Ádiletti Qazaqstan qurý úshin qandaı tulǵa kerek?

Osy kezeńde Uly dalanyń danyshpan tulǵalarynyń eldi basqaratyn adamnyń, birinshi basshy bolýǵa laıyq tulǵanyń jeke basynda qandaı adamı qasıetterdiń bolýy kerektigi týraly ilimderi Ádiletti Qazaqstan jaǵ­daıyn­da el basqaratyn birinshi tulǵaǵa tańdaý jasap, daýys berý úshin de óte mańyzdy.

Tarıhqa boılap qarasaq, qaı dáýirde bolsyn eldi, qoǵamdy basqarýdyń ótken tájirıbelerin qoryta otyryp, keleshekti boljaý arqyly Uly dala danyshpandary el basqaratyn tul­ǵalar týraly ilimderin ózderiniń shy­ǵar­­mashylyq eńbekteri arqyly sabaq­tastyqpen aıshyqtady. Bul rette ál-Farabı, Júsip Bala­saǵun, Abaı sııaqty tulǵalardyń ilimderi oıǵa oralady.

Túrki-musylman órkenıetiniń bastaýynda turǵan Ábý-Nasyr ál-Farabı birinshi tulǵa týraly ilimin «Qaıyrymdy qala» traktatynda jan-jaqty negizdegen. Oıshyl birinshi tulǵanyń erekshe bel­gilerin zertteıdi. Rýhanı mánine úńi­ledi. О́zine ǵana tán qasıetterine sıpattama jasaıdy. Olardy oıshyldyń myna sózderinen kórýge bolady: «Birin­shi tulǵa «jaratylysynan ózine aıtylǵannyń bárin jete túsinetin, aıtylǵan sóziniń sóıleýshiniń oıyndaǵysyndaı jáne istiń mán-jaǵdaıyna sáıkes uǵyp alatyn bolýy kerek; ózi túsingen, kórgen, esitken jáne ańǵarǵan nárselerdiń bárin jadynda jaqsy saqtaıtyn, bulardan esh nárseni umytpaıtyn bolýy kerek; áıteýir bir zattyń kishkene ǵana belgisin baıqaǵan zamatta sol belginiń ısharatyn ilip áketerlikteı alǵyr da ańǵarympaz aqyl ıesi bolýy shart; ótkir sóz ıesi jáne oıyna túıgenin anyq aıtyp bere alatyn dilmar bolýy shart; óner-bilimge qushtar bolý, oqyp-úırenýden sharshap-shaldyqpaı, osyǵan jumsalatyn eńbekten qınalyp azaptanbaı, buǵan ońaı jetetin bolýy kerek; shyndyq pen shynshyl adamdardy súıip, ótirik, jalǵan men sýaıt­tardy jek kórý kerek; jany asqaq jáne ar-namysyn ardaqtaıtyn bolýy shart; onyń jany jaratylystan pasyq isterdiń bárinen joǵary bolyp, jaratylysynan ıgi isterge yntyzar bolýǵa tıis; ádil bolý kerek, biraq qyńyr bolmaýy kerek, ádilettilik aldynda oqys minez kórsetip qasa­ryspaý kerek, biraq ádiletsizdik pen pa­syq­tyq ataýlyǵa múldem raqym­syz bolýy shart; ózi qajet dep tap­­qan isti jú­­zege asyrǵanda sheshim­­pazdyq kórsetip, bul rette qor­qynyshpen jasqaný degendi bil­me­ı­­tin batyl, erjúrek bolýy kerek...».

Sonymen qatar ál-Farabı­diń piki­rinshe, baqytqa qol jet­kizý­degi tuty­ný talabyn adam­dar ádiletti ákim uıym­dastyr­ǵan kópshilik arasynda, ıaǵnı qoǵamda júzege asyrady. Al osy qaıy­rymdy qoǵamdaǵy naǵyz bıleýshi degeni­miz – áreket etýshi ıntellektige múltiksiz jaqyndaýshy adam. Ol aqıqatty tanıdy. «El basqarýdyń alǵashqy izgi­likti sabaǵy qalalar men ha­lyqtar ara­syndaǵy izgilikti tur­­mys salty men izgilikti qabi­let­terdi ornyqtyrýdy, olardy jan-jaqty nasıhattaýdy jáne mádenıetsiz ómir saltynyń keleń­siz kórinisterinen saqtaný­dy qamtamasyz etetin is-áreket­ter­den turatynyn» eskertedi. Oı­shyl­dyń aıtýynsha, eger olar ha­lyq qurastyra bastasa, bul halyq – qaıyrymdy, al eger bul adamdar ortaq turaqty jerde birik­se, barlyǵyn osyndaı bas­shy­lyqta biriktirýshi, bul turaq­ty jer – qaıyrymdy qala bolady.

