Almaty JEO-2 gazǵa kóshiriledi

Memleket basshysy Q.Toqaev byltyr qarasha aıynda JEO-2-ni jańǵyrtý qajettigin, aldaǵy bes jylda Almaty men Almaty aglomerasııasy turaqty energııamen jáne jylýmen qamtamasyz etiletinin jetkizip, ózi kapsýlany qalap, tıisti jumystardy bastap bergeni úlken jaýapkershilik júkteıtinin aıtqan bolatyn. Bıyl qarasha aıynda Almatydaǵy zııalylarmen kezdesken kezde jańa tehnologııalar men smarttrafık qorshaǵan ortanyń ekologııasyna oń áser etetinin taǵy da qaperge saldy. Málimetterge sáıkes, atmosferaǵa tastalatyn lastaý­shy zattardyń shyǵaryndylarynyń jyl­dyq kólemi shamamen 125 myń tonnany quraıdy. Negizgi kózder – avtokólikter (55 paıyz), qalalyq jylý elektr stansalary jáne ónerkásiptik kásiporyndar (35%), sondaı-aq gazdandyrylmaǵan jeke úıler (10 paıyzǵa jýyq). Sarapshylardyń ba­ǵalaýy boıynsha stansany gazǵa kóshirý jobasy Qazaqstan Respýblıkasy men Eýropalyq odaqtyń eń qatań talaptaryna sáıkes keledi. Bul sáıkestikter JEO zııandy zattarynyń shyǵaryndylaryn 93 paıyzǵa  azaıtýǵa múmkindik beredi; mólsherli bólshekter men kúkirt totyǵy shyǵaryndylarynyń quramynan kúl-qoj qaldyqtarynyń túzilýin boldyrmaıdy jáne kómýge jol bermeıdi; agregattardyń dy­byssyz jumys isteýin qamtamasyz ete­di. Munyń bári stansanyń qorshaǵan or­taǵa jáne Almaty aglomerasııasynyń tur­ǵyndaryna áser etý aımaǵyn azaıtýǵa tıis.

Jahandyq baǵanyń sharyqtaýynan emes, JEO-2-ni jańǵyrtýdy keıinge qaldyrýdan qorqý kerek. Táýelsiz sa­rap­­shylardyń pikiri osyǵan saıady. Osy salanyń mamany Áset Naýryzbaev Qazaq­standaǵy, onyń ishinde Almatydaǵy ortalyqtandyrylǵan jylý júıesi energııany óndirýdiń basqa joly bolmaǵan jyldary jasalǵanyn aıtady. Ol kezde qaladaǵy kómirmen jumys isteıtin kóptegen qazandyqty bir iri JEO-ǵa aýys­tyryp, qubyrlar júrgizgende ekologııa, óndiris turǵysynan óte tıimdi júıe boldy. «JEO-2 qajettiligi – shamamen 1,3 mlrd tekshe metr gaz. Alma­tyda Orbıta shaǵyn aýda­nynda, Jarokov kóshesi boıy, Nurlytaý mańynda birneshe gaz qazandyǵy bar. Qol­danystaǵy jylý elektr stansalaryn jı­naqy túrde qamtamasyz etýge jáne elektr energııasyn óndirýge múmkindik beretin tehnologııalar bar. Almatynyń jylý júıeleri tek teorııalyq emes, praktıkalyq jaǵynan da gazdy qoldanýǵa daıyn», dedi Á.Naýryzbaev.

