Memlekettik rámizder táýelsizdigimizdiń basty belgisi, ulttyń maqtanyshy, halyqtyń aıbary ekendigi belgili. Áıtse de, elimizde rámiztanýdy ǵylym salasy retinde ornyqtyrý barysynda áli de qyrýar sharýany atqarý qajet. Geraldıkalyq zertteýler bóliminiń jetekshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Jibek Boltanovamen memlekettik rámizder tóńireginde oı órbitken edik.
– Geraldıkalyq zertteýler ortalyǵynyń Mádenıet jáne sport mınıstrligi Arhıv isteri jáne qujattamany basqarý komıteti janynan qurylǵanyna kóp bola qoıǵan joq. Ortalyqtaǵy Geraldıkalyq zertteýler bólimi memlekettik rámizderdi ǵylymı negizdeýmen qalaı aınalysyp jatyr?
– Shekara, eldiń astanasy, memlekettik rámizder – eldikti, onyń rýhyn tanytatyn kıeli uǵymdar. Rámizder jáne rámiztaný týraly paıymdaýlar bastaýyn tym áriden alady. «Erte kúnde otty Kúnnen Ǵun týǵan, Otty ǵunnan ot bop oınap men týǵam», deıdi Maǵjan aqyn. Geraldıka ǵylymynda túster sáıkestigi degen uǵym bar. Aspan tústes memlekettik týda ǵundar eldiginiń nyshany kún men aı beınelengen. Kóshpelilerdiń bılik belgisi, basqarý júıesinde zor mártebege ıe, saıası jáne basqa da memleket isinde biregeı qyzmet atqarǵan tarıhı rámizderdi júıeleý (kóne zamannan búgingi memlekettik rámizderge deıin) – ortalyqtyń basty jumysy. Kóshpelilerdiń dúnıetanymyna negizdelgen rý tańbalary, handar móri, týlary, nýmızmatıka, cfragıstıka, sıgnýmanıstıka, falertıstıka salalarymen qosa, rámiztanýda ádistemelik, termınologııalyq, jalpyulttyq rámiztanýǵa qatysty máseleler salmaqty zertteýlerge suranyp tur. Bul júıeli túrde júzege asýǵa tıis jumystar.
– Erte kezde babalarymyz jaýyna qarsy urandatyp shapqany belgili. Uran sarbazdarǵa rýh beretin, judyryqsha jumyldyratyn, eli úshin janyn shúberekke túıip atoı salatyn qudiretti sóz ispetti. Ánuran sóziniń tegi osy uran sózinde emes pe?
– Qazaqtyń «uran» sózi týraly tarıhshy, jylnamashy Qurbanǵalı Halıdı «Taýarıh hamsa» eńbeginde baıandaıdy. Sonda «qyzdyrý, jınalý, qaırat berý» maǵynasynda aıtylady. Ár rýdyń ózine tán urany bolady. Eger ózge taıpalarmen urys-qaqtyǵys bola qalsa, «Alash, Alash» dep shaqyrady», «Alash» dep urandaǵanda noǵaı men qazaq birigip, bir adamnyń balasyna aınalady» dep tujyrymdaıdy. О́tken ǵasyrda ómir súrgen L.Ballıýzek degen general-leıtenant: «Qazaqtar úshin ádet-ǵuryptardyń birde-biri dál uran sııaqty qasıetti bola almaıdy», deıdi. Jaýǵa qarsy soǵysqan maıdanda sarbazdar qol bastaǵan handar men batyrlar esimin urandap atoılaǵan. Uran jurtty jigerlendiretin, rýh beretin, biriktiretin qýatty sóz bolsa, ánuran – otanshyldyq rýhpen astasqan, el tarıhyndaǵy eń mańyzdy oqıǵalar kezinde týǵan halyqtyń jan daýysyn bildiretin ulttyq án.
– Konstıtýsııalyq zańda «Memlekettik tý, Memlekettik eltańba, Memlekettik gımn Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik rámizderi bolyp tabylady» delingen. Alaıda «ánuran», «gımn» termıniniń qaısysyn qoldanýymyz kerek, qaısysy durys? Birizdilik joq, ár jerde ártúrli qoldanylyp júr. Osy másele qalaı qadaǵalanady?
– «Memlekettik gımn» ataýy – resmı qujat tili, Konstıtýsııalyq zań tili. Alaıda mektep, balabaqsha, áleýmettik jelilerde, ıaǵnı praktıkalyq iste «gımn» sózi múlde qoldanylmaıdy. Dálirek aıtqanda, gımnologııa gımnder tarıhyn zertteıdi. Al gımn uǵymy bastaýyn shirkeý ánderinen alatyny málim. Sonda gımn tarıhyn urpaqqa túsindirýde shirkeý tarıhyn baıandaýymyz kerek pe? Ánuran ıdeologııalyq termın. Konstıtýsııalyq zańda memlekettik gımn emes, Memlekettik ánuran dep anyq jazylýy kerek. Ulttyq rámizder Tý, Eltańba, Ánuran memlekettik tilde jazylyp, tól uǵymda dybystalýǵa tıis. Bul tusta termınolog ǵalymdar memlekettik qyzmetshiler, muǵalimder, aýdarmashylar men sala mamandarynyń usynys-pikirlerin eskerse durys bolmaq. Mysaly, Ortalyq mamandary usynǵan «regıonalnyı sımvol – «óńirlik nyshan» ataýy 2022 jylǵy 10 qarashada Memlekettik termınologııa komıssııasynyń kezekti otyrysynda qaraldy, 1175 termınniń biri bolyp bekitildi.
– Reseıdiń geraldıka tájirıbesi bizge úlgi bola ala ma?
– Reseı federatıvti, al Qazaqstan ýnıtarly memleket. «Geraldıkalyq qyzmet» – Reseıdiń myqty ıdeologııasy. Ǵylymı anyqtamasy boıynsha «geraldıka» gerbterdi zertteıtin ǵylym. Gerbter Reseı ımperııasynyń qoltańbasy, ımperııa múddesiniń móri. Imperııalyq múddege qyzmet etetin Reseı gerbteri tarıhy úsh júz myń jyldan astam ýaqytty qamtıdy. Bıyl Reseı 1722 jyly I Petr jarlyǵymen Senat janynan qurylǵan «Geroldmeıster keńsesiniń 300 jylyn» jáne «Geraldıkalyq qyzmettiń 30 jyly» dep atap ótti. Orys geraldıkasy ejelden Reseı patshasyna adal qyzmet etken dvorıandardyń ataq-dárejelerin áıgileıtin jeke gerbter men jeke mórler jıyntyǵynan quralǵan. Osy oraıda qazaqtyń dúnıetanymy men til tabıǵatyna jat, saıasılanǵan orys geraldıkasy tarıhy men tájirıbesi bizdiń ulttyq rámiztaný ǵylymyn qalyptastyrýǵa tájirıbe úshin kerek desek te, tarıh úshin negiz bola almaıdy. Aıtpaqshy, túrkitanýshy ǵalym Q.Sartqojauly «Qazaq geraldıkasy» kitabyna jazǵan alǵysózinde «Búgingi kúni Reseı ımperııasynyń eltańbasy eki basty búrkit b.z. IH ǵ. Seljúk handyǵynyń eltańbasy bolǵan. Seljúk handyǵynyń eltańbasy keıin Altyn Orda (Ulyq Ulys) ımperııasyna jalǵasyp, 300 jyl boıy jarqyrap turdy. Keıin osy eltańba I Petr patsha zamanynda Reseı ımperııasynyń eltańbasyna aınaldy» dep jazdy.
Geraldıkalyq zertteýler bóliminiń ǵylymı qyzmetkerleri «Rámiztaný» ataýy ortalyq jumysynyń maǵynasyn da, mazmunyn da ashady dep otyr. Ulttyq ıdeıa, mádenıet, rýh, minez, el-jer tanym-túsinigin qalyptastyrý barysynda rámiztanýdyń rýhanı qyzmeti zor bolmaq. Ortalyq basshysy, ǵalymdar jáne ǵylymı keńes músheleriniń mekeme ataýyn ózgertý usynysyn Arhıv isteri jáne qujattamany basqarý komıtetine joldamaqpyz. «Rámiztaný» termınin alǵash qoldanǵan Erbol Shaımerdenulynyń ulttyq rámiztaný tarıhynda qoltańbasy taıǵa tańba basqandaı aıqyndap berdi.
