damýy memleket, bıznes jáne bilim salasynyń birlesip áreket etýine baılanysty degim keledi. Joǵaryda atalǵan sala ókilderi bir-birine kómektesip, birlesip qımyldaǵanda ǵana nátıjeli jumysqa qol jetkize alamyz. Elbasymyz bıylǵy «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Biz ekonomıkamyzǵa sheteldik ınvestısııalar, tehnologııalar men ınnovasııalardy keńinen tartatyn bolamyz. Investorlar úshin jumysqa qolaıly jaǵdaılar jasaımyz. Biz damyǵan 30 eldiń tobyna kirýdiń osy mańyzdy tetigi arqyly ekonomıkamyzdyń óńirlik, jahandyq ekonomıkalyq júıemen tereń yqpaldasýyn aıqyn kórip otyrmyz. Bul eń aldymen Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qalyptastyrýǵa qatysýymyzǵa, Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirýimizge baılanysty», degen bolatyn. Elbasynyń osy pikiriniń ózi Eýrazııalyq odaqtyń qanshalyqty tıimdi ekenin kórsetip turǵan joq pa? Nurjan MAQSOTOV, Batys Qazaqstan oblystyq kásipkerler palatasy dırektorynyń quqyqtyq máseleler jónindegi orynbasary. ORAL.«Baıan sulýdy» bári biledi
«Baıan sulý» kondıter fabrıkasynyń aýmaǵy atshaptyrym. Burynǵy ǵımarattardyń qasynan taǵy da qurylys júrip jatyr. Olar zamanaýı qoımalar men sehtar sanyn arttyrmaq. Karamel sehyna sońǵy jyldary zamanaýı jabdyqtar qoıylǵan. Jyljyp otyratyn jelimen qaǵazǵa oralyp, karton jáshikke «sekirip» túsip jatqan kámpıtterdi aq jeleńdi qyzdar jınap úlgerip tur. Sońǵy jyldary munda barbarıs dámdi usaq kámpıtterge suranys óte mol. Kámpıt qoımaǵa kelmeı jatyp, suranys boıynsha Qazaqstannyń qalalary men odan syrt jerlerge jóneltiledi. Qazir fabrıka ónimin Reseı, О́zbekstan, Túrikmenstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Ázerbaıjan jáne Germanııa suratady. – Biz fabrıka ónimin Belarýs Respýblıkasyna da satamyz. Biraq bul jumys áli bastalý deńgeıinde tur. Aldaǵy ýaqytta onyń aýmaǵy keńeıip, eksporttyq ónimniń salmaǵy kóbeıe túseri sózsiz. Al Reseıge jiberiletin ónimniń kólemi jyl sanap artyp keledi, – deıdi kásiporynnyń marketıng jáne saýda jónindegi dırektory Evgenıı Konrat. «Baıan sulý» aksıonerlik qoǵamynyń konfetteri Reseıde óte jaqsy baǵalanady. Sonaý Sibirden, odan ári Qıyr Shyǵysqa deıin, Reseıdiń ortalyq, Ýral aımaǵy tutas «Baıan sulý» kámpıtin aldyrady. Fabrıkanyń barlyq óniminiń ótimi jóninen Reseı Qazaqstannan keıin ekinshi orynda tur. Evgenıı Vladımırovıchtiń aıtýynsha, Reseı qalalarymen aı saıyn jańa kelisimsharttar jasalady. Reseı bizdiń tarıhı kórshimiz ǵana emes, ol shekaradaǵy Qostanaı oblysy kásiporyndarynyń eń basty tutynýshysynyń da biri. О́ndirilgen taýarlar tutynýshyǵa jetkende ǵana bıznestiń joly ashylary haq. Osy oraıda «Baıan sulýdyń» syrtqy saýdasyn qyzdyratyn da Reseı. Kásiporyn basshylyǵy men mamandary aldaǵy ýaqytta qostanaılyq kámpıtterdi Reseıdiń búkil aımaǵyna jetkizýdi oılastyryp otyr. Kásiporyn qazir óndirgen ónimniń 35 paıyzyn eksportqa shyǵarady. Syrtqy saýdany keńeıtý ónim sapasyn arttyrý jumysymen birdeı júredi. Fabrıkada jyl saıyn jańa ónim túrleriniń jelisi iske qosylady. Zamanaýı jabdyqtar alýǵa kóp kóńil bólinedi. Osydan bes jyl buryn fabrıka №2 jańa shokolad sehyn iske qosty. Jyl saıyn osy sehtyń ózinen 8 tonna shokolad ónimi shyǵarylady. – Jańa shokolad sehy tutas kásiporynnyń lokomotıvine aınaldy. Osydan eki jyl buryn karamel konfetiniń jańa jelisin iske qostyq. Jylyna bir jeliden 4250 tonna karamel óndiriledi. Munyń Qazaqstanda balamasy joq. Al fabrıka