Almaty ekologııasyna úkimet kóz jumyp qarady dep aıta almaısyz. Bul má­sele qalalyq deńgeıde talaı ret py­­­­­syq­taldy, onyń jańǵyryǵy Úki­met­ke deıin jetti. Táýelsiz sarapshylar deńgeıinde aıtylǵan pikirlerdiń bári nazarǵa alyndy. Osyǵan deıin Al­maty JEO-2 jańǵyrtýdyń tórt jobasy usynyldy. Iаǵnı gazǵa kóshire otyryp, qazandyqtardy jańǵyrtý; gaz tazartý jab­dyǵyn ornata otyryp, jumys istep turǵan qazandyqtardy qaıta qurý; JEO-2 keńeıtý; gazben jumys isteıtin jańa stansa salý. JEO-2 aksıoneri «Samuryq-Energo» AQ buǵan deıin ońtaıly, eko­logııalyq taza jáne tehnıkalyq tur­ǵydan iske asy­rýǵa bolatyn №1 nusqany tańdaýy múmkin degen pikir taraǵan bolatyn. Basymdyq 4-nusqaǵa – gazben jumys isteıtin jańa stansa salýǵa berildi. Bul nusqa Almatydaǵy táýelsiz sarapshylar men blogerlerdiń tabandap qorǵap kelgen usynysy bolatyn. Nátıjesinde, ótken aptanyń sońynda «Almaty elektr stansııalary» AQ («AlES») men Eý­ropa qaıta qurý jáne damý banki (EQDB) arasynda «Qorshaǵan ortaǵa tıgi­zetin áserin barynsha azaıtý arqyly Almaty JEO-2-ni jańǵyrtý» jobasyn qarjylandyrý týraly kredıttik kelisim jasaldy. Atalǵan mámileniń alǵashqy kezeńdegi quny – 130 mlrd teńgeni EQDB qarjylandyrady, qalǵan bóligine Azııa damý banki (ADB) jáne Qazaqstan damý banki (QDB) qarajaty tartylady. JEO-2 gazdandyrýdyń smetalyq quny – shamamen 324 mlrd teńge. Jumsalatyn qarjynyń 20 paıyz­y «Samuryq-Energonyń» ishki resýrstarynan bólinse, qalǵan 80 paıyzy­n atalǵan úsh bank sındıkattyq jolmen qarjylandyrady. «Samuryq-Energo» ókilderi aıtqandaı, ınvestısııalardy izdeý kezinde baǵa túzetilýi múmkin. Qarjylandyrý ulttyq valıýta – teńgemen, TONIA-ǵa (Tenge OverNight Index Average) tirkelgen ózger­meli paıyzdyq mólsherlememen júzege asyrylady. Jańa stansanyń qurylysyna qýaty 600MVt-qa deıingi gaz-týrbınalyq tehnologııalar paıdalanylady dep josparlanǵan.

Jobany qarjylandyrý «Samuryq-Qazyna» qory» AQ qoldaýymen uıym­dastyryldy. Ulttyq ál-aýqat qory jobaǵa óziniń korporatıvtik kepildigin beredi. Bul sarapshylardyń baǵalaýy boıynsha táýekelderdi azaıtýǵa jáne qarjylandyrý sharttaryn jaqsartýǵa yqpal etedi. Al kelisimniń ózi jobanyń uzaq merzimdi qarjylandyrýmen qam­tylýyn qamtamasyz etedi.

Kredıttik kelisimge «AlES» AQ bas­qarma tóraǵasy Erlan Qyrqymbaev pen EQDB-nyń Eýrazııa, Taıaý Shyǵys jáne Afrıka óńirleri boıynsha energetıka departamentiniń dırektory Aıda Sıtdıkova qol qoıdy. Sal­tanatty is-shara EQDB, QDB, «Samuryq-Energo» AQ, «AlES» AQ, Almaty qa­lasy ákimdigi ókilderiniń qaty­sýy­men ótti. «Samuryq-Energo» AQ bas­qarma tóraǵasy Serik Tútebaev qar­jylandyrýdy uıymdastyrý úshin úlken jumys júrgizilgenin, onyń ishinde ha­lyqaralyq standarttar boıynsha qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵalaý jáne álemdik tájirıbelerdi eskere otyryp, qoldanylatyn tehnologııalarǵa baǵalaý júrgizilgenin atap ótti.

«Qazaqstan Úkimeti, «Samuryq-Qazyna» qory jáne «Samuryq-Energo» AQ Almaty qalasy men Al­maty aglo­merasııasynyń damýyna erekshe kóńil bólip keledi. Almaty JEO-2 nysanyn jańǵyrtý jobasynan basqa, ekologııalyq jaǵdaıdy jaq­sartý jáne Almaty energııa tora­byndaǵy jańartylatyn energııa kózderi obektilerin odan ári damytý úshin Almaty JEO-3 aýmaǵynda «Qýaty 545 MVt-tyq aralas sıkldi gaz stansasyn salý» jobasyn iske asyryp jatyrmyz. Bul nysan 2025 jyly paıdalanýǵa berilmek jáne osy óńirdegi manevrlik qýat tapshylyǵyn aıtarlyqtaı tó­mendetýge múmkindik beredi», dedi S.Tú­tebaev.

