«Qarajorǵa» – qazaq bıi

Qazir áleýmettik jeli áýmeser oılarǵa jaqsy alań boldy. Bireý alańǵa tas laqtyrady, bireý tezek laqtyrady. Shamasy, árkim ózinde baryn bazarlaıdy. Jaqsy oıdyń injýi de, irińi de ishten shyǵady. Mı-júıke arqyly buıryq alatyn et júrek ózinde bar ámirdi oryndamaýǵa dármensiz. Ol pe­rishte sybyry ma, álde malǵun oıdyń túrtpegi me, ony aıyrmaıtyndar kóp. Sóıtip, aýyzǵa ne kelse, sony kúıseıdi. Jaı ǵana kúısep qoımaıdy, sasyq demi barsha tirlik ortaq tynys alatyn taza aýany bylǵaıdy, tezegi jandylar júretin izgi joldarǵa shashyraıdy. Bylǵaý ońaı, bylǵaný ońaı, tazarý, tazartý qıyn. Sondyqtan da qazaq: «jaqsylyq aǵash basynda, jamandyq aıaq astynda» degendi naqyl etken.

Qosh, sóıtip, sózimizge tuzdyq bolyp otyrǵan «Qarajorǵaǵa» qaıyrylaıyq.

Eń áýeli tarıhymyzdyń ta­myry tym tereńde ekenin bi­lýimiz kerek.

Kommýnızm, sosıalızm syndy elesterdi qýǵan sońǵy ǵasyr­lar mádenı belgilerimizdi úsh álipbı negizinde qarastyrdy: arab, latyn jáne kırıll. Oǵan qa­jetti ǵylymdyq aıǵaqty orys, aǵylshyndardan ǵana izdedik. Sóıtip, tuman arasynda eseıgen tuldyr oılylar, elektr toǵy arqyly ómirge kelgen balapandar kóbeıdi. Jaı kóbeıgen joq, ósti, «órkendedi», óz pálsapasyn shyndyqqa balady.

Alaıda ozyq oıly adamzat mádenıeti óz arnasyn tabýdan alshaqtamady. Tastar sóıledi, tabyttar «bas kóterdi», tarıh óz baıanyna kóshe bastady. Túrki halyqtarynyń jazba mádenıet tarıhy erte zamandardan bastaý alatyndyǵy aıqyndaldy. Biz bilmeıtin jumbaq dúnıe tilge kel­di. Bir emes, birneshe álipbı she­kesi kórindi. Sonyń ishinde kóne túrikter ózderiniń tóltýma jazýyn «túrik bitik» dep atady. Kóne túrik bitigi búgingi túrki tek­tes etnostardyń baıyrǵy rý­hanı mádenıetiniń kýási ári ortaq mırasynyń biri edi. Sol tilmen, jazýmen el basqarýdyń erejesin jasap, ony ózderiniń ákimshilik, dıplomatııalyq, rýhanı, dinı qajettilikteri úshin paıdalanǵany, ózindik oı-órisi, álemi, mádenıeti bolǵany, sol arqyly jalpaq jurtqa jarlyq júrgizgeni maǵlum boldy.

Adamzattyń alǵashqy basyp ótken joldaryndaı bizdiń babalarymyz da ózine beımálim álemdi qasıetti, kıeli sanaý uǵy­mynan ajyraı almady. Ejel­gi adamdardyń dinı kóz­qa­rastary men senimderi tabıǵat pen ata-baba arýaǵyna tabyný, tylsym álemmen baılanysý syndy san túrde beınelendi. Orhon-Enıseı eskertkishterinde jazylǵan kóne túr­kilerdiń dúnıetanymdyq uǵy­my boıynsha, «Aldymen jo­ǵaryda kók aspan, tómende qara jer, olardyń ortasynda túrkiler paıda boldy». Túrkiler Táńirin bárinen bıik qoıdy, tá­ńirlik sana ústemdik aldy. Qazir de bizde sarqynshaǵy bar.

