О́ńir jańalyqtary

ERTEGIDE QONAQTA Keshe О́skemen qalasynda Qazaqstannyń Azamattyq alıansynyń  “Birligimiz jarasqan” áleýmettik sharasy odan ári jal­ǵasty. “Ertegide qonaqta” aksııasy – balalar men “Ma­trosoVo!” jastar ortalyǵynyń ınteraktıvti qoldaýymen ótip, oǵan qaladaǵy mekemeler men ujymdardyń ókilderi qatysty. О́kinishke qaraı, qazirgi tańda ata-analarynyń jyly alaqanynyń tabyn sezine almaı, kóshelerde júrgen balalar az emes. О́skemendegi “Ýaqytsha shettetý ortalyǵynda balalar nebary bir-eki kún bolsa,  bul olardyń osy jerden basqa kóńil-kúımen jáne oı ózgeristerimen shyǵýyna jetkilikti. Biz barlyq adamdardyń izgilikke sengenin, barlyǵy birligi jarasyp, birge baqytty ómir súrgenin qalaımyz!” – deıdi aksııany uıymdastyrýshylar. –“Taza, izgilikti, ashyq isterdiń uryǵyn sebý, ertegide aıtylatyn qundylyqtardy qaıtalaý – bul bizdiń balalar men jastar úshin qajet dep esepteımin.  Olardyń pikirles bolyp ósýi birligimiz jaras­qan­dyǵynyń kórinisi emes pe! – deıdi ShQO Azamattyq alıansynyń atqarýshy dırektory Múnıra Abýlova. Ońdasyn ELÝBAI. О́ŃIRLIK JOBALAR – О́RKENDEÝ NEGIZI Keshe “Nur Otan” HDP Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Nurlan Nyǵmatýlın eki kúndik jumys saparymen Aqtóbe oblysyna keldi. Jumys saparynyń negizgi maqsaty – óńirdiń ekonomıkalyq damýymen jáne ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jobalardyń júzege asyrylýy barysymen tanysý. Oblysta 2010-2014 jyldardaǵy údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasy aıasynda bıyl ınvestısııa somasy 113,5 mlrd.teńge bolatyn 24 nysandy paıdalanýǵa berý kózdelýde, sonyń 12-si ústimizdegi jylǵy 1 shildege iske qosylýy tıis. Nurlan Nyǵmatýlın men oblys ákimi Eleýsin Saǵyndyqov áýejaıdan tikushaqpen birden Hromtaý aýdanyna ushyp bardy. Ol munda ınfraqurylymy damyǵan taý-ken aımaǵy bolyp tabylatyn óńirde ornalasqan birqatar nysandarda boldy. Birinshi Kóktaý aýylyndaǵy “Aqtóbe mys kompanııasy” JShS-ine atbasyn tiredi. Astanalyq qonaqqa seriktestiktiń karerlerindegi ken qory týraly kásiporynnyń bas ınjeneri Aleksandr Koshık keńirek áńgimeledi. Odan keıin ol seriktestiktiń №2 baıytý fabrıkasynyń jumysymen tanysty. “Aqtóbe mys kompanııasy” JShS dırektory Anatolıı Gogotınniń aıtýynsha, quny 10 mıllıard teńge turatyn mys jáne mys-myrysh kenin óńdeıtin baıytý fabrıkasynyń ekinshi kezeginiń qurylysy boıynsha joba 2008 jyly bastalypty. Ony iske qosý ústimizdegi jylǵy maýsym aıyna belgilengen eken. Joba tolyq paıdalanýǵa berilgende Prımorskoe jáne Vesenne-Aralchınskoe ken oryndarynan 2,5 mln.tonna mys-myrysh kenin óńdeýge múmkindik týady, jylyna 17 myń tonna mys jáne 30 myń tonna myrysh óndiriledi. Ken Fınlıandııanyń “Oýtokýmpý” kompanııasynyń ónimdili joǵary ozyq tehnologııasymen óńdeledi. О́nimdi Qazaq­stannyń ishki rynogynda, sondaı-aq, Reseıge, Qytaıǵa jáne basqa shetelderge ótkizý baǵdarlanǵan. Munda 1300 adam jumys isteıtin bolady. Olardyń ortasha jalaqysy 86 myń teńgeni quraıdy. Kásiporyndaǵy jergilikti turǵyndardy jumysqa tartý tájirıbesi “Nur Otan” HDP Tóraǵasy birinshi orynbasarynyń kó­ńi­linen shyqty. Ol sondaı-aq, “Nurly kósh” baǵdarlamasy boıynsha elimizge keletin qandastarymyz úshin salynatyn 450 páterlik 120 úıden turatyn “Kóktaý-2” aýylynyń joba-josparymen tanysty. Bıyldyń ózinde munda 140 páterli 54 úıdi paıdalanýǵa berý kózdelýde eken. Basqa da áleýmettik-mádenı nysandar qurylysy qatar júrgiziletinin estigende dán rıza boldy. Budan keıin ol “Voshod Orıel” JShS-inde bolyp, shahtaǵa tústi. “Voshod” kenishinde salynyp jatqan taý-ken baıytý kombınatynyń qurylysyna 168 mln. AQSh dollary jumsalypty. Kombınat tolyq qýatynda jumys istegende 1300,0 myń tonna ken óńdeıtin kórinedi. “Voshod” kenishindegi ken qory 19 mln.tonna, onyń quramyndaǵy hrom 48,5 paıyzdy quraıdy. Osy