Kezinde qazaq tarıhynda halyqty osylaı biriktirgen birinshi tulǵalar boldy. HIV ǵasyrdyń ortasynda keıin qazaq halqy bolyp qalyptasatyn rý-taıpalardyń basyn biriktirip, Qazaq handyǵyn qurǵan Kereı men Jánibek bolatyn. Oıshyldyń birinshi tulǵa qasıetteri týraly aıtqandarynyń bári qazirgi jáne bolashaq qazaq qoǵamy úshin qanshalyqty mańyzdy ekeni túsinikti. Osyǵan oraı aıta ketken oryndy, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen 2020 jyl «Volonter jyly», ıaǵnı qaıyrymdylyq jyly bolyp jarııalanyp, al 2021 jyldyń basynda táýel­siz­diktiń 30 jyldyq mereıtoıy «Qaıyrymdy ister» marafo­nymen bastalǵany belgili. Bul mem­lekettik dárejedegi is-shara­lardyń joǵary deńgeıde ót­kenine baılanysty Memleket basshysy: «Bul janashyrlyqqa, jaýap­kershilik pen qamqorlyqqa úndegen kezeń boldy. Biz muqtaj jandarǵa qol ushyn berip, túrli qıyndyqtarmen birge kúrestik. Osylaısha, adamgershilik qundy­lyqtardy joǵary baǵalaıtyn qoǵam ekenimizdi tanyttyq», degen edi. Birinshi basshy týraly ál-Farabıdiń taǵy bir qaǵı­daty: «...bul adam baqytqa jet­kizetin áreketterdi belgileýge jáne olarǵa baǵyt silteýge tamasha qabiletti. Biraq bul jaratylys qasıetteri óte tamasha, abzal adamdarǵa, ıaǵnı jandary áreketshil-parasatpen birge bitken adamdarǵa ǵana tán», dep sıpattama bergen. Al osyǵan kerisinshe, ataqqumar basshylar týraly: «...barlyq ádis-tásil­der­di qoldana otyryp, óziniń jáne óz balalarynyń atyn máńgi qaldyrýǵa, óz balalaryn óziniń eskertkishi etip qaldyrý, óz ba­la­laryna nemese óz rýy­na óki­met bıligin qaldyrýǵa tyrysýy, ....baılyqty basyp alyp, ony basqaǵa paıdalandyrmaýy, ... dúnıeni ústi-ústine jınaı berýi... sodan keıin ol adamdardan alshaqtaı túsedi», deıdi oıshyl. Oıshyldyń pikirinshe, nadan qalalarda, ıaǵnı jemqorlyq dendegen jerde tek «...baı bolýdy kózdeıdi. О́mir súrýge qajetti materıaldyq ıgilikter jetkilikti bolsa da toıymsyz. Olar – qul­qy­nnyń sońyna túskender. О́l­gennen keıin baılyqtan, qurmet­ten aıy­rylamyz dep qor­qady». Ál-Farabı bul jaǵdaıdy qatal synǵa ala otyryp, mun­daı ádi­let­siz qoǵamda adam taǵ­dyry, onyń rýhanı jetilýi, olar­dyń arasyndaǵy qarym-qatynas­tardyń bári saýdaǵa túsetinin eskertedi.

Ári qaraı kemeńger pálsapashy «áre­ket­shil-parasatty basshy» týraly ilimin damyta otyryp: «Osy áreketshil-para­sat­ty adam­nyń basshylyǵy – birinshi bas­shy­­lyq, al qalǵandarynyń bári­niń bas­­shy­lyǵy keıingi basshylyq jáne sol birin­shiden taraıtyn basshylyq. Bul – aıqyn nárse», dep tujyrymdaıdy oıshyl.

Atalyp otyrǵan basshylyq­tyń bul júıesi qazirgi bizdiń memleketimizdegi prezıdenttik basqarý júıesine sáıkes keledi. Sonymen qatar ál-Farabı: «Osy áreketshil-parasatty birinshi bas­shyǵa baǵynatyn adamdar qaıyrymdy, abzal jáne baqyt­ty adamdar. Eger bul adamdar halyq bolyp qurylsa, onda bul halyq – qa­ıy­­rymdy halyq, al eger bul adam­dar bárine ortaq jerge qo­nys­tanyp birikse, onda osyn­daı basshylyqpen birikken bárine ortaq qonys – qaıyrymdy qala», deıdi. Ál-Fara­bıdiń bul sóz­derinen shyǵatyn qory­tyndy – basqaratyn basshysy áreketshil-parasatty bolǵan jaǵdaıda oǵan baǵynatyn halyq ta baqytty jáne qaıyrymdy bolady.