EQDB vıse-prezıdenti Alan Pııýdyń aıtýynsha, bul joba – eń aldymen, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń jeńisi. «Samuryq-Energo» AQ basqarma tóraǵasy S.Tútebaev pen «AlES» AQ basqarma tóraǵasy E.Qyr­qymbaev bastaǵan komandalar jobany qarjylandyrý baǵytyndaǵy kelissózderdiń sátti aıaqtalýyna úles qosty. Japonııa, Aýstrııa sarapshylary osy kelisimge tehnıkalyq kómek kórsetti. Búgingi shara Almatydaǵy aýa sapasyn, jergilikti halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartatyn jáne Qazaqstannyń Parıj kelisimin saqtaýǵa jáne 2060 jylǵa qaraı kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý maqsatyn jaqyndatatyn jasyl jobanyń keremet úlgisi», dep atap ótti EQDB ókili.

EQDB nesıesi TONIA-ǵa bekitilgen qubylmaly paıyzdyq mólsherlememen teńgemen beriledi. S.Tútebaev halyq­aralyq qarjy ınstıtýttarymen aradaǵy kelisim asa tartysty jaǵdaıda ótkenin aıtady. «Bul tusta biz úshin eń tıimdisi – jobany teńgemen nesıelendirý týraly kelisim. «JEO-2 qazirgi zamanǵy tehnologııamen jabdyqtalady. Basshylyq quram óz mamandarymyzdyń arasynan daıarlanady. Sodan keıin qajet bolsa, mamandardy otandyq jáne sheteldik JOO-larda oqytýǵa múmkindik týady. Buryn ortalyqty kómirmen jabdyqtap kelgen sehtardyń jumysshylaryn jańa maman­dyqtarǵa beıimdeýdi júıe­len­diretin baǵdarlama daıyndalyp jatyr», dedi ol.

2030 jylǵa deıin eski JEO-2-degi kómirmen jumys isteý qurylǵylary rezervte turady. Qorshaǵan ortaǵa tıgizetin áserin barynsha azaıtý arqyly «Almaty JEO-2-ni jańǵyrtý» jobasy atalǵan ortalyq alańynda qýaty 600 MVt-ǵa deıingi gaz-týrbınalyq teh­nologııalardy paıdalana otyryp, jańa stansa salýdy kózdeıdi. Sonymen baǵyt-baǵdar aıqyndaldy. Úkimet gazǵa basymdyq berý arqyly jańa JEO-2 salýǵa basymdyq berip otyr. JEO-2 qazirgi kómirmen jumys isteý qu­rylǵylaryn joıý týraly sheshim 2029-2030 jyly qabyldanýy múmkin. «Oǵan deıin kómir rezervi otyn kózi retinde paıdalanylady. JEO-2 orta­lyǵyn gazdandyrý Almaty ekologııasyn jaqsartý, almatylyqtardyń den­saýlyǵyn qorǵaý úshin qabyldanǵan sheshim. Almaty ǵana emes, Astanadaǵy JEO da gazǵa kóshiriledi. Ekibastuz GRES-1, GRES-2-de kómir bazalyq otyn kózi retinde paıdalanyla beredi. Sol aımaqta úshinshi stansa salý múmkindigi mınıstrlik deńgeıinde talqylanyp jatyr. Qazir Almaty JEO-2-degi bir jylda qoldanatyn gaz mólsheri eseptelýde», dedi S.Tútebaev.