kenishten óndirilgen hrom konsentratynyń 40 paıyzy Reseıdiń Tıhvın ferroqorytpa zaýytyna, Ulybrıtanııaǵa jóneltiledi. Qalǵan bóligi Qytaıǵa eksportqa shyǵarylady. Kásiporynda qýaty jylyna 180,0 myń tonna joǵary kómirtekti ferroqorytpa óndiretin ferrorqorytpa zaýytyn salý josparlanýda. Onyń quny 300,0 mln.AQSh dollaryn quraıdy. Munda 153 jańa jumys orny ashylady. Nurlan Nyǵmatýlın men Eleýsin Saǵyndyqov “SpesTransStroı Kompanıı” JShS qurylys buıymdaryn shyǵaratyn zaýyttyń tetigin basyp, kásiporyndy iske qosty. Bul zaýytta 2,5 túrli qurylys buıymdary shyǵarylatyn bolady. Jobaǵa 60 mıllıon teńge ınvestısııa salynǵan. Osy kásiporynnyń aldynda “Aýyldyń gúldenýi – Qazaqstannyń gúldenýi” marafon-estafetasyna qaty­sý­shylarmen bir sát tildesip, bul bastamany elimiz boıynsha alǵashqy bolyp aqtóbelik jastar kótergenine toqtaldy. Elbasynyń ony qol­dap, barlyq aımaqtarǵa úlgi etkenin, barlyq oblystarda jastardyń eńbek vahtasyn osylaı uıymdastyrýǵa tapsyrma bergenin jetkizdi. Tús qaıta Nurlan Nyǵmatýlın men Eleýsin Saǵyndyqov bastaǵan top Keńes Nokın aýylyndaǵy kóriktendirý jumystarymen tanysty, jastar jumys istep jatqan stadıondy kórdi. Osy jerde buqaralyq aqparat quraldary ókilderine suhbat berdi, sapar barysynda alǵan áserlerimen bólisti. Ol óńirde atqarylyp jatqan jumystarǵa oń baǵa berdi. Satybaldy SÁÝIRBAI, Aqtóbe oblysy. UZAQ О́MIR SÚRÝDIŃ QUPIIаSY JoQ Adamdardyń uzaq ómir súrýiniń qupııasyn zertteýge ǵumyrlaryn sarp etip júrgen ǵalymdar jetkilikti. Sol toqsan túrli zertteý­diń tobyqtaı túıini – aınalyp kelgende adamdardyń salamatty ómir saltyna baryp saıa beredi. Sol sııaqty, adam astan qýat ta alatynyn, shegin bilmese aýrý da tabatynyn halyq danalyǵy baıaǵyda-aq, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń kómeginsiz, ómirdiń ózinen alyp, aıtyp qoıǵan. Endeshe eldiń eńsesi tiktelip, ál-aýqatymyz kóterile bastaǵan tus­ta Elbasy da qazaqstandyq­tar­dyń ómir súrý uzaqtyǵyn 2020 jyl­ǵa qaraı 72 jasqa jetkizýdi Jol­daýda kezdeısoq kótermegeni an­yq. Memlekettiń damý ındeksin anyq­taıtyn osy bir tetik ár adamǵa óz densaýlyǵyna kútimmen qaraý qaǵıdasyn da júkteıdi. Túrli derek kózderine súıensek, qazir Qazaqstanda adamdardyń o­r­­­tasha ómir súrý uzaqtyǵy – 66 jas, al Eýropadaǵy bul kórsetkish – 79 jas bolsa, taıaý onjyldyqta on­da 80-niń seńgirine shyqqandar sa­ny eki ese kóbeıedi degen boljam bar. Uzaq ómir súrýden aldyna jan salmaı otyrǵan elderdiń biri – Ja­ponııa, Kúnshyǵys eli orta esep­pen 82,3 jasqa deıin ómir súredi. Al qazaqstandyqtar 2015 jylǵa qaraı ómir súrý uzaqtyǵyn 70-ke, 2020 jylǵa qaraı – 72 jasqa jet­kizemiz degen asyl maqsatqa qalaı jaqyndamaq? Bul máseleniń taǵy bir qarapaıym joly – nárli azyq­tardy tamaq mázirine kóptep qo­syp, durys tamaqtana bilýdi nası­hat­taý ekendigin elep, ony qolǵa alyp jatqan uıymdar elimizde paı­da bolýda. Sonyń biri – Qazaq­stannyń alkogolsiz sýsyndar men shyryndar óndirisi qaýymdastyǵy men sportshylardyń basyn birik­tiretin “S.O.K. – Qazaqstandyq­tar­dy shyrynmen saýyqtyrý” qoǵam­dyq qozǵalysy. Eldiń basynan ótken ekonomı­kanyń qıyn kezeńderinde halyqqa eń qajetti degen tamaq ónimderi as mázirinen túsip qalyp, dárýmen­der­di, dári-dármekterdi únemdeýge týra kelgenimizdi qaıta-qaıta eske sala berýdiń jóni joq bolsa da, munyń bári turǵyndardyń densaýlyǵynan keri kórinis tapty. Canadean halyqaralyq sarapta­malyq kompanııasy 2009 jyly Qa­zaqstanda jylyna jan basyna shaqqanda shamamen 13 lıtr shyryn ishedi, bul kórsetkish 2008 jylǵa qaraǵanda 10 paıyz tómen degen málimet bergen bolatyn. Árıne, bul kórsetkishtiń ózin de adamdar­­d­yń áleýmettik jaǵdaıyna qarap taǵy da jikteý kerek. Osy kompa­nııa Kanadada bul kórsetkish jy­ly­na – 48 lıtrdi, Germanııada – 39 lıtrdi quraıtynyn alǵa tartady. – Marketıngtik kompanııalar­dyń