Ál-Farabıden keıingi Uly dala tulǵalarynyń túrki dáýirin­degi taǵy bir ókili – órkenıetti Qara­handar áýletiniń memleket qaırat­keri, aqyn, oıshyl, ǵalym, Júsip Has Hajıb Balasaǵun. Onyń ataqty «Qutty bilik» das­ta­nynyń basty ıdeıasy – mem­leketti durys basqarý úshin qara qyldy qaq jaratyndaı ádil zańdy quryp, elde ádiletti qoǵam ornatý edi. Mundaı qoǵam ornatýdy oıshyl bıleýshiniń jeke basynyń aqyldylyǵy, danalyǵy men iskerligine baılanystyrady. Odan memleket te, halyq ta jaqsylyq tabady. Sonda basshy men halyq birligi jáne túsinistigi memleketti nyǵaıtýshy kúshke aınalady.

Eki nərse eldiń baǵyn ashady,

Zań men saqtyq – el tuǵyry

 qashanǵy...

Jaratty adam balasyn da

 bir Alla,

Esti-essiz, ulyq-kishik bar onda.

Aqyldy bar, aqymaq bar, bar ǵalym,

Baı-kedeı bar, nadan, ańqaý,

bar zalym.

Bərin sonyń alalamaı bólektep,

Basqaratyn qandaı bolý kerek Bek? – deıdi J.Balasaǵun óz dastanynda. Munda qoǵamdaǵy barlyq áleýmettik toptardy alalamaı basqarý úshin zań arqyly ádi­letti qoǵam ornatýdyń qajettigi aıtylyp otyr.

Ál-Farabı, Júsip Balasaǵunnyń bas­shy tulǵa týraly qaǵıdattary qazaq dalasynyń tulǵasy – Abaıdyń ilim­­deri­men sabaqtas keledi. Ásirese aqyn­nyń «Qarasózderinde» otarshyldyq jaǵ­daı­daǵy Qazaq elin bıleýshiler týraly oı-pikirleri erekshe ózekti. Bıliktegi keleń­sizdikke qarsy kúresken Abaı el bas­qaratyn adamnyń ádil, bilimdi, qaıratker bolýy kerektigin aıtady. О́z zamanynda J.Balasaǵun:

Bek bilimdi, aqyldy, adal bolsyn, aq bolsyn.

Parasaty, aqyly izgilerge jaq bolsyn! (2160-báıit) – dese, Abaı 37-qara­sózinde bul týraly: «Kisige bilimine qaraı bolystyq qyl; tatymsyzǵa qyl­ǵan bolys­tyq ózi adamdy buzady», dep bilim­­­niń qajettigimen birge bilimsiz bas­­shy ózi basqaryp otyrǵan adamdardy bu­za­tynyn aıshyqtaıdy. Sonymen qatar paramen, tanystyqpen kelgen bılik qasıet­siz, «satyp alǵan, jalynyp, bas uryp alǵan bıliktiń eshbir qasıeti joq», degen. Uly Abaıdyń fılosofııalyq turǵyda tereńnen aıtqan bir uıqasty sóz tirkesterinde:

Árkimdi zaman súıremek,

Zamandy qaı jan bılemek,

Zamanǵa jaman kúılemek,

Zamana ony ılemek, – delinedi. Bul jerde aqyn zaman men adamnyń qoǵamdaǵy araqatynasyn aıshyqtap tur. «Zamandy qaı jan bılemek?» degende aqyn ýaqytty tulǵa ózgerte almaıdy, biraq qoǵamnyń ózgerýine yqpal jasaýy múmkin. Zamandy bılegen tulǵanyń aqyl-parasatyna baılanysty qoǵamda jańa qatynas ornaıdy. Ol, mysaly, adamzat tarıhynda aty qalǵan Shyńǵys han sııaqty jahanger qolbasshy bolýy nemese ál-Farabı sııaqty uly ǵalym bolýy da múmkin. Uly aqynnyń «zamandy qaı jan bılemek?» degende osyny aıtqany anyq. Sonymen birge aqyn 22-qarasózinde «Bolys pen bıdi qurmetteıin deseń, Qudaıdyń ózi bergen bolystyq pen bılik elde joq. «Satyp alǵan, jalynyp, bas uryp alǵan bolystyq penen bıliktiń eshbir qasıeti joq», deı otyryp Abaı:

Bas-basyna bı bolǵan óńkeı qıqym,

Minekı, buzǵan joq pa eldiń sıqyn? – dep ótkir synǵa alady. Uly dala tul­ǵa­larynyń birinshi basshy týraly, ıaǵnı ál-Farabıdiń «áreketshil parasatty» adamy, Abaıdyń «kemel» adamy, ekeýi­niń de oıy sabaqtastyqpen birin-biri tolyqtyratyny baıqalady. Ál-Farabı «qaırat», «aqyl» jáne «júrek» sııaqty uǵymdarǵa túsinik bere kelip: «Júrek – basty múshe, muny tánniń eshqandaı basqa múshesi bılemeıdi. Budan keıin mı keledi. Bul da basty múshe, biraq munyń ústemdigi birinshi emes», deıdi. Ál-Farabı túrki áleminde óz tanymynyń negizi retinde júrekke sheshýshi mán berýi – Abaı negizin qalaǵan «kemel adam» («ınsan-ı kamıl») tujyrymdamasynyń túp-tórkini qaıda jatqandyǵyn bildiretin qundy derek kózderine jatady. Ál-Farabıdiń bul fılosofııalyq tujyrymy Abaıdyń 17-qarasózinde óziniń logıkalyq jal­ǵasyn tapqandaı. Abaıdyń qarasózin­de qaırat, aqyl men júrek úsheýi árqaı­sysy ózin myqty sanap, aıtysyp, talasyp, aqyry ǵa­lymǵa kelip júgi­nedi. Sonda ǵalym: «Osy úsheýiń basyń­dy qos, bárin júrekke bılet», depti. «Úsheýiń ala bolsań, men jú­rek­ti jaq­tadym», degen qorytyndyǵa keledi.

Joǵaryda keltirilgen Uly dala danalarynyń tujyrymdarynan tómen­degideı qorytyndyǵa kelýge bolady. Birinshiden, birinshi basshyda aqyl men qaırattyń basyn biriktiretin, elim dep soǵatyn halqyna adal júregi bolý kerek! Mundaı júrekti basshy eldi qasiretke ushyratýǵa jol bermeıdi. Árıne, halyq ishinen mundaı júrekti adam tabylady. Biraq ony bılikke keltire alamyz ba?! Másele – osynda. Bul jerde halyq jaýapkershilikti óz moınyna ala­dy. Biraq bizdiń jaǵdaıymyzdaǵy birin­shi basshynyń mıssııasy – joǵaryda atal­ǵandaı «júrekti adamdy» halyq erkin, esh qysymsyz, demokratııalyq qundy­lyq­tar jolymen saılaı alatyn quqyqtyq negizderdi Ata Zańda saqtaı otyryp, onyń qaltqysyz oryndalýyn qamtamasyz etýi paryz. Bul mıssııany oryndaýdaǵy birinshi basshynyń rólin anyqtaýda biz tájirıbeni basqa elderden izdemeı-aq, Uly dala tulǵalarynyń joǵaryda aıtylǵan ilimderine júginýge bolady.

Memleket basshysy Q.Toqaev res­pýb­­lıka kúnine oraı ótken saltanatty rá­simde: «Maqsatymyz – Ádiletti Qazaq­­­standy qurý. Qazir biz osy kúrdeli jol­­dyń basynda turmyz. Men úshin halyq­­­tyń jáne memlekettiń múddesi bári­­nen bıik. Sol sebepti, men osy stra­t­­e­gııa­lyq baǵytty elimizdiń basty baǵ­­dary retinde jarııaladym. Bul jol­daǵy bar­lyq jaýapkershilik júgin arqa­laýǵa daıynmyn», degen edi. Endeshe, Mem­leket basshysynyń bul sózderi uly oı­shyl ál-Farabıdiń: «Absolıýttik maǵy­nada birinshi basshy degenimiz kim? Bul bas­qa bireýdiń basshylyǵyn múldem kerek etpeıtin jáne ǵylymılyǵy men bili­mi­niń jetilgeni sonsha, bul jóninde ózi­ne bas­shylyq etetin basqa adamǵa múl­­dem táýeldi bolmaıtyn dárejede shyn je­tilgen adam. Osy basshylyqqa ba­­ǵy­na­tyn adamdar qaıyrymdy jáne ba­­qyt­­ty bolady» degen qaǵıdatty tu­jy­­­rym­­da­masymen tolyq úndesetini anyq.

Sataı SYZDYQOV,

Ulttyq ǵylym akademııasynyń qurmetti akademıgi