Búrkit salǵan kún

Bıyl Ulan aýdany, Bozanbaı aýylynda búrkitshiler baıqaýy ekinshi ret uıym­dastyryldy. Anaý jyly aýdan basshyly­ǵy jylda ótkizip, dástúrli etemiz desken. Aıt­qanyndaı, bıyl qyran qalyqtatyp júr­gen otyz búrkitshi Ulan aýdanynda bas qosyp, ózara synǵa tústi. Qazaqtyń bekzat ónerin dáripteıtin búgingi sharaǵa búrkit ushy­rýdan álem rekordyn ornatqan Aısholpan Nurǵaıyp ta keldi.

Búrkitshiler synǵa túsetin saıys ádet­tegideı resmı bastaldy. Aýdan ákimi Renat Qur­manbaev quttyqtaý sóz sóıledi, qatysý­shylarǵa sáttilik tiledi. Kelesi qut­tyq­taý sóz alǵan jarystyń bas tóreshisi Baǵ­dathan Múptekeqyzy ulttyq ónerdi dárip­tep júrgen qusbegilerge rızashylyǵyn bil­dirdi. Bas tóreshi saıys bastalmas bu­ryn Bozanbaı aýlynyń týmasy Aızere Mark­sqyzynyń baýashar rásimin jasap, «Habar» Agenttigi aksıonerlik qoǵamynyń basqarma tóraǵasy Berik Ýálıdiń arnaıy syılyǵyn tabys etti.

– Aqsaqaldarymyz balany balıǵat jasyna tolǵanda qyran kótertip, qansonarǵa alyp shyǵar edi. Qaıtyp kelgende úlkender shashý shashatyn. Bul dástúr – baýashar dep atalady. Sol dástúr búgin Bozanbaıda ótkeli otyr. Aızeremiz ákesimen birge uıadan búrkittiń balapanyn alǵan qaısar qyz. Álem tanyǵan Aısholpannyń izin basyp, ápkesi sııaqty ulttyq sportta oza shabady, – dep bas tóreshi Baǵdathan Múptekeqyzy jyly lebizin bildirdi.

Jas qusbegi Aızere ákesimen birge shyń basyna shyǵyp, balapan alǵan kezde segiz-aq jasta bolypty. Qaısarlyq dese, qaısarlyq.

– Ákemmen erip, shyńǵa kóterilgenim esimde. Aıaǵymyzdy ańdap basyp, artyq dybys shyǵarmaýǵa tyrystyq. Ákem ol jerde búrkittiń uıasy baryn burynnan biletin. Shyń basyndaǵy uıaǵa kóterilip, sary aýyz balapanyn aldyq. Qazir ol tórt jasta. О́te sezimtal. Qoryqsań, shabýyldaýdan da ta­ıynbaıdy, – deıdi Aızere.

...Irgedegi tóbeden dodaǵa daıynbyz degen­­deı búrkitter sańqyldady. Qyran qus­­tyń ańǵa túsýin kóremiz dep kelgen jurt ta or­taǵa qaraı toptasty. Jarystyń alǵash­qy sharty boıynsha qusbegiler qy­ran­daryn qolǵa shaqyrdy. Biriniń búrkiti týra baryp qonsa, endi biri bostandyqty ańsa­ǵandaı taýǵa qaraı ushty. Ondaıda qy­zyq­tap kelgen kórermender ushyp ketse qaı­tedi dep kúbirlesti. Biraq baby kelisken búr­kit eshqashan ushpaıdy. Birinshi týrdan irik­tel­gen­deri shyrǵaǵa tústi. Eptileri 12-35 sekýnd ishinde shyrǵany ilip úlgerip jatty. Moń­ǵolııanyń Baıan-О́lgeı aımaǵynan kelgen qus­begi Serik Jeńisbekuly eki jasar «Qara­ger» atty búrkitin shyrǵaǵa 13 sekýnd­ta da túsirgenin aıtyp otyrdy. Dese de Aıshol­pannyń rekordy áli buzylmaǵan. Qazirgi ýaqytta búrkitshi qyz Almatydaǵy Súleımen Demırel ýnıversıtetinde oqyp júr. Aıta ketsek, Aısholpan týraly derekti fılm jaryq kórip, álemniń 30 elinde kórsetilipti.

– Qazir kóbinde spıker retinde kópshilik arasyna shyǵamyn. Qusbegilik jaǵy oqýyma baılanysty toqtap tur. Búginde altynshy til úırenip jatyrmyn. Negizi, qyz balaǵa qus baptaý óte qıyn, – deıdi Aısholpan Nurǵaıyp.

Sonyń ózinde búrkittiń babyn jaqsy biledi. Bilmese, 79 azamattyń arasynda jal­­ǵyz ózi synǵa túsken 13 jasar qyz bala búr­­ki­tin alty sekýndta shyrǵaǵa qondyrar ma edi?! Ol rekordty áli kúnge esh búrkitshi jańart­paǵan.