zertteýleri búkil álemniń adam­dary densaýlyqqa paıdaly ta­ǵam­darǵa qyzyǵýshylyq tanyta bas­taǵanyn kórsetip otyr. Qazaq­stan Úkimeti de osy máselege kóńil bóle bastady. Qazirgi tańda shyryn óndirisi ábden damyǵan, AS Nielsen zertteý kompanııasynyń málimeti boıynsha, shyryn óndirisi halyqqa qajetti nektar men shyryndy 80 paıyzǵa qamtamasyz etip otyr, – deıdi Qazaqstannyń alkogolsiz sý­syndar men shyryn óndirisi qaýym­dastyǵynyń atqarýshy dırektory Álııa Ábdirahmetova. Osy iske at salysyp otyrǵan Qa­zaqstan nýtrısıologtary qaýym­dastyǵy da dárýmender men mıkro­elementterdiń qaınar kózi retinde jemis jáne kókónis shyryndary kún­delikti nárli taǵamnyń ajyra­mas bólshegine aınalýy tıis eken­digin, kúnine 250 ml shyryn adam­nyń bir kúndik qajettiligin óteı­tin­digin aıtyp keledi. Dıetologtardyń mindeti durys taǵamdana bilýdi nasıhattaý bolsa, qarapaıym halyq ta shyrynnyń adamǵa qýat, aǵzaǵa nár beretinin bi­ledi. Biraq, kún saıyn bala-sha­ǵa­syna tabıǵı shyryn syǵyp berýge turǵyndardyń báriniń birdeı qal­tasy kótere bermeıtinin de umyt­paý kerek. – Tutynýshyǵa qazirgi shaǵyn bıýdjet jaǵdaıynda nárli taǵam­dar­­dy paıdalaný úshin durys baǵdar kerek. Dárýmender qajet. Kún­de­likti qoldan syǵylǵan shyryndy paı­dalaný qıyn ári qymbatqa tú­sedi. Mundaıda arnaıy qoraptarǵa quıylyp satylatyn shyryndar as máziriniń qatarynda bolý kerek, –dep aqyl qosady Qazaq taǵamtaný akademııasynyń vıse-prezıdenti Igor Soı. – Qazaq taǵamtaný akademııasy da únemi zertteýler júrgizip, sý­syn­dardyń sapasyn anyqtaýmen ke­ledi. Otandyq óndirýshilerdiń ónim­deri bizge belgili. Qazaqstanda shyǵarylatyn shyryndar barlyq sapa talaptaryna saı dep senimmen aıtýǵa bolady. Al sheteldik ónim­der­diń bárin birdeı zerttep otyrý múm­kin emes, – deıdi ol. Jalpy elimizde shyryn óndiri­siniń týǵan kúni 1996 jyl dep bilý kerek. Dál osy jyly qazirgi qo­raptaǵy shyryndardy shyǵarý isi jol­ǵa qoıylyp, otandyq óndirý­shi­ler ozyq tehnologııalardy qolda­nys­qa kirgizdi. Aldyńǵy qatardaǵy óndirýshiler tabıǵı shıkizattan óndiriletin, ıaǵnı qaıta qalpyna keltirilgen shyryndardy qatań sapa talaptaryna saı, qoraptarǵa quı­yp satýdy qolǵa aldy. Joǵa­rydaǵy Canadean kompanııasy eli­mizdegi shyryndardyń 84 paıyzy qaǵaz qoraptarmen shyǵarylyp jatqandyǵyn aıtady. Zertteýler karton qoraptardaǵy shyrynnyń paıdaly qasıetteri, sondaı-aq dámi men túsi tıistisinshe saqtalynatynyn kórsetip otyr. Bul aseptıkalyq qosyndydaǵy je­tilgen tehnologııany paıdalanýdyń arqasynda qol jetkizilgen tabys, ol ádis konservanttardyń kóme­gin­siz dárýmender men mıneraldardy uzaq saqtaýǵa septigin tıgizedi. Qo­raptyń folga qabaty shyryndy kún sáýlesi men ýltrakúlgin sáý­lelerden saqtaıdy. Munyń bári qarapaıym halyq­tyń qaperinde júrýge tıis jáıt­ter ekendigi “S.O.K. – Qa­zaqstan­dyq­tar­dy shyrynmen saýyqtyrý” qo­ǵam­dyq qozǵalysynyń alǵash­qy bas­pasóz máslıhatynda ma­man­dar ta­­rapynan egjeı-teg­jeı­li aıtyl­dy. Atalmysh qoǵamdyq qozǵalys ústimizdegi jyly tabıǵı shyryn­­dardy tutynýdy, eldiń ishinde nárli taǵamdardy dáripteıtin birqatar is-sharalardy qolǵa alyp otyr. Aınash ESALI, ALMATY. MEMLEKET PEN HALYQ IGILIGINE QYZMET ETÝ 26 mamyr kúni “QazMunaıGaz” Barlaý О́ndirý” AQ (QMG BО́) “RD OPEN” dep atalǵan eleýli shara ótkizdi. Búgingi tańda aksııalarynyń shamamen úshten biri London qor bırjasynda erkin aınalymda júrgen osy kompanııa tek Qazaqstanda ǵana emes, shetelde de jaqsy tanymal. Bir kúnge sozylǵan osy shara barysynda kompanııanyń bas dırektory men joǵary dárejeli menedjerleriniń bir toby jýrnalıstermen ashyq áńgime júrgizip, olardyń qoıǵan saýaldaryna jaýap berdi. “QazMunaıGaz” Ulttyq kompa­nııa­synyń munaı óndirý jobalary jónindegi bas menedjeri Seısen­ǵalı О́teǵalıev búgingi tańda QMG BО́ aksııalarynyń shamamen 63 paıyzy memleket baqylaýynda