kámpıtterine osy karamel jelisinen keıin suranys kúrt artty. Qazaqstannan, syrt jerlerden suranystyń kóptigi sonsha, óndiris jelisinen shyqqan karamel kámpıtterdi qoımaǵa qoıyp úlgermeımiz, – deıdi ınjener-marketolog Oksana Sýrkan. Osyndaı jumystardyń arqasynda kásiporynnyń óndiris qýaty bes jyldyń ishinde eki eseden astam ósti. Kásiporyn burynǵy 27 myń tonnanyń ornyna qazir jylyna 61 myń tonna kondıterlik buıymdar óndirip, 12 mıllıard teńgeniń ónimin ótkizedi. «Baıan sulý» túrli jobalary arqyly «Bınestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasynyń da belsendi qatysýshysy bolyp otyr. Mysaly, byltyr fabrıka ınvestısııalyq jobalarǵa 1,5 mıllıard teńge saldy. Sonyń biri vaflı jelisiniń iske qosylýy bolatyn. Bul joba 571 mıllıon teńgege tústi. Qazir zamanaýı jabdyqtarda jasalǵan joǵary sapaly vaflı dúken sórelerinde kóp jatpaıdy. Integrasııa kásiporyn óniminiń sapasyn kóterýge yqpal jasaıtyn úderis. Qazir fabrıkada 200-den astam atalymmen óndiriletin kondıter taýarlarynyń aldymen sapasyna mán beriledi. Kámpıt sapasy ozyq tehnologııa men jabdyqqa jáne shıkizattyń quramyna tikeleı baılanysty. – Bizdiń ónim tabıǵı, ekologııalyq tazalyǵymen de tutynýshylar men mamandardyń joǵary baǵasyn alǵan. Kámpıttiń til úıiretin dámimen qatar, onyń saqtalý merziminiń uzaqtyǵy da sapa joǵarylyǵy emes pe? Biz osy úshin izdenisterdi toqtatpaımyz. Mysaly, qantpen qatar sútsiz, ósimdik maıynsyz jasalatyn kondıter buıymdary kemde-kem. О́zimizde óndiriletin súttiń sapasy bizdiń mamandardy qanaǵattandyra bermeıdi. Sondyqtan biz ony Eýropadan aldyramyz. О́simdik maıy da solaı. Sońǵy jyldary palma maıyn qoldana bastadyq. Bul kondıter buıymdarynyń tez ashyp ketpeýin, uzaq saqtalýyn qamtamasyz etedi, – deıdi ınjener-marketolog Oksana Sýrkan. Integrasııalyq qatynastar «Baıan sulý» kásipornynyń órisin, tynysyn keńeıtedi. Júk tasymaly kásiporyn jumysynyń negizgi bóliginiń biri. – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq ıntegrasııalyq qatynastardy burynǵydan da óristete túsedi. Alys-beris bolmaı, tájirıbe almaspaı damý joq. Bizdegi eksporttalatyn ónim kólemi artqan saıyn, kásiporyn qýaty da arta túsedi. Al ol degen jumys ornynyń kóbeıýine de yqpal etedi, – deıdi Evgenıı Konrat. Integrasııa – damý, ıntegrasııa – áleýmettik jaǵdaıdyń jaqsarýy. «Baıan sulý» kásipornynda 2006 –2013 jyldar aralyǵynda 1407 jumys orny ashyldy. 602 adam oqyp, jumysshy mamandyǵyn aldy, 709 jumysshy biliktiligin kóterdi. Kásiporyn óz qarjysyna 43 jastyń joǵary oqý oryndarynda, kolledjderde bilim alýyna múmkindik jasady. Mine, «Baıan sulýdyń» kámpıti tátti ǵana emes, ondaǵy ár is sátti. «Baıan sulýdy» bári biledi! Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan». QOSTANAI.Múmkindigimizdi edáýir keńeıtedi
Halyqaralyq quqyqtyq sýbektige ıe jańa halyqaralyq óńirlik ekonomıkalyq ıntegrasııa uıymy aıasyndaǵy erejelerge sáıkes taýarlar, qyzmet kórsetýler, kapıtal jáne jumys kúshi qozǵalysynyń erkindigi qamtamasyz etiledi. Halyqaralyq sharttarmen anyqtalǵan ekonomıka salalarynda úılestirilgen, kelisilgen nemese biryńǵaı saıasat júrgiziletin bolady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń negizgi maqsattary ómirlik mańyzy bar myna máseleler bolyp tabylady: halyqtyń ómir súrý deńgeıin arttyrý múddelerinde olardyń ekonomıkalarynyń turaqty damýy úshin jaǵdaılar jasaý, taýarlardyń, qyzmet kórsetýlerdiń, kapıtaldyń jáne eńbek resýrstarynyń biryńǵaı naryǵyn qalyptastyrýǵa umtylý, jahandyq ekonomıka jaǵdaılarynda ulttyq ekonomıkalardy jan-jaqty jańǵyrtý, kooperasııalaý jáne básekege qabilettilikterin arttyrý. Mundaǵy asa mańyzdy elementterdiń biri – tehnıkalyq retteý. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy ıntegrasııanyń mańyzdy baǵytynyń biri – sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys salasy. Osy salalarǵa qatysty tehnıkalyq retteýdiń jalpy qaǵıdattarynyń iske asyrylýy Odaqqa múshe memleketterdiń taıaý bolashaqta álemdik ekonomıkalyq naryqta básekege qabiletti bolýyna múmkindik beredi. Adamnyń ómirin jáne densaýlyǵyn, múlikti, qorshaǵan ortany, janýarlar men ósimdikter dúnıesin qorǵaý, tutynýshylardy qatelikke uryndyratyn áreketterdi boldyrmaý, sondaı-aq, Odaq sheńberinde energetıkalyq tıimdilik pen resýrstardyń únemdelýin qamtamasyz etý maqsatynda tehnıkalyq reglamentter qabyldanady. Al qurylys salalaryn ıntegrasııalaý barysynda Odaqqa qatysýshy elder arasynda tehnıkalyq kedergilerge jol bermeý úshin materıaldarǵa ulttyq standarttardy jáne ǵımarattar men qurylystardy jobalaý, salý jónindegi normatıvterde kórinis tabatyn biryńǵaı bazalyq talaptar belgilenedi. Odaqqa qatysýshy elder ekonomıkanyń ulttyq damý deńgeıin, tabıǵı-klımattyq jáne seısmologııalyq erekshelikterdi, sonymen birge, materıaldar men jumystardyń normatıvter talaptaryna sáıkestigin baǵalaýdy júzege asyratyn memlekettik baqylaý jáne qadaǵalaý júıesin esepke ala otyryp, belgilengen biryńǵaı tehnıkalyq reglament boıynsha ár memleket ulttyq deńgeıde tehnıkalyq talaptar da belgileı alady. Buǵan qosa barlyq qatysýshy elder úshin ortaq talaptar memleketaralyq normatıvter men memleketaralyq erejeler jınaqtaryna biriktiriledi. Olar qajet bolǵan jaǵdaıda qatysýshy elderdiń ulttyq qosymshalary retinde osy elderdiń normalarymen tolyqtyrylatyn bolady. Biryńǵaı tehnıkalyq reglamentinde ǵımarattar men qurylystarǵa qoıylatyn jalpy talaptar kórsetiledi. Al memleketaralyq qurylys normalary ǵımarattar men qurylystar túrlerine jáne ınjenerlik júıelerge qoıylatyn eń az talaptardy naqtylaýǵa arnalǵan. Osy talaptardy iske asyrý joldary usynbaly túrde memleketaralyq erejeler jınaqtary men ulttyq erejeler jınaqtarynda kórinis tabady. Túpki maqsat – jobalaýshylarǵa shyǵarmashylyq qabiletterin tanytý jáne jobalarda jańa tehnologııalar men materıaldardy qoldaný múmkindigin berý. Bul adamnyń turýy jáne ómir súrýi úshin qolaıly orta jasaýǵa múmkindik beredi. Odaq aıasyndaǵy akkredıtteý: akkredıtteý salasyndaǵy erejeler men tásilderdi halyqaralyq standarttarmen úılestirýge, akkredıtteýdiń eriktiligin, akkredıtteý prosedýralary, erejeleri jáne nátıjeleri týraly aqparattyń ashyqtyǵy men qoljetimdiligin qamtamasyz etýge, múshe memleketterdiń akkredıtteý jónindegi organdarynyń ádildigin, rııasyzdyǵyn jáne biliktiligin qamtamasyz etýge, akkredıtteýge ótinim berýshiler úshin akkredıtteýge jáne akkredıtteý kezinde alynǵan aqparattyń qupııalylyǵyn saqtaýǵa qatysty teń jaǵdaılar jasaýǵa jol ashady. Bular Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderiniń árqaısysynyń zań shyǵarmashylyq erekshelikterin neǵurlym tolyq esepke alatyn qurylys salasyndaǵy tehnıkalyq retteýge qatysty ishki ulttyq saıasatty anyqtaý múmkindikterin aıtarlyqtaı keńeıtetin bolady. Rýslan LEPESOV, О́ńirlik damý mınıstrligi Sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys departamentiniń basqarma basshysy.