Tamaq óniminen taryqpaıdy

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Joldaýda elimizde óńdeý ónerkásibin 2025 jylǵa deıin 2 ese arttyrý týraly talap qoıdy. Sol talaptyń údesinen shyǵa bilgen Soltústik Qazaq­stan oblysynyń kásipkerleri bıyl salada 2018 jylmen salystyrǵanda 80 paıyzdyq ósimge qol jetkizdi. Atap aıtqanda, óńdeý ónerkásibiniń ónimderi 2018 jyly 171,8 mlrd teńgeni qurasa, 2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha 306 mlrd teńgege deıin artqan. Al bıylǵy 9 aıda 282,5 mlrd teńgege jetken. Jyldyń sońyna deıin 290 mlrd teńgege jetý kózdelgen. Árıne, byltyrǵy kórsetkishke qaraǵanda tómendeý, biraq turaqty ósim saqtalyp otyr. Sońǵy úsh jylda ashylǵan barlyq kásiporyn turaqty jumys istep, jaqsy nátıjege qol jetkizip keledi. Tıisinshe eńbekaqy da artty. Eger 2018 jyly sala eńbekkerleriniń ortasha tabysy 120 myń teńge bolsa, qazir 240 myń teńgege jetken. Osy jyldarda eńbek ónimdiligi de 2,3 ese artqan. Bul zamanaýı qural-jabdyqtardy iske qosyp, paıdalaný arqyly qol jetkizilgen tabys. Árıne, memleket tarapynan jasalǵan kómek te zor. Sońǵy úsh jylda aýyl sharýashylyǵy shıkizatyn óńdeıtin ónerkásiptik salaǵa 7,5 mlrd teńge bólindi. Onyń ishinde sýbsıdııa – 4,6 mlrd teńge. Syrttan tartylǵan ınves­tısııa kólemi de 2018 jylǵy 214 mlrd teńgemen salystyrǵanda byltyr 333,1 mlrd teńgege jetti, al bıylǵy meje 380 mlrd teńge bolyp otyr.

Osydan úsh jyl buryn oblys ákimi Qumar Aqsaqalov óńir ekonomıkasyn agrarlyq-ındýstrıaldy baǵytqa burý týraly aıtqan-dy. Búgingi jetistikter sol baǵyttyń naqty iske asyrylǵanyna kóz jetkizip otyr.

Soltústik Qazaqstan oblysynyń bıylǵy 9 aıda aýyl sharýashylyǵy ónimderin shyǵarý boıynsha respýblıkada birinshi orynǵa shyqqan. Endigi maqsat – óńdeý salasy boıynsha da alǵa shyǵý. «Mamlıýt un úktirý» kombınaty, «Sultan» un-makaron ónimderi» fabrıkasy, «KESS», «DEZ», «Vızavı kompanı», «Petropavl nan kombınaty», «Bogatyrskıı prodýkt» jáne t.b. alyp kásiporyndar aýyl sharýashylyǵy shıkizattarynan daıyn ónimder shyǵarýdy 2018 jyldan beri 1,6 esege arttyrdy. О́nimderiniń sapasy óte joǵary. Elimizde ǵana emes, jaqyn shetelderde de suranysqa ıe bolyp otyr», dedi oblys ákiminiń orynbasary Dáýren Jandarbek.

Oblystyń Taıynsha aýdanynda «BioOperation» atty bıoetanol shyǵa­ratyn zaýyt 8 jyl buryn iske qosylǵan. Biraq zaýyt uzaq jyldar boıy túrli sebeppen qulashyn keń jaıa almaı, kibirtiktep qalǵan. Qazir zaýyt bıoetanol ǵana emes, glıýten sııaqty álemdik rynokta suranysqa ıe ónimder shyǵaryp, Belgııa, Ulybrıtanııa, AQSh, Nıderland sııaqty damyǵan elderge eksportqa shyǵarýda. Sonymen qatar Úndistanǵa da glıýten satyp otyr. Bıylǵy toǵyz aıda 12 mlrd teńgeniń 15 myń tonna bıoetanolyn eksportqa shyǵardy. Bul Eýropa elderi men AQSh-tyń Reseı ónimderin satyp alýǵa sank­sııa jarııalaýynyń sebebinen de qol jetip otyrǵan tabys. Alaıda eýropa­lyqtarmen kelisim júrgizý ońaı bolǵan joq. Mysaly, zaýyttyń otandyq ınves­tory, KazFoodProducts kompanııalar tobynyń basshysy Talǵatbek Álıhannyń aıtýyna qaraǵanda, Belgııamen bolǵan kelissózder bir jylǵa sozylyp, mamyr aıynda ǵana sheshimin tapqan.

Bıoetanol óte kúrdeli óndiristik prosester nátıjesinde alynatyn, ekolo­gııalyq turǵydan óte taza, sondyqtan da álemdik rynokta úlken suranysqa ıe ónim. Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory Vıktor Sıvolaptyń aıtýyna qaraǵanda, Qazaqstannyń osy ónimdi shyǵarýǵa múmkindigi joǵary. Bul ónimdi syrtqa shyǵarýǵa salalyq mınıstrlik qana emes, Syrtqy ister mınıstrligi de qoldan kelgen kómegin jasaýy kerek. Mine, Soltústik Qazaqstan oblysy osy ónimdi eksporttaýǵa qol jetkizip otyr. Bul – elimiz úshin úlken jetistik. Qazir kásiporynda 600-den astam adam eńbek etedi.

BioOperations zaýytymen qatar krahmal, shrot, glıýten, jemazyq shyǵaratyn «Taıynsha Maı» jáne «Kazmeal» sııaqty zaýyttar da óz ónimderimen tanymal. «Kazmeal» zaýyty Ǵabıt Músirepov aýdanynda ashyldy. Bul – jemazyq shyǵaratyn úlken zaýyt. Onyń ónimderi Qytaıǵa shyǵarylady. Ázirge 5,1 mlrd teńgeniń 48 myń tonna ónimi shyǵarylǵan. Onda qazir 84 adam jumys isteıdi. Al «Taıynsha maı» JShS jylyna 300 myń tonna maıly daqyldardy óńdeıdi. Zaýytty jańartý úshin 6,2 mlrd teńge sheteldik ınvestısııa tartyldy. Júz shaqty adam eńbek etetin bul zaýyttyń ónimi de Qytaıǵa shyǵarylady.

Petropavl qalasyndaǵy «Maslo Del» kompanııasynyń zaýyty 2004 jyly ashylǵan. Onda sary maı, pas­terlengen sút, qaımaq, qatyq jáne ashy­tylǵan sút ónimderi shyǵarylady. Zaýyt jylyna 66 myń tonna shıki sút óńdeıdi. Oblystyń sıyr saýynymen aınalysatyn sharýashylyqtarynyń 70 paıyzy ónimderin osy zaýytqa beredi. Byltyr osy zaýyttyń aýmaǵyndaǵy qoldanylmaı turǵan alańyna maı ekstraksııalaý zaýyty salyndy. Onyń ónimderiniń 80 paıyzy shetelge shyǵarýǵa baǵyttalǵan. Qazir zaýyt jyldyq sút óńdeý qýatyn 119 myń tonnaǵa jetkizdi. Qosymsha 85 jańa jumys orny ashyldy. Quıylǵan ınvestısııa kólemi – 4,5 mlrd teńge. Aldaǵy kezeńde onyń qýaty eki esege deıin artyp, jylyna 273 myń tonna sút óńdeıdi dep mejelenip otyr. Sonda bul zaýytta barlyǵy 600-deı adam jumys isteıtin bolady.

Aıta ketetin jaıt, bıyl maýsym aıyn­da ónimderi «Imperııa syra» brendimen belgili bolyp júrgen «Evrazıan Mılk» kompanııasy Petropavldyń eskir­gen «Molsoıýz» zaýytyn satyp aldy. Qazir ony jańalandyrý jumystary júrgizilip, 13 mlrd teńge ınvestısııa quıylǵan. Qazirdiń ózinde onda 300-ge jýyq adam jumys isteıdi. Osy kúnderi Petropavldyń azyq-túlik dúkenderindegi qatty irimshiktiń baǵasy óte qymbat. Onyń qymbattaý sebebin qural-jabdyqtar men qosalqy bólshekterdiń qymbattaýy­men túsindiredi. «Evrazıan Mılk» kompanııasynyń jańa zaýyty iske qosylǵannan beri oblys turǵyndary irimshiktiń jáne basqa da sút ónimderi­niń baǵasy turaqtanar degen úmitte. Bıyl aımaqtaǵy irimshik shyǵaratyn 9 kásiporyn 1 811 tonna irimshik shyǵarǵan. Sonymen qatar bıyl Aıyrtaý aýdanynda da «Tezıs» JShS irimshik daıyndaý zaýytyn iske qosty. Endi irimshik jasaý kólemi oblysta tipti arta túsedi. Dáýren Jandarbekovtiń aıtýyna qaraǵanda, bıyl 9 aıda azyq-túlik daıyndaý kásiporyndary barlyǵy 157,8 mlrd teńgeniń daıyn ónimderin shyǵarǵan. Sonyń 30 paıyzy nemese 44 mlrd teńgeniń ónimi jańa óndiris oshaqtarynyń úlesinde.

Sonymen qatar oblys basshylyǵy qazir jemis, kartop jáne basqa da kókónisterdi saqtaý, tasymaldaý logıstıkasyn damytý isine de qatty kóńil bóledi. 2019 jyly kóterme-taratý ortalyǵy salynǵan edi. Bul qazir jetildirilip, oblys halqynyń kartop, sábiz, qııar, qyryqqabat degen suranysyn qys maýsymynda búldirmeı saqtap, saýdaǵa usyna alady. Qala túbindegi Qyzyljar aýdanyndaǵy «Agros» sharýa qojalyǵy osy kásipti jalǵastyryp, 5 myń tonna kókónis saqtaıtyn qoıma salýdy kózdep otyr. Mundaı jobany iske asyrýǵa memleket tarapynan ınvestısııa quıý qarastyrylǵan.

Qoryta aıtqanda, qazir Soltústik Qazaqstan oblysy áleýmettik-mańyzy bar dep sanalatyn 19 tamaq óniminiń 15 túrin óńirde óndirip, saqtaı alady.

Soltústik Qazaqstan oblysy