Kıiz úı jaqta qazan kóterilip, burq-sarq samaýyr qaınady. Kelgen meımandar tústenip, kúshtenip alý úshin aq dastarqan jaıyldy. Ulannyń belgili ánshi-kúıshileri áýelete án shyrqady, kúmbirlete kúı tókti. Kópshilik kútken naǵyz qansonar tús aýa bastalǵan. Búrkitshiler bıikteý tóbege qaraı jaıǵasty. Jarys sharty boıynsha tómende orǵı qashqan qoıanǵa qus salady.

«Mysyqqa oıyn kerek, tyshqanǵa ólim kerek» degen maqal eske tústi. Jáshikte turǵan sur qoıandy qar betine qoıa bere salǵan. Qor­ǵansyz janýar ár qýraıdyń basyn bir ıis­kep, jan-jaǵymen tanysa bastaǵysy kelgen. Sol sátte qabaqtyń ústinde turǵan qusbegi búrkitiniń tomaǵasyn sypyrady. Qyraǵy qyran kózi birden tómendegi jemine túsedi de, qanatyn eki-úsh ret qana qaǵyp, tómenge qaraı zýlaıdy. Qoıan qannen qapersiz júr, qaýipti sezbegen. Qanatynan jel esip, jer baýyrlaı taıap kelgende ǵana qoıan qashpaq bolar edi. Biraq kesh. Qustyń tegeýrini túırep ótip, sol sátte-aq essiz qaldyrady. Qyran qustyń shapshańdyǵyna kóz ilesip úlgirmeıdi. Baıqaımyz, keıbir búrkit ıesi kelgenshe qoıandy basyp qana otyrady eken. Jo-joq, búrkitten qutylyp ketken ákki qoıandardy da kórdik. Qus ústinen tóne bergende shalt burylyp keri qasha jóneledi. Ondaıda búrkittiń qonǵan jerinen qaıta kóterilýi qıyn.

Jarystyń bul kezeńine ótken qustar qyrdyń qyzyl túlkisine tústi. Kil myqty­lar iriktelip shyqqandyqtan bolar, qashqan túl­kilerdi uzatpaı aldy. Saıys sońynda ­qazylardyń sheshimimen birinshi oryn Almaty oblysynan kelgen Almas Seıit­janǵa berildi. Ekinshi oryndy da Almaty oblysynyń búrkitshisi Ermuhan Baltabaı en­shiledi. Al úshinshi oryn Aqmola oblysy­nan synǵa túsken Almas Qasymovqa buıyrdy.

Aıtpaqshy, dál osy kúni tazy júgirtýden de jarys uıymdastyrylǵan. Tazynyń da tazy­syn kórdik. Negizi Ulan jerinde búr­kit baptap, tazy júgirtetin jigitter kóp. Olar­men de tildestik. Uıalas qos tazysyn synap kórmek bolyp, jarysqa kelgen Rınat Janabaevtyń qumaı kútimine qatysty bastaǵan áńgimesi saıatshylyqqa ulasqan. Onyń aıtýynsha, qandaı myqty tazy bolsa da, qasqyr alýy múmkin emes deıdi.

– Keıbireýler tazy júgirtip qasqyr aldym dep jatady. Ol ańshynyń áńgimesi shyǵar, – dep ázildeı kele, – on shaqty tazy bir qasqyrdy qaýmalap almasa, eki-úsh tazynyń júregi qasqyrǵa batpaıdy, – dep kesip aıtty. – Qýyp jetýi múmkin. Biraq alqymnan ala qoıýy ekitalaı. Al túlki, qoıan sekildi usaq ańdy oınap júrip alady. Biraq borsyqqa kelgende sál kúsh salýy kerek, – deıdi Rınat Janabaev.

Bul jarysta óskemendik Mansur Qanat­bekulynyń tazysy top jarsa, Ulan aýda­nynyń namysyn qorǵaǵan Adal Orazaı men aıagózdik Jandos Ozatulynyń ıtteri ekinshi, úshinshi oryndarǵa jaıǵasty.

Jarys aıaqtala kún borandata basta­ǵan. Alaıda kórermender men búrkitshiler­diń kóńili toq edi. Saıys sońynda aýdan basshylyǵy bul jarysty keler jyly budan da kólemdi etip atap ótýge daıyn ekenderin aıtty. Qazaqtyń salt-dástúrin dáripteıtin ulttyq sport túrlerinen qandaı jarys bolmasyn, artyqtyq etpeıdi. Kóktegi qyrandy qolǵa úıretken baba óneri ómirsheń bolsyn dep tiledik biz.

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Ulan aýdany,

Bozanbaı aýyly