«Samuryq-Qazyna» bul nesıege kor­poratıvtik kepildik berip otyr. Pa­ıyz­dyq mólsherleme áli bekitilgen joq. Biraq onyń tarıfke áseri barynsha tómen bolmaq. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev eksportqa ketip jatqan gazdy ishki naryqqa baǵyttaýdy tapsyrdy. Demek gaz tapshylyǵy bol­maı­dy. «QazaqGaz» málimetinshe, byltyrǵy eń joǵary qýattylyq – 15 mlrd tekshe metr gaz. Almatydaǵy JEO-2 qajettiligine nebári 1,3 mlrd tekshe metr, ıaǵnı 10 paıyzǵa jýyǵy qajet. Gaz qubyrynyń jumysynda irkilis bolǵan jaǵdaıda Túrikmenstannan Qy­taıǵa Qazaqstan jerimen ótetin magıs­­tral­dy gaz qubyryn paıdalanýǵa múmkindik bar. Sarapshylar gaz ba­ǵasy Ekibastuz kómirinen áldeqaıda qymbat turatynyn aıtady. JEO gazǵa kóshirilgen jaǵdaıda tarıf qury­lymyndaǵy otyn shyǵynynyń úlesi artatyny belgili. Gazdyń baǵasy tuty­nýshylarǵa arnalǵan tarıfke de áser etedi. Jobalaýshylardyń boljamynsha, JEO-2 jańǵyrtý aıaqtalǵan shaqta jylý tarıfiniń ósimi 10-15 paıyzdy quraýy yqtımal. Bul qarjy halyqtyń qaltasyna salmaq salýy ábden múmkin. Al «Samuryq-Energo» ókilderi tarıfke áseri úkimettik deńgeıde talqylanatyn taqyryp ekenin aıtady.

Tarıf pen ınvestısııa kásiporynnyń ishki saıasaty bolyp qala beredi. 2022 jylǵy 27 qazanda EQDB halyqaralyq qarjy ınstıtýtynyń erejelerine sáıkes ótkiziletin eki satyly ashyq halyqaralyq tenderdiń bastalǵanyn jarııalaǵan EPC-merdigerdi tańdaý­dyń tehnıkalyq ereksheligi jáne EPC-kelisimshart jobasy FIDIC (Halyq­aralyq ınjener-konsýltanttar federasııasy) «sary kitaby» bo­­­ıyn­sha ázirlengen. Birinshi ke­zeń sheń­berinde Almaty JEO-2 ala­ńynda jabdyqtardy jetkizýge, jańa gaz stan­sasyn jobalaý men salýǵa áleýet­ti merdigerlerden ótinimderdi qabyl­daý 2022 jylǵy 15 jel­toqsanǵa deıin jalǵasady. Qazir JEO-2 alańyna jabdyqtardy jetkizý men jańa gaz stansasyn jobalaý jáne salý úshin mer­digerlerden ótinim qabyldanyp jatyr. «AlES» AQ ınvestııalyq dırektory Dáýren Saǵıdolla merdigerdi izdeý boıynsha tender eki kezeńdi qam­tıtynyn jáne ashyq ekenin atap ótti. Bul sheshim kompanııaǵa stansa talaptaryna jaýap beretin jabdyqtar jıyntyǵyn tańdaýǵa múmkindik beredi. Jabdyq ón­dirýshisin tańdaýǵa kelsek, tehnıkalyq sıpattamalarǵa nazar aýdaramyz. Bul rette gaztýrbınalyq jabdyqtar Qazaqstanda óndirilmeıdi. Sondyqtan osy salada jumys isteıtin jetekshi sheteldik kompanııalar usy­nysy qaperge alynýy múmkin. D.Sa­ǵıdolla aıtyp ótkendeı, ashyq tań­daý, talqylaý ońtaıly tehnıkalyq sheshimge, qar­jylyq usynysqa múm­kindik beredi. Al tarıf, ınvestısııa saıasaty AlES-tiń ishki saıasaty bolyp qala beredi.

Túrikmenstannan Qytaıǵa ótetin gaz qubyry bizdiń jer arqyly ótedi. Osydan 13 jyl buryn gaz qubyryn salý kezinde taraptar arasynda qol qoıylǵan kelisimge sáıkes, bizdiń el kvota boıynsha tranzıt úshin 15 mlrd tekshe metr gaz alady. Onyń 10 mlrd-y Qytaıǵa eksporttalsa, qalǵany Almaty oblysy men ózge óńirlerdi gazdandyrýǵa baǵyttalǵan. 2017 jyly «Azııa gaz qubyry» kompanııa­sy Jambyl oblysy aýmaǵynda salyp jatqