Otandyq lokomotıv óndirisi múddesin qorǵaýymyz qajet

О́ndiris kólemi ósip keledi

Demek shetel naryǵyna shyq­qan árbir kásiporyn kom­mer­sııalyq múddeden bólek, el­diń namysyn da tý etip ustaı­dy. Son­dyq­tan olarǵa memleket tara­pynan meılinshe oń kóz­qaras kerek-aq. Onsyz da bizde mun­daı kásiporyndar asa kóp emes. Solardyń biri hám bire­geıi Astanadaǵy Lokomotıv qu­ras­tyrý zaýyty desek qate­lespeımiz.

Lokomotıv qurastyrý zaýyty – memlekettik baǵdarlama­nyń jemisi. Qazaqstannyń In­dýstrııalandyrý kartasyna engen biregeı joba on jyldan asa ýaqyttyń ishinde otandyq ekonomıkanyń brendine aınalyp úlgerdi desek aqıqattan alshaq ketpeımiz. Búginde bire­geı kásiporynnyń aty men abyroıy alysqa tarap otyr.

Tarıhqa zer salsaq, zaýytty qurý ıdeıasy 2006 jyly bastalǵan. Dál osy jyly Qazaqstan bıligi AQSh-qa resmı saparmen barady. Sol joly «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasy men General Electric Transportation (Wabtec Corporation) kompanııasy arasynda kelisim jasaldy. Kelisimge sáıkes, amerıkalyq tarap Qazaqstanǵa Evolution degen serııamen shyǵatyn lokomotıvter óndirisiniń tehnologııasyn beretin boldy. Al 2009 jyldyń 3 shildesinde zaýyt saltanatty túrde ashyldy. Osylaısha, kásiporyn sheteldik úlgidegi, jalpaq tilmen aıtsaq, «ınomarka» sanalatyn lokomotıvterdi óndirýge kiristi.

«Lokomotıv qurastyrý zaýyty» aksıonerlik qoǵamynyń mamandarynyń aıtýynsha, kásiporyn 2010 jyldan 2022 jyldyń qazan aıyna deıin 446 lokomotıv shyǵarǵan. Onyń 387-si – júk lokomotıvi. Mundaı lokomotıvterdiń 251-i «Qazaqstan temir joly – Júk tasymaly» aksıonerlik qoǵamynyń qajettiligi úshin daıyndalǵan. Al 36-sy shetelge eksporttalǵan. Sonymen qatar osy ýaqyt aralyǵynda 57 TEP33A teplovozyn naryqqa shyǵardy. Bulardyń barlyǵy «Qazaqstan temir joly – Júk tasymaly» kompanııasynyń ıgiligi úshin jumys istep júr. Buǵan qosa TEM11A manevrlik teplovozy da qurastyryldy. Ázirshe onyń eki danasy synaqqa shy­ǵaryldy. Osydan týra bir jyl buryn atalǵan teplovozdy sertıfıkattaý ju­mystary sátti aıaqtaldy.

On jyldan asa ýaqyttyń ishinde zaýyt órleý kezeńin de, quldyraý kezeńin de ótkerdi. Byltyr 43 lokomotıv óndirdik. Bıylǵy meje de osymen shamalas. Keler jyly 90 lokomotıv óndirýdi josparlap otyrmyz. Buǵan kásiporynnyń áleýeti jetedi. Osylaısha, óndiris kólemin birtindep ulǵaıta bersek degen nıetimiz bar. Sonymen qatar zaýyt el qazynasyn salyqtyq túsimdermen molaıtyp otyrǵan kompanııalardyń qataryna jatady.

Detaldyń deni – ózimizden

Kópshilik arasynda Lokomotıv qurastyrý zaýytyna qatysty aıtylatyn eki ushty áńgime kóp. Kózben kórip, qolmen ustamasa da, keıbireýlerdiń jorta jamandaıtyn ádetine salsaq, «munda tek shetelden ákelingen daıyn qurylǵylardy qurastyrý ǵana jolǵa qoıylǵan». Shyn máninde olaı emes. Zaýytty aralap, sehtardyń jumysymen jaqyn tanysqan adamdar munyń ótirik sóz ekenine birden kóz jetkizedi. Birden aıtaıyq, lokomotıvke qajetti úlken jáne túımedeı detaldyń bári  osy zaýytta ázirlenedi.

– Eń aldymen lokomotıvtiń jaqtaýyna qajet irili-usaqty detaldardyń bári avtomattandyrylǵan qurylǵylardyń kómegimen ázirlenip, qurastyrylady. Osylaı prosess birinen soń biri jalǵasa beredi. Qazirgi tańda óndiristi lokalızasııalaý deńgeıi 32 paıyzdan asty. Kórsetkish jyl ótken saıyn ósip keledi. Máselen, 2009-2011 jyldary óndiristi lokalızasııalaý deńgeıi 11 paıyzdy ǵana quraǵan. Odan beri kóp dúnıe ózgerdi. Bizdiń mamandar búginde lokomotıv qurastyrý kezinde qoldanylatyn detaldardyń 11 200-in ıgerip, ózderi jasaıtyn deńgeıge jetti jáne munymen toqtamaq emes. О́ıtkeni 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan josparymyz bar, – deıdi Lokomotıv qurastyrý zaýytynyń basshysy Marat Tileýbaev.

Sondaı-aq qazirgi tańda eldegi bir­neshe kompanııanyń ónimi Lokomotıv qurastyrý zaýytynyń jumysyna paıdalanylyp otyrǵanyn atap ótý kerek. Máselen, Petropavl aýyr mashına jasaý zaýyty qosymsha rezervýarlardy, «RITAM-Pavlodar» kompanııasy eki túrli metall konstrýksııasyn, «Zapchast JD» kompanııasy rezeńke tehnıkalyq buıymdar men 26 túrli metall konstrýksııasyn ázirlep berip otyr. Sonymen qatar otandyq «StekloMır» zaýyty terezelerdi daıyndasa, mashınıst kabınasynyń qaptamasyn BS PROM kompanııasy usynyp otyr. Avtoilmek, ortalyqtandyrǵysh arqalyq, kronshteın sekildi qajetti dúnıeler Format Mach Company kompanııasynan alynady. Bir sózben aıtqanda, Lokomotıv qurastyrý zaýyty osy salada jumys isteıtin bir­neshe kásiporynǵa tapsyrys taýyp berip otyr. Osylaısha, ózge de salalarǵa qosym­sha oń áserin tıgizýde.

– Birden aıtý kerek, lokomotıvterdiń «motory» Amerıkadan jetkiziledi. О́ıtkeni álemdegi lokomotıv qurastyra­tyn zaýyttardyń kóbi ony General Electric Transportation (Wabtec Corporation)  kompanııasynan alady. Sol sekildi dóńgelekterdi de ázirshe shetelden aldyryp otyrmyz. Biraq lokalızasııalaý josparyna sáıkes, 2025 jylǵa deıin Ekibastuzdaǵy «Prommashkomplekt» kompanııasy óndiretin dóńgelekterdi paıdalaný jaǵyn qarastyryp jatyrmyz. Budan bólek, lokalızasııalaýǵa qatysty aldaǵy úsh jylǵa arnalǵan josparda dóńgelekterden bólek, akkýmýlıator batareılerin, lokomotıvtiń quıylǵan bólshekterin, erneýlikterdi jáne taǵy da basqa dúnıelerdi ózimizde shyǵarý jos­parlanyp otyr. Máselen, otandyq Zhersu Power kompanııasy usynatyn akkýmýlıator batareılerin qoldanýǵa múmkindik týmaq, – deıdi Marat Tileýbaev.

Tutynýshylyq patrıotızm jetispeı tur

Zaýyt basshysynyń aıtýynsha, kásiporyn osy kúnge deıin Qyrǵyzstanǵa – 6, Tájikstanǵa – 5, Túrikmenstanǵa – 1, Ýkraınaǵa – 1, Ázerbaıjanǵa – 10 jáne Moldovaǵa 12 lokomotıv eksporttaǵan. Osylaısha, 40 jyl úzdiksiz qyzmet etetin otandyq lokomotıvter atalǵan elderdiń kólik-logıstıkalyq áleýetin arttyrǵan.

Al ishki naryqtaǵy negizgi tutynýshy – «Qazaqstan temir joly». Ulttyq kompanııa lokomotıvter sanyn ulǵaıtpaq. Tıisinshe, zaýyt ta aldaǵy birneshe jylda óndiris kólemin ulǵaıtýǵa ázir. Ol úshin Lokomotıv qurastyrý zaýyty 2,5 mlrd teńge kóleminde ınvestısııa tartýdy da josparlap otyr. Atap aıtqanda, qosymsha qurylǵylar alyp, jańa sehtardyń qurylysyn bastaýǵa daıyn. Qazaqstandyq mazmunnyń úlesin arttyryp, 400-500 adamǵa qosymsha jumys qurýǵa ázir otyr.

Lokomotıvterdiń strategııalyq ta­ýar ekenin eskersek, elimizdegi jeke kom­pa­nııa­lar sheteldik emes, otandyq ónim­ge ba­sym­dyq beretin jóni bar. Alaı­da qazir­gi jaǵdaı biz oılaǵandaı bolmaı tur. О́kinishke qaraı, ishki naryqta Loko­­mo­tıv qurastyrý zaýytynyń ónim­derin «Qazaq­stan temir jolynan» basqa birde-bir kompanııa satyp almaıdy. Al ishki naryqta lokomotıvterge degen qajettilik bar. Máselen, keıingi jyldary «Shubarkól kómir» kompanııasy 1 júk lokomotıvin, Sokolov-Sarybaı taý-ken baıytý óndiristik birlestigi 1 júk lokomotıvi men 1 manevrlik teplo­vozdy, «Qazsınk» 5 manevrlik loko­mo­tıvti, Aq­tóbe mys kompanııasy 1 manevr­lik teplovoz­dy, ERG kompanııalar toby 2 manevrlik lo­ko­motıvti jáne «JelDorTrans» kompa­nııa­sy 2 manevrlik teplovozdy shetelden al­dyr­ǵan. Bular­dyń arasynda taǵy birne­she lo­komotıvke tapsyrys bergenderi de bar.

О́kinishke qaraı, ózimizde bar ónim­di basqa elden aldyrýdyń otandyq ekonomıka úshin zardaby aýyr ekeni barshaǵa málim.

Birinshiden, shetelden ákelingen loko­mo­­tıvterdiń kúrdeli jóndeý jumys­tary tapsyrys jasalǵan elde oryndalady.

Ekinshiden, el ekonomıkasynda qalýǵa tıis qomaqty qarjy shetelge jylystaıdy.

Úshinshiden, qajetti ónim syrttan ákelingendikten, jergilikti óndiristerdegi jumys oryndary azaıady. О́ıtkeni ishki naryqta jasalatyn jańa ónimderge suranys bolmaıdy.

Tórtinshiden, qoldanystaǵy ınfraqu­ry­lymdardy ózge elderdiń lokomotıv­terine laıyqtap ózgertýge týra keledi. Munyń bári qyrýar shyǵyn, kóp jumys. Osy­nyń bárin kórip, bile tura el Úkimeti­niń únsiz jatqany oılandyrady. Jeke kompanııalarǵa otandyq ónimdi tutynýǵa yntalandyrsa, utatyn dúnıemiz óte kóp.

Bul rette Úkimet tarapynan qoldaý sharalary qarastyrylmaı otyrǵan joq dep kesip aıta almaımyz. О́ıtkeni Úkimet birneshe qoldaý sharasyn usynyp otyr. Máselen, otandyq ónimdi satyp alý kezinde temir jol operatorlarynyń kredıttik mólsherlemeleri sýbsıdııalanady. Sol sekildi lokomotıvterdiń eskirgen modelin ımporttaýdan qorǵaý qarastyrylǵan. Kaspıı baǵytyn damytý sheńberinde otandyq ónimdi eksportqa baǵdarlaýǵa basymdyq berilgen.

Túıin: Ekonomıkada «tutynýshylyq patrıotızm» degen termın bar. Bul – otandyq ónimdi tutyný arqyly ishki naryq­ty qoldaý. Iаǵnı tyǵyryqqa tirelgen ekonomıkaǵa tirek bolý, demeý. Muny ekonomıkanyń jazylmaǵan zańy, qaǵazǵa túspegen qaǵıdasy dese de bolady. Eýropa elderiniń kóbi dál osy tutynýshylyq patrıotızm arqyly ishki naryqty, otandyq óndiristi, jalpy ekonomıkany alǵa bastyryp otyr. Alaıda álemniń osynaý ozyq tájirıbesi bizdiń elde keń taralmaǵan. Sondyqtan Úkimet eldegi tutynýshylyq patrıotızmdi qoldaýǵa tıisti jaǵdaı jasasa degen tilek bar. Sonda bir eldiń brendine aınalǵan Lokomotıv qurastyrý zaýyty sekildi otandyq iri kásiporyndar da júrisinen jańylmas edi.