Sondaı dinı ǵuryptyq bel­gilerdiń bizge jetken kórnekti úlgisi – baqsylyq dástúr. Túrki-mońǵol halyqtarynyń rýhanı tarıhynda mańyzdy oryn alatyn baqsylyq dástúrdiń tamyry tereń, tarıhy uzaq.

Baqsylyq dástúrdiń qalyp­tasý kezeńine baılanysty Álkeı Marǵulan tastaǵy sýretterdi zert­teý barysynda: «Ortalyq Qazaq­standaǵy bir gravıýra erekshe qyzyqty. Onda kýlttik ssena – qurbandyqqa shalynar jyl­qylardyń aldynda rıtýaldy bı bılep júrgen baqsy, aspan qudaılarynyń beıneleri jáne bılep júrgen adamdar salynǵan. Bul kórinis Ortalyq Qazaqstan óńirinde baqsylyq dástúrdiń ejelgi dáýirlerden beri kele jat­qanyn kórsetedi jáne tastaǵy bul sýretter mádenıetimizdiń eń qundy muralarynyń birine jatady» degen edi.

Qazaq halqynyń dástúrli damý barysy, rýhanı ózektestigi sonaý ǵasyrlardan bastaý alyp, mádenı jáne rýhanı jaqtan ǵu­ryptyq salttar birizdilikpen jal­ǵasty.

Qytaıdaǵy qazaq ǵalymy Iаsyn Qumaruly óz eńbekterinde sha­man baqsylarynyń basyna úki taǵyp, denelerine túrli sha­shaqty kıim kıip, bıge bas­qan kórinisteri Azııanyń teris­tigindegi jartas sýretterinde kóp jolyǵatyndyǵyn, bul sýret­terdiń búgingi Qazaqstannyń aýma­­ǵynan da tabylatyndyǵyn jazǵan edi. Ǵalymnyń paıymynsha Baıanjúrek jartas sýretteri men Shynjańnyń Bardaqul jar­tas sýretterindegi osyndaı sha­mandyq beıneler osydan 3500 jyldyń (b.z.b. 2000-1500 j) arǵy jaǵyndaǵy týyndy dep baǵalanǵan. Osyndaı jartas sý­retterinde beınelengen baq­sy obrazdary tek baqsylyq kıim kıip, jyn shaqyrýmen ǵana tyn­bastan, olar dabylyn soǵyp nemese basqa kúı aspaptaryn shertip, bı bılep turǵanymen erek­shelenedi. Mine, budan bizdiń ata-babalarymyzdyń án-kúıiniń, ádebıeti men bı tarıhynyń sonaý alysta jatqandyǵyn uǵa­myz.

Jartastaǵy bılep turǵan adam beınesi haqynda qytaı ǵalymy Sý Bıhaı da óz eńbekterinde atap ótedi. Shynjańnyń Qutybı aýdanyndaǵy Qyzylqysańdaǵy bı bılep turǵan adam sýretterine toqtalady.

Zertteýshiler qytaı aýmaǵyn­daǵy Altaı qalasyndaǵy jartas sýretteri ishinde Dolatydaǵy jartas sýretteriniń birshama kór­nekti ekenin, onda – tórt túlik maldyń, buǵy, arba jáne adam­dardyń ań aýlaǵan, mal baqqan, bı bılegen kórinisteri men túrli tańba belgileri túsirilgenin tilge tıek etedi.

Jartastyq aıǵaqtar birer ǵasyr emes, túrki dalasyndaǵy bir­neshe myńjyldyqtyń she­jiresi.

Babalar izi qalǵan baǵzy me­kendegi óner izderiniń búginge tam-tumdap jetken jarqyn my­­salyn «Qarajorǵa» bıinen qa­ras­­tyrýǵa bolady. Tarıhı ta­myr­­lastyq, sabaqtastyq tur­ǵy­­synan qaraǵanda onyń uqsas­tyq elementteriniń bir emes, birneshe ultta kórinis tabýy da qýanarlyq jaǵdaı. Aıǵaq boıyn­sha aıtqanda, túbi bir túrki halyqtaryna ortaq muranyń týysqan ulttarda qazirge deıin saqtalyp kele jatqanyna mysal kóp.

Mońǵoldar týraly aıtqanda bizdi alshaqtatqany eń bastysy – dindik, tildik aıyrma ǵana. Kóshpendiler tabıǵatyna tán kóp dúnıemiz qazirge deıin uqsas­tyǵyn saqtap keledi.

Tarıhshy ǵalymdardyń qaı-qaısysy bolsyn, túrki-moń­ǵol, mońǵol-túrki uǵymdaryn bir-birinen baılanyssyz qaraı almaıdy. «Shyńǵys qurǵan memleket quramyna mońǵol-túrkiniń ár­­túrli taıpasy kirge­nimen, ózara damý deńgeıi bir, tili or­taq boldy. Memle­kettiń má­de­nı tuǵyry men áleý­mettik qu­­­rylymy Kóne Túrik qaǵa­nat­­tarynyń mura­syn tolyq qa­­­­byldady». (Ar­tyqbaev J., Qa­­­zaq­­stan tarıhy, Astana: Fo­lıant, 2013. – 132 b.).

Mońǵol-túrki dáýiriniń aldy-artyndaǵy jer aty, kisi aty, kıiz úı, mal ataýlary bári de ortaq túrki tilinen sol qalpyn buz­baı keıingige qalǵan. «Mońǵol adam­darynyń esimi retinde kez­desetin «Tuǵyryl», «Bilge», «Altyn» sııaqty jekelegen kóne tarıhı sózderdiń mońǵol tiline enýi erte zamanda oryn alyp, qatysty dáýirde bul termınder túrki jáne mońǵol tilderiniń ortaq sóz qorynda saqtalyp kelgen». (J.Oshan. «Kereı handyǵy qytaı derektemelerinde» X-XIII ǵasyr. Daık-Press, 2014. – 62 b.).

Shákárim Qudaıberdiuly «Túrik, qyrǵyz, qazaq hám handar shejiresi» atty eńbeginde qalmaqtardy túrik násildi – «bizdiń qazaqpen jaqyn tuqymdas el» deı kelip: «Onyń (qalmaqtyń – red.) rýlary – arǵyn, naıman, qypshaq, kereı, merkit, kan, mondýs, ara, totosh, shapty, tonshon, almat, kebek, qodý, paılaǵas, aıt­tas, qurtty, saqal, teles, aı­daq, qyrǵyz, soıýn, mońǵol, sart. Tilderi eski túrikshe, biraq moń­ǵolǵa kóp qaraǵandyqtan maǵol tili qosylǵan» deıdi.

Bizde ortaq muralar óte kóp. Tipti sanap taýysý da múmkin emes. «Qarajorǵa» bıi sonyń bireýi ǵana bolsa, ekinshisi, kók bóri uǵymy. Túrkiler de, moń­ǵoldar da óziniń shyǵý tarıhyn kók bórimen baılanystyrady. Atap aıtqanda, bir ǵana ańyzdan bastaý alady.

Bórige tabyný eń aldymen skıf-saqtarda paıda boldy. Syrdarııanyń tómengi aǵysy men Aral mańyn mekendegen saq taıpalary bóri toteminiń qurmetine qatysýshylary qasqyr betperdemen, qasqyr terisin kıgen at oı­yndaryn uıymdastyrǵan. (Ge­­ro­dot. Istorııa. Moskva, Le­nıngrad, 1972. Kn. 4. S. 46).

Bul dástúr túrki-mońǵol taıpalarynda bizdiń zamanymyzǵa deıin saqtalǵan. Qazaqtarda, túrikmenderde, qyrǵyzdarda bul oıyn kók bóri (kókpar) atymen saqtalǵan, qazaqtarda bul oıynnyń bir túri qyz bóri dep atalady. Bul – kóne saqtardyń qasqyr betperdemen, qasqyr terisimen oınaý dástúriniń túr­lenýi (Kyz-bory – «volk-devka». Konnye ıgry v kırgızskoı stepı. «Vsemırnaıa ıllıýstrasııa», 1875, №354; Potapov L.P.Volk v starınnyh poverıah ı prımetah ýzbekov. KSIE. XXX. Moskva, 1958. S. 137-138).

1980 jyldardan bastalǵan Shyńjań jerindegi halyq mu­ralaryn qaıtadan jınaýǵa baılanysty, halyq ishindegi bıler de kóptep jınaldy. Sonyń ishinde qazaq halqynyń ózine ǵana tán: «Aıý bıi», «Qara jorǵa bıi», «Or­teke bıi» (qýyrshaq bıi), «Kók túıme bıi», «Shesheke bıi», «Aqqý bıi» sekildi tól bılerimiz qaǵazǵa túsken edi.

Bıdiń shyǵý tarıhyna zer salǵanda, qytaı jazbalarynda mynadaı derekter kezdesedi. «Qytaıdyń Tań dáýirindegi «Shyńjań bıleri» degen kitap­tyń 2-tom, 310-betinde: «Tań han­dyǵy dáýirinde «Jylqy bıi, tost kúıi» atty mýzyka bol­ǵan. Han, Tań patshalyǵy ke­zinde Orta Qytaıǵa batys óńir­lerden kóptegen jylqy kirgi­ziledi. Osyǵan baılanys­ty Tań dáýirinde Shynjańda «Jylqy bıi» kóp taraldy, – dep jazylǵan». Sol kitapta taǵy da: «Tań patshalyǵynyń ja­ńa tarıhy» degen kitaptyń shy­­ǵys tarmaǵynan úzindi kel­tire kelip: «ol kezdegi mýzyka as­paptarynan sybyzǵy, baraban, kóp tútikti sybyzǵy, bılı, ta­baqty qońyraý bolsa, bılerden «Jylan», «Arystan», «Jylqy», «Arqan» bıleri bar edi. Osydan baryp, qyrǵyzdar arasynda «Jylqy bıi» taralǵan. Qazir Shynjańnyń jer-jerinde «Jylqy bıi» keńinen oınalyp júr. Máselen, Ile, Altaıdaǵy qazaqtar men Tasqorǵandaǵy tájik, Atushtaǵy qyrǵyzdar arasynda «Jylqy bıi» taralǵan. Qazaq halqyna jappaı tanys «Qarajorǵa» osy jylqy bıiniń damyǵan, basqa nusqasy degen mejeler bar. «Qarajorǵa» bıi basqa ulttarda bar bolǵanymen olardyń bılenýi qazaq bıinen ishinara uqsamastyqtarymen ǵana ózgeshelenedi.

Qazaq bıin zertteýshi qytaı ǵalymy Ýań Jııachyń «Altaı aıasy» jýrnalynyń 2001 jylǵy 3-sanynda jarııalanǵan «Qazaq bı óneriniń kelý qaınary jáne basty ereksheligi» atty maqa­lasynda «Qarajorǵa» bıi týraly oılaryn bylaı jetkizedi: «Kóshpendi sharýashylyqpen shuǵyldanǵan qazaq ulty úshin at olardyń qanaty. Meıli mal baqqanda, kóshkende, júrgende, soǵysta bolsyn attan aıyryla almaıdy. Olar jylqy kıesi «Qambar ata» dep, bir mezet jylqyny totem tutqan. Qazir Altaı aımaǵynyń Qaba aýdanynda «Shubaraıǵyr» degen rý bar. Qazaqtyń halyq bıi «Qarajorǵa» Eýropa, Azııa­daǵy qazaqtar shoǵyrly qonys­tanǵan aýmaqtarǵa keńinen ta­ralǵan. Qazaq halqynyń bıinde kóshpeliler turmysynyń ár­túrli erekshelikteri sińirilip, oı-sezimi, qýanyshy men qaıǵysy beınelengen».

Zertteýshi Ýań Jııachyń ózi kýá bolǵan baqsylar bıi týraly aıta kelip: «...Altaı aımaǵy Kóktoǵaı aýdanynyń Tańbalytas degen jerinde qyzyl tastan oıy­lyp syzylǵan toptyq bı shemasy bar. Birinshi top sýrette: bes adam qatarymen tizilgen. Sol jaqtaǵy birinshi adam basyna úsh tal qaýyrsyn, úshinshi adam eki tal qaýyrsyn, sońǵy bireýi qysqa úsh tal qaýyrsyn taqqan. Bes adamnyń ıyqtary bir syzyqtyń boıynda bolyp, aıaqtary ashyl­ǵan. Ekinshi top sýrette: bes adam dóńgelenip ornalasqan bolyp, ishindegi birinshi turǵany basyna eki qaýyrsyn taǵyp, aıaǵyn aıqastyryp, bilegin 45° túsirgen. Bul sýrette ertedegi shaman di­nine sengenderdiń toptasyp bı­lep minájat etkenin kórýge bolady», deıdi.

1951 jyly qazanda Qytaıdyń ortalyǵy Beıjiń qalasynda qazaq ónerpazy Meńjamaldyń bıin tamashalaǵan Qytaı tóraǵasy Maý Zyduń qatty tebirenip, janynda otyrǵan aqyn Lıý Iaýzyǵa ýanshısha yrǵaǵymen óleń jazýdy tapsyrady. Ári ózi de erekshe áserlenip jyr jazady. Demek «bes myń jyldyq mádenıet tarıhymyz bar» dep qaraıtyn bir mıllıard qytaı halqynyń tóraǵasy Maý Zyduńdy ornynan turǵyzyp, jyr jazǵyzǵan qazaq bıiniń qudireti.

Shynjańnan shyqqan Qymbat Aıdarqyzy, Anar Súıinbaıqyzy, Naǵıma Taıyrqyzy sııaqty áı­gili bıshilerdiń qaı-qaısysy da «Qarajorǵadan» qara jaıaý bolǵan joq. Táýelsizdikten keıin Otanyna oralǵan qandastardan – Arystan Tosynuly, Jamalı Dıhanuly jáne taǵy basqalar osy bıdi otandyq ónerge sińirýge óz úlesterin qosty.

Demek «Qarajorǵa» bıi­niń týý, damý barysy arǵy kezeń­derden bastaý alady. Bıdiń aty da ózi aıtyp turǵandaı – kóshpeli túrkiler ómiriniń qanaty da, sanaty da bolǵan jylqy túligimen baılanysty ekeni anyq.

Bı qımyly áýeli at ústinde, odan soń erden eppen sekirip túsken jigittiń kóńil tolqyny arqyly beınelenedi. Bylaısha qaraǵanda, ańnan oljaly oralǵan nemese jaýyn jaıratyp kelgen jas jigit kıiz úıdiń syrtynan daýys berip, saǵynǵan jaryn shaqyrady. Áýeli qara arǵymaǵyn, jorǵasyn taıpaltyp at ústinde, sońynda jerge túsip bıleıdi. Úıden shyqqan jary da qýanyshty bıge qosylady. Bı áreketinde qyz ben jigittiń betpe-bet kelip bıleıtin tustary saǵynyshty kóńil kúı men tereń mahabatty, bir-birine shóli qanbaı qaraǵan ińkárlikti beınelese, bir-birine jaýyrynyn shalqalaı jaqyndatyp (keıde tıistirip), oń-sol ıyqtarynan jaryna buryla qaraǵan sátteri tipti de ǵajap. Jaýynger uldyń sheksiz mahabbaty men názik júregi, birin-biri ańsaǵan eki jastyń ǵashyqtyq sezimderi bár-bári sıyp tur. Bıdiń endigi bir kezeginde jigit tizerleı otyra qalyp, denesin ońǵa, solǵa tol­ǵaıdy. Tizesin búkken kúıi shalqalap jatyp bıdi jal­ǵas­tyrady. Dál osy sátte jigit­tiń jas qalyńdyǵy nemese jary onyń aldyna kelip bıleıdi. Jigit ony aspandaǵy aıǵa balap, kún salyp qaraǵan beıne tanytady. Qyz bolsa gúldi aınalǵan kóbelek beınesine enip, jigitti aınala bıleıdi.

Munda jas batyrdyń erligi men eptiligi, eki jastyń mahabbaty, dala kóshpelilerine tán ulttyq boıaý menmundalap tur. Bıdiń endigi bir ereksheligi – jor­ǵa júristi, jeńil yrǵaqty bolyp keletindigi. Qara arǵymaǵyn jorǵalatyp kelgen jigit ózi de jor­ǵalaǵan qımylmen bıge basady. Jorǵanyń bir syny – býyndar júrisine erekshe yryq bermeı, barynsha maıda, jumsaq, ıilgishtik beınemen árekettený bolsa, bı qu­rylymynda bıshige de sondaı ta­laptar qoıylady. Bylaısha aıt­qanda, tóbesine qoıylǵan ke­se­degi qymyzdy tógip almaıtyndaı eptilikpen, sheber bıleý kerek.

Bıdiń osynshama mol qudi­retin sezine almaý nemese túsin­beý kórsoqyrlyq bolar edi. Ult­tyń qanymen keletin kóp qasıet bar desek, «Qarajorǵany» bılegende kez kelgen qazaqtyń de­lebesi qozady. О́ziniń túp tór­ki­nine jaqyn ekenin aıtpaı-aq se­zinedi. Al boıynda qan men na­mysy joq adamǵa «ógizdiń qula­­ǵy­na dombyra shertkenmen» birdeı.

Bizdiń joǵarydaǵy bı qury­lymy týraly baıanymyz qytaı qazaqtary arqyly jalpylasqan, qazirgi «Qarajorǵany» meńzeıdi. Múmkin arǵy jaǵynda «Kún Qu­daıy» nemese «Aspan Táńi­ri» aldynda bılegen jartas sýretterindegi eskilikti eles, taı­palyq tarıh jatqan shyǵar. Qalaıda kóneden jetken halyq­tyq bıi ekeninde esh shúbá joq.

Biz túrki dalasyn aqtaryp qanshama qazynamyzǵa jolyqtyq. Áli de bolsa túgendeý ústindemiz. Ultqa kerekti qundylyqtar bu­dan keıin de jınala beredi. Bar dúnıeni bar dep baǵamdap qana qalmastan, eski jurttaǵy qolam­tany kósesek, talaı asylymyzdy tabamyz. Sol úshin de barymyzdy baǵamdap, joǵy­myzdy túgendep, «qoı asyǵy de­meı-aq» qolǵa tússe saqa kóre­miz. Joqtyń tabylǵanyna, jyr­tyqtyń jamalǵanyna qýana­myz. Ǵasyrlar qatparynan taýyp alǵan «Qarajorǵany» ózi­mizdiki emes dep syrtqa tepsek, ol tek­sizdik kórinisi. Baba kózin, bala bolshaǵyn syılasaq, ult qundy­lyq­­taryn ulyqtaı bilýimiz kerek.

Talassyz shyndyq: «Qara­jorǵa» – túrkilik kezeńdi basyp bizge jetken tólsheń ónerdiń tól murasy. Qany qaınaǵan, boıaýy jaınaǵan naǵyz qazaq bıi!

Jádı ShÁKENULY,

jazýshy

ASTANA