– Rámiztanýshy Erbol Shaımerdenuly búgin keńinen qoldanylyp júrgen «rámiztaný», «rámizbaıan», «ulttyq rámiz», «dybystyq rámiz» «rámizder qory», «rámizderdiń sáıkestik reti», «rámizdik belgiler», «rámizdik júıe», «rámizdik boıaý», «resmı rámiz», «rámizdik tańbalar», t.b. sekildi termınder men uǵym-túsinikterdi qalyptastyrǵan eken. Ataýyn ózgertkende mekeme qandaı nátıjege qol jetkizedi?
– Birinshiden, memlekettik rámizderdi qoǵamǵa, jas urpaqqa nasıhattaý jumysynda mekeme mamany «geraldıka» sózin túsindirýde «krest joryqtary», «rysarlar dáýiri», «Reseı gerbteri tarıhynyń 300 jyly», t.b. sekildi jat el tarıhyn baıandaý mysaldaryn tilge tıek etpeıtin bolady. Nemis sózinen engen qoldanystaǵy «gerb» sóziniń termındik maǵynasy «mura», «enshi». Árisi Batys, berisi orys dúnıetanymy sińgen termın. Ekinshiden, ana tilimizde «rámiz» sóziniń qoldanys aıasy keń. Memlekettiń tólqujatynda «Memlekettik rámizder» túsinigi anyq jazylǵan. Ulttyq rámizderdi nasıhattaıtyn elimizdegi jalǵyz mekemeni memlekettik tilde ataý ortalyq mártebesin aıshyqtaı túspek. Úshinshiden, rámizder tarıhtyń ár kezeńindegi memleket mártebesin tanytýshy, aıqyndaýshy tanymdyq belgiler. Ulttyq rámiztaný tól tarıhymyz, ulyq babalarymyz qurǵan uly memleketterdiń ortaq ıdeologııasy men sabaqtastyǵynan bastaý alady. Teorııalyq rámiztaný tanym alańy bolsa, praktıkalyq rámiztaný naqty ister, ıaǵnı rámizderdi durys qoldaný, paıdalaný, rámizder tarıhyn túsindirý, rámizderdiń qoldanylýyn qadaǵalaý jáne zań aldynda jaýaptylyq, t.b. máselelerin qarastyrady. Rámizder, belgiler, nyshandar – tańba, menshik, tól degen uǵymdar bolsa, memlekettiń eltańbasynan memlekettik mekemelerdiń mórtańbalaryna deıin ulttyq ıdeologııaǵa qyzmet etýge tıis. Jaı ǵana belgiler emes, tańbalarda tarıhı, fılosofııalyq, estetıkalyq qupııa kodtar jasyrynǵan. Tańbalar ata-babalardyń arman-muraty, dúnıetanymy, kórkemdik talǵamy, urpaqqa qaldyrǵan máńgilik ósıeti ispetti.
– Qarap otyrsaq, geraldıka basqarmasy bar, ortalyq bar, alaıda geraldıst mamandar joq dep aıtýǵa bolady. Mamandardy qaı oqý orny daıarlaıdy?
– Geraldıkalyq zertteýler ortalyǵynyń mamandary rámizder tarıhyn júıeleýde ǵylymı-tarıhı derekterge súıenedi. Derekterge júginedi, derekterdi sóıletedi, derekter negizinde ǵana taldap-talqylaıdy. Rámiztaný salasy boıynsha týtaný, eltańbataný, teńgetaný, mórtanýdyń arnaıy mamandary joq, qysqasy rámiztanýshy mamandar daıarlaý isi – kezek kúttirmeıtin másele.
Rámizderdi ǵylymı turǵyda zerttep, júıeleý isi tarıh, arheologııa ınstıtýttary men joǵary oqý oryndaryndaǵy ǵylymı áleýeti mol zertteý ortalyqtarynyń basty nysandarynyń biri bolýy kerek dep bilemin. Olar rámiztanýshy mamandardy daıarlap, rámizderdi halyqqa tanystyrýdy basty mindet etken bizdiń ortalyqqa ǵylymı qoldaý kórsetýi kerek. Sonda ortaq pikir, júıeli, durys tanymdyq negiz nyǵaıa túseri haq.
Áńgimelesken
Oralhan AHMADIIа,
«Egemen qazaqstan»