ekenin atap ótti. Bul óte ózekti má­sele. Sebebi, jurtshylyq ara­syn­da “memleket óz aktıvterin ba­qylaı almaı otyr” degen jańsaq pikirler aıtylyp júr. Ashyq esik kúni shaqyrylǵan jýrnalısterdiń úlken bir toby kompanııanyń ókilderi bergen aqparatpen tanysa otyryp, shyn mánisinde ondaı keleńsizdiktiń oryn almaǵanyna kóz jetkizdi. Buny memlekettiń munaı-gaz salasyndaǵy tuǵyry nyǵaıyp, ulttyq kompanııa arqy­ly áser etý tetiginiń kúsheıe tús­kendiginiń aıǵaǵy dep te baǵalaýǵa bolady. Osy ýaqytta “QazMunaıGaz” Barlaý О́ndirý” AQ Qazaqstanda munaı óndirý kólemi jaǵynan ekinshi orynǵa shyǵyp otyr. Al eki bırjaǵa, ıaǵnı qazaqstandyq jáne londondyq qor bırjalaryna óz aksııalaryn shyǵarǵannan keıin kompanııanyń jalpy munaı qory 31 paıyzǵa ósip, munaı óndirýdiń jalpy kólemi shamamen 50 paı­yzǵa artqan. Kompanııa júrgizip otyrǵan jumystardyń nátıjeliligin mem­le­ketke tıesili aksııalar paketiniń quny eki esege artqanynan da baı­qaýǵa bolady. Máselen, 2006 jyly memleketimizge qarasty aksııalar paketi 481 mlrd. teńgeni qurasa, qazirgi tańda bul kórsetkish 823 mlrd. teńgege jetken eken. Bir atap óterligi, kompanııa óziniń óndiretin munaıynyń 21 paıyzyn ishki naryqta satady, qalǵan bóligin eksportqa shyǵara­dy. Bul rette jýrnalıster kompa­nııa mamandarynyń óndirý, satý kólemi boıynsha bergen naqty málimetterine súıene otyryp, “QMG” BО́” kompanııasynyń ishki naryqqa satýmen salystyrǵanda syrtqy naryqta shamamen 3 ese artyq paıda kóretinin eseptep shyǵardy. Soǵan qaramastan QMG BО́ óz munaıynyń eleýli bóligin ishki naryqqa baǵyttap otyr. Muny kommersııalyq paıda tabý men memleket múddesi arasyndaǵy teńgermelikti saqtaý baǵytyndaǵy kompanııanyń ustanatyn saıasaty dep te aıtýǵa bolady. Iаǵnı, bul eki jaqqa da tıimdi tásil bolyp tur. Sonymen qatar, bul tek eksportpen ǵana shektelmeıtin úrdis. Atalǵan kezdesý barysynda jýrnalıster osy kúnderi qoǵamda jáne Parlamentte zor qyzy­ǵýshylyq týdyryp, biraz áńgimege azyq bolǵan birqatar máselelerdi saraptap, zerdeledi. Munaı óndi­rýshi kompanııalar bıýdjetiniń ki­ris-shyǵys bólikteri qalaı qalyp­tasatynyn zerttep, munaı barre­liniń shynaıy qunyn eseptep shy­ǵarýǵa múmkindik aldy. Máselen, 2009 jyly kompanııa 485,5 mlrd. teńge kóleminde tabys tapsa, onyń 330 mlrd. teńgesi túrli opera­sııalyq shyǵyndarǵa (onyń 118 mlrd. teńgesi operasııalyq salyq­qa ketken shyǵys, 76 mlrd. teńgesi tabysqa salynatyn salyq retinde tólendi) jumsalǵan. Kompanııa mamandarynyń sózine qaraǵanda, búginde óndirilgen munaıdyń bir barreline ketetin túrli shyǵyndar kólemi 34 dollardy quraıdy eken. “QazMunaıGaz” Barlaý О́n­dirý” AQ bas dırektory Kenjebek Ibrashev óz sózinde kompanııa ju­mysynyń memleketke ákelip ot­yr­ǵan paıdasy jóninde aıryqsha toqtalyp ótti. Bul – naryqtyq jaǵdaıda munaı-gaz aktıvterin óz qolynda shoǵyrlandyrý arqyly memlekettiń munaı-gaz salasyna tikeleı qatysý aıasyn keńeıtý, eldiń ınvestısııalyq tartym­dy­lyǵyn arttyrý, qazaqstandyq qor naryǵyn damytý, ulttyq eko­no­mıkanyń básekege qabilettiligin halyqaralyq deńgeıge kóterý sekildi ıgilikter. Qazirgi tańda “QazMunaıGaz” Barlaý О́ndirý” AQ elimizdiń eń iri salyq tóleýshileriniń biri bolyp tabylatynyn maqtan tutady. 2008 jyly osy kompanııanyń tólegen salyǵy Qazaqstannyń Ulttyq qoryna túsken kiristerdiń 12 paıyzyn qurady. Al 2009 jyly Ulttyq qorǵa, respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterge kompanııa qorjynynan 213 mlrd. teńgege jýyq qarjy quıylǵan. Bul rette kompanııa munaı-gaz aktıvterin óz qolynda shoǵyr­lan­dyrý arqyly óziniń ósip-órkendeý strategııasyn sátti oryndap kele­di. Bul memleket múddesine de saı keledi. О́ıtkeni jumysy halyq­aralyq standarttarǵa negizdelgen, bedeli joǵary kompanııa arqyly memleket te munaı-gaz salasy jo­balaryndaǵy óz úlesin aıtarlyq­taı kóbeıtýge múmkindik alyp otyr. “QMG” BО́ sońǵy ýaqytta sa­typ alǵan aktıvter qatarynda “QazGerMunaı” men “Qara­jan­basmunaı” kompanııalaryndaǵy 50 paıyzdyq úlester, “PetroQa­zaqstan” kompanııasyndaǵy 33 paıyzdyq úles bar. Kompanııa ókilderiniń aıtýynsha, bul saýda-sattyqtar QMG BО́ men QMG UQ kompanııalarynda maquldanýdyń kúrdeli sergeldeńinen ótkendikten, eki kompanııanyń da múddesine tolyqtaı saı keledi. QMG BО́ mamandary “kompa­nııa aktıvterdi shoǵyrlandyrý jáne satyp alý baǵytyndaǵy óz jumystaryn áli de júrgize beredi, alaıda Qazaqstannyń óz­inde mundaı múmkindikter shek­teýli” degen oılaryn jetkizdi. Osy oraıda, kompanııa basshy­ly­ǵy óz aldyna damýdyń jańa ba­ǵyttaryn belgilepti. Bul baǵytta Kaspıı qaırańy mańyndaǵy jo­balarǵa qatysý, sondaı-aq, ja­qyn jáne alys shetel nary­ǵyna kirý sekildi josparlar júzege asyrylmaq. Láıla EDILQYZY. MEKTEPTEGI MURAJAI JÁDIGERLERI SOǴYS JÁNE EŃBEK ARDAGERI, ULAǴATTY USTAZDYŃ ERLIGI MEN ZAMANDASTARYNYŃ О́NEGELI ISTERI JAIYNDA SYR ShERTEDI Maıtóbeniń etegindegi Qyzyl­­ásker aýylynyń irgetasy 1920 jyly qalanypty. Maıtóbeniń etegindegi tabıǵaty tamasha aımaqqa sol jyldary qyzyl áskerler kelip, daıyndyqtan ótkendikten, kópshilik keıinnen aýyldy osylaı atapty. Kókbastaýdyń basyndaǵy eski meshittiń ornynda bastaýysh mektep 1934 jyly ashylsa, 1937 jyldan mektep meńgerýshisi Ábdirazaq Má­mıev, al alǵashqy ustaz, onyń zaıy­by Turar bolǵanyn aǵa býyn ókil­deri áli kúnge jańylmaı aıtady. Sodan bergi kezeńde qanshama jyldar ótti. Halyqta “Eki adamnyń jaqsylyǵy máńgi jalǵasady” degen qanatty sóz bar. Onyń alǵashqysy bar sanaly ǵumyryn balaǵa bilim berýge arnaǵan ustaz da, ekinshisi jaqsy urpaq tárbıelegen ata-ana desek, erli-zaıypty jandar osy ekeýine de laıyq. Ustaz ben ata-ana eńbeginiń qanshalyqty jaýapkershilikti ekeni osydan-aq ańǵarylady. Uıadaı aýyldaǵy úlken-kishiniń iltıpatyna bólenip, sońyna jaqsy is qaldy­ryp, jaqsy ul-qyz ósirgen Uly Otan soǵysynyń ardageri, ulaǵatty ustaz, marqum Ábdirazaq Mámıevtiń osy eńbegi erekshe baǵalanyp, ju­pyny úıdiń ornyna jańa ǵımarat salynyp, mektepke 2004 jyly ardagerdiń esimi berilgenin alys-jaqynnan kelgender qýanyshpen qabyldaǵan edi. Uly Otan soǵysynyń 65 jyl­dyǵyna oraı Brest qamalynda 1941 jyly basqynshy jaýmen aıqasqa qatysqan jaýyngerdiń erligi erekshe baǵalandy. Mektepte arnaıy mu­rajaı ashylyp, ǵumyry men qyz­metine joǵary baǵa berildi. Onyń soǵysta kórsetken erligi “Qyzyl Juldyz” ordenimen jáne birneshe medaldarmen atap ótilipti. El basyna kún týǵan surapyl shaıqasta ol birneshe márte jaralanyp, 1946 jyly soǵystyń óteýine bir aıaǵyn berip, elge oralady. Soǵystan keıin de júrek túpkirinde jatqan asyl armany mektepke qaıta oraltyp, jas urpaqqa sapaly bilim, sanaly tárbıe berýin jalǵastyrǵan jannyń eńbegi ólsheýsiz ekeni anyq. Taý qoınaýyndaǵy shaǵyn aýyldaǵy mektep jumysyn jan­dandyrýǵa, bilim sapasyn kóterýge basshy retinde aıanbaı ter tógedi. Elim dep emirengen atpal azamattyń aldynan qanshama shákirt bilim aldy deseńizshi. Mekteptegi murajaı “Qobyz saryny” taqyrybymen bastalyp, jyr súleıleri Súıinbaı men Jam­byl, Túktibaı áýlıe-abyzdardyń, osy kıeli mekennen shyqqan qa­lamgerlerdiń sýretteri qoıylyp, jańa baspadan shyqqan shyǵarma­lary ornalastyrylypty. “О́tkenniń bári qart tarıh” degen bólimde Qyzylásker eldi mekeniniń irgetasyn qalap, onyń órkendeýine qajyr-qaıratyn jumsaǵan ardagerlerdiń sýretteri men ómir derekteri tizilgen. Olardyń qatarynda Ábdirazaq aǵa men zaıyby Turar apa, Jańǵutty Edilov, Muhametjan Janshýaqov, Ábsemet Bulǵaqov, taǵy basqalar oryn alsa, “Otan úshin ot keshtik, muz qursanyp” bóliminen osy kıeli mekennen soǵysqa attanǵan Ábja­par Mámıev, Tólesh Smaǵulov, Tólegen Jarqynbekov, Qurmanqul Seıdaqulov, Nurdildá Ospanov bastaǵan 40-tan astam azamattardyń derek-dáıekterine qanyǵasyz. Murajaıdaǵy qundylyqtardy tamashalaǵan saıyn sol bir otty jyldar eske túsedi. “Brest qama­lyndaǵy qantógisten kórinis” degen beıneli sýretten qalany qorǵaýdaǵy keńes jaýyngerleriniń jankesh­ti­likteri nanymdy beınelenipti. Jaýmen betpe-bet shaıqas, qaptaǵan jaý tankilerine keýdesin tosqan jaýyngerlerdiń qaısarlyǵy men batyrlyǵy nanymdy. Mine, osy jerde qyzyláskerlik Ábdirazaq Mámıev te keýdesin oqqa tosyp, jaýmen shaıqasqanyn búgingi urpaq – shákirtter árdaıym maqtanysh­pen eske alady. Ustazdar “Erlik – elge mura, urpaqqa uran” taqy­ry­byndaǵy synyptan tys sabaqtar osy murajaı muraǵattary arqyly órbıtinin de aıtady. Osy tusta jaýynger Ábdirazaq Mámıevtiń áskerı gımnasterkasy, bas kıimi, etigi, beldigi, qol saǵaty, qujattary, eńbek kitapshasy, taǵy basqa da marapattary ornalastyrylǵan. Murajaıdyń ashylýyna Bilim jáne ǵylym mınıstri Janseıit Túımebaev arnaıy kelip, sanaly ǵumyryn balalardyń ómirden óz ornyn tabýy men jan-jaqty bi­li­mine arnaǵan, ataqty Brest qorǵany úshin bolǵan shaıqasta batyrly­ǵy­men tanylǵan jaýyngerge arnalǵan murajaıǵa Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý isiniń Qurmetti qyz­met­ke­ri ataǵy men tósbelgisi tapsyryl­ǵanyn ujym erekshe iltıpatpen qabyldapty. “Eńbek ardagerleri men aqjaýlyqty analar” qabyr­ǵa­lyqtarynda aýyldaǵy aıtýly aza­mattardyń sýretteri ornalas­ty­rylyp, ótken men búginginiń arasyn jalǵaǵandyǵymen qundy. Ábdirazaq Mámıev atyndaǵy mek­tep dırektory Marat Seı­de­qulov isker basshy ári aqyn. Qa­zirgi kezde ujym jas urpaqtyń tııa­naqty bilim alýy jolynda jumyla eńbek etýde. Ustazdar Farıda Bo­ranbaeva, Ádilet Aısaeva, Quralaı Álimova, Bekbolat Tileýhan, taǵy basqalary shákirt júregine jol taýyp, bilim sapasynyń búgingi za­mannyń talabyna saı bolýy úshin shyǵar­mashylyqpen eńbek etip keledi. Jaqsynyń aty óshpeıdi degen. Úkimettiń arnaıy qaýlysymen boı kótergen mektep oqýshy qatarynyń tolyǵýyna baılanysty keńeıtilipti. Aýlada búldirshinderdiń salamatty ómir saltyn qalyptastyrýyna na­zar aýdarylyp, arnaıy sport alańy jabdyqtalǵan. Biz kelgende mun­da sporttyń túr-túrimen aına­lysqan oqýshylardyń sergek sátine kýá bol­dyq. Búginde mekteptiń materı­al­dyq-tehnıkalyq jaǵdaıyn jaq­sartýǵa kóńil bólinip, kompıýter synyby jabdyqtalsa, basqa da kórneki­liktermen tolyqtyrylǵanyn kóresiz. Kúmisjan BAIJAN, Almaty oblysy. IS PEN NÁTIJE BIRLIGI Zelenov aýdanynyń Darııan aýylynda úılestirý keńesiniń kóshpeli otyrysy ótkizildi. Onda qaralǵan basty másele – oblys aýmaǵynda quqyq buzýshylyqty boldyrmaý jáne qylmystyń aldyn alý jónindegi 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan aýmaqtyq baǵdarlamany júzege asyrý jóninde atqarylǵan jumystardy taldaý. Sondaı-aq keńeste quqyq buzýshylyqpen kúreste Zelenov aýdanynda jınaqtalǵan oń tájirıbeler sarapqa salyndy. Jergilikti turǵyndardyń ty­nysh­tyǵyn saqtaý men tártip bu­zýshylyqtyń aldyn alýda munda atqarylǵan jumystar az emes. Mekteptegi jas ınspektorlar to­bynyń qyzmeti jáne aýdannyń ishki ister bóliminiń tynysymen tanysqan ári aýdan ákimi Ǵaısa Qapaqov pen aýyl ákimderiniń ba­ıan­daýlaryn tyńdaǵan keńes mú­sheleri zelenovtyqtardyń jumys isteý tásili men nátıjesin barlyq aýdanǵa taratý týraly sheshim aldy. Qalamen shektesip jatqan Zelenov aýdany qalaǵa jaqyn ornalasqan, halqy jıi ornalasqan aımaq. Osydan birneshe jyl bu­ryn bul aýdan turǵyndary ara­syn­daǵy quqyq buzýshylyq kóri­nis­teri týraly másele de kún tár­tibinen túspeıtin. Aýdanǵa Ǵaısa Qapaqov ákim bolyp kelgeli jaǵ­daı birtindep túzele bastady. Kósh­peli otyrys sońynda Zelenov aýdanynyń atqarýshy jáne ýáki­let­ti organdarynyń qoǵamdyq bir­les­tiktermen birige otyryp, qyl­mystyń aldyn alýda turǵyndar arasynda nátıjeli baılanys júrgizýdegi is-tájirıbelerin oblys kólemine taratýǵa sheshim alynýy­nyń ózi kóp nárseni ańǵartsa ke­rek. Keńes barysynda “Oblysta 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan qylmystarǵa qarsy kúres jáne quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý aýmaqtyq baǵdarlamasynyń” bir jylynyń qorytyndysyn talqy­la­ǵan kezde de bul aýdannyń qyl­mysty quryqtaýdaǵy qomaqty isteri arnaıy atalyp ótildi. Atap aıtqanda, aýdan ákimi ja­nyndaǵy depýtattar, “Nur Otan” HDP aýdandyq fılıaly, IIB ókil­deri, ÚEU jetekshilerinen qu­ral­ǵan úılestirý keńesi naqty ister­men aı­na­lysýda. Aýdannyń barlyq aýyl ok­­rýginde aýyl ákimi, aqsa­qal­dar jáne áıelder keńesi, ýchas­kelik ıns­pek­torlar birige otyryp, árbir on kún saıyn aýdan basshy­lary jáne tur­ǵyndar aldynda esep berip otyrady. Osy aralyqta olar aýyldas­tarymen san qaıtara kezdesip, olar­­dyń tynys-tirshiligimen ta­nysady. Esepte turǵandarmen, be­re­kesiz otbasy ıelerimen, eńbek­pen túzetý oryndarynan oralǵan­darmen áńgime ótkizip, olardy úne­mi nazarda ustaıdy. Sonyń ná­tı­jesinde asa aýyr qylmystar jasaý tómendegen. О́zgeniń múlkin urlaý 39 paıyzǵa, kisi óltirý – 100, qaraqshylyq shabýyl 35 paıyzǵa azaıǵan. Degenmen, aýdanda bolatyn qyl­mystyń tórtten úsh bóligi Darııan, Peremetnyı, Mıchýrın, Kóshim aýyldarynda jasalatyny ol jer­ler­ge áli de baqylaýdy kú­sheıtýi qa­jettiligi baıqalyp otyr. Bul maq­satta ishki ister qyzmet­­kerleriniń turaqty, tıimdi jumys isteýi úshin jaǵdaı jasaý jolǵa qoıyla bastaǵan. Olarǵa qyzmettik úıler berilýde. Jyl aıaǵyna deıin barlyq tártip saqshylar úımen túgeldeı qamtamasyz etiletin bolady. Oǵan qosa aýdanda 300 adam erikti túrdegi tynyshtyq saqshylary quramynda. 41 mektepte “Jas ınspek­tor­lar” toby qurylǵan. Salamatty ómir saltyn nasıhattaý brıgada­la­ry uıymdastyrylǵan. Mektepter­de sporttyq sharalar jıi uıym­das­tyrylyp, balalardyń bos ýaqy­tyn tıimdi ótkizý maqsatynda týrızm jáne ekologııa ortalyǵy, sport, eki mýzyka mektebi jumys isteıdi. Olarda 30 myńnan astam kámeletke tolmaǵandar qamtylsa, alty myńnan astam bala ártúrli seksııaǵa qatysady. 35 fýtbol ko­mandasy bar. Gúl ósiretin, óz aýy­lynyń tarıhyn zertteý toptary qurylǵan. Barlyq aýyl okrýginde “Polısııanyń jas kómekshileri” otrıady jumys isteıdi. Olar sol aýyldaǵy tártip saqshylary, aqsa­qaldar, áıelder keńesine úlken qolǵabys berýde. Aýdan Reseımen shekaralas ornalasqan. Soǵan oraı alty aı saıyn reseılik kórshilermen birlesken kezdesýler ótkiziledi. Mundaı sharalar mal urlyǵyn ashýǵa, qylmyskerlerdiń ózge elde jasyrynyp júrýine jol bermeýge septigin tıgizýde. Ǵaısa Qapa­qovtyń aýdanda bolyp turatyn mal urlyǵyna qatysty “90 myń teńge jalaqy beremiz desek te, mal baǵýǵa adam taba almaı otyrmyz” degeni ata kásiptiń sonshalyqty qıyndap ketkeni me, álde halyq­tyń toqtyǵynan ba degen de oıǵa qalasyń. Qaraýsyz qalǵan jekeniń malyna kóz qyzyqtyryp, maldy shekara asyryp jiberýdiń bir sebebi osynda jatsa kerek. Son­dyqtan quqyq qorǵaý saqshylary men aýdan, aýyl ákimderine tur­ǵyn­dar arasynda kezdesetin jatypisher­lerdiń azaıyp, qoǵamdyq tár­tippen aınalysýy úshin kóp kúsh jum­saýyna týra keledi. Tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, ondaılardyń qatary jyldan-jylǵa azaıyp kele jatqany sol júrgizilgen jumys­tyń nátıjeli ekenin kórsetse kerek. Keńesti qorytyndylaǵan Ba­tys Qa­zaqstan oblysynyń pro­ký­rory Jaq­sylyq Baıtuqbaev ze­le­nov­­tyq­tardyń ony uıymdastyrýǵa jan-jaqty kóńil bólgenin aıtty. “Keıde osyndaı kezdesýlerde zal­ǵa ishki ister qyzmetkerlerin tol­tyryp otyrǵyzyp qoıady. Al búgin olardan góri qara­paıym halyq kóp boldy. Kez kelgen aýyl ákiminiń óz qyz­me­tine muqııat qaraıtyny ańǵarylyp tur. Jer­gi­likti halyq pen bıliktiń ara­syndaǵy baıla­nys­tyń nátıjesi birden baıqa­lady” dep túıin jasady ol. Tárbıe SMAǴULOVA, jýrnalıst, Temir QUSAIYN. Batys Qazaqstan oblysy,  Zelenov aýdany. TÝǴAN JER TARIHYNYŃ ShEJIRESI О́skemen qalasynda “Shyǵys polıgraf” baspa­synan Máken Meshelovanyń “Qart Altaı aıasynda Arý Marqa” atty kitaby jaryq kórdi. Bul kitapta Marqa óńirinde 1930-1957 jyldary “Mar­qa altyn óndirisinde” eńbek etken alǵashqy ju­mysshylar, Uly Otan soǵysyna qatysqan jaýyn­­ger­ler jáne osy óńir azamattarynyń ómiri qamtylǵan. “Qazaq shejireleri” tarıhyna toqtalyp, “Naıman memleketi”, “Túrki qaǵanaty” kezderi de sóz bolady. Ardaqty azamattardy el esinde qaldyrýdy maqsat ettik, – deıdi avtor. Kitap avtory M.Meshelova osy óńirde dúnıege kelgen. Mamandyǵy – pedagog. “Qurmet Belgisi” ordenimen marapattalǵan. 7 bala, 14 nemere ósirgen ardaqty ana. “Qart Altaı aıasynda Arý Marqa” kitabynyń tu­saý­keseri  Almaty qalasynda 2010 j. 30 mamyrda bolady. Farıda OMAROVA. JAS MAMANDAR JÁRMEŃKESI Osydan on jyldan astam buryn Semeıdegi birqatar ıns­tıtýttardyń basy birik­ti­rilip, irilendirilgen ýnı­ver­sıtetke aınaldyrylǵan edi. Dala danyshpany atanǵan Shákárim esimin ıelengen sol joǵary oqý ornynda búginde bolashaq aýyl sharýashylyǵy ma­mandary men ınjenerler, ekonomıster men gýma­nı­tar­lyq mamandyq ıeleri oqyp, bilim alýda. Bir abzaly, atalǵan oqý or­ny óz túlekteriniń bola­sha­ǵynan syrt qalyp otyr­ǵan joq. So­nyń aıǵaǵyndaı, mun­da soń­ǵy jyldary jas ma­mandar jár­meńkesi tu­raqty túrde ótkizilip keledi. “Jyl tú­legi” jár­meń­kesin ótkizbes buryn ýnı­ver­sı­tet saıtynda olar týraly maz­mundy anyq­tama jarııa­landy. Onyń ishin­de oqý úzdikteriniń esimderi bólek kórsetildi. Budan keıin elimizdiń irge­li kásiporyndary men kompa­nııa­laryna, serik­tes­tikterine atal­ǵan jármeńkege qatysý jóninde eki júzden astam shaqyrý qa­ǵaz­dary jiberildi. Sonyń ishinen túrli uıym­dardan jár­meńkege 54 ókil kelip qatysty. Sóıtip, jármeńkege qa­ty­sý­shylar elýge jýyq ma­man­dyq ıelerin tańdaý quqyǵyn ıe­lendi. Sonyń nátıjesinde bıylǵy tú­lekterdiń elý pa­ıyzdan as­ta­my jumyspen qamtamasyz etildi. Onyń ishinde aýyldy túletemin dep otyr­ǵandar da barshylyq. Dáýlet SEISENULY, SEMEI. TABIǴAT JANAShYRLARY-REGATAShYLAR MÁREGE JAQYNDADY Qapshaǵaı sý qoımasynan bas­tal­ǵan “Ile-Balqash” regatasyna qa­ty­sýshy tabıǵat janashyrlary mamyr aıynyń basyndaǵy báse­kelerin aıaqtaýǵa jaqyndady. Olar eskekti qaıyqpen, baı­dar­kalarmen, kata­ma­ran, sal jáne jelkendi qaıyqpen sý betindegi tartysty saparlaryn jalǵastyryp, jazı­raly Jarkent óńi­rine aıaldap, jurtshylyqpen kezdesti. Kóktal jáne Aıdarly aýyldyq okrýgteriniń qonaqjaı turǵyndary sportshylardy jyly shyraımen qarsy aldy. “Tabıǵat” ekolo­gııa­lyq odaǵynyń músheleri jarystyń mán-mańyzy jaıly áńgimeledi. Máselen, Balqash kóliniń ekolo­gııalyq ma­ńy­zy­na baılanysty alǵashqy halyqaralyq forým budan 10 jyl buryn ótkizilip, ondaǵy Ile-Balqash sý basseıniniń daǵda­rysyn aıqyndaǵan qozǵalystyń jumysy qoǵamdyq uıymdarǵa oı salýymen bastalǵan eken. Sodan bergi kezeńde Balqash kóli sýynyń 80 paıyzy Ile ózeninen quıylatyndyǵy anyq­ta­lypty. Ja­rys­tyń maqsaty kól deńgeıiniń mo­lyǵýyn turaqty ustaýǵa baǵyttalsa, sý sporty jarysyna bıylǵy jyly 80-nen asa komanda qatysýǵa tilek bil­dirgen. Irikteý nátıjesinde báseke talaptaryna tótep beretin 45 komanda júldeli oryndarǵa usynylǵan. Bir aıta ketetini, qarasaılyq sal-qaıyqshylar men Almaty jáne Talǵar qalasy, Balqash aýdanynyń komandalary regata talaptary tur­ǵy­synan kórinip, aldyńǵy qatarlardan oryn alýymen erekshelengen. Qoǵamdyq qozǵalystyń jan­ash­yrlary Ile ózeniniń el shekarasy bas­talatyn Dobyn aılaǵynan kezekti jarysyn bastap, sal-qaıyqtaryn qaıtadan sýǵa saldy. Sóıtip, olar 30 mamyr kúni jarys bastalǵan Qap­shaǵaı qalasynda qorytyndylatyn márege jol tartty. Sý betindegi tol­qynmen ter­belgen qaıyq­shy­lardyń týǵan ta­bıǵatqa degen ynta-y­qylastary erekshe. Kúmisjan BAIJAN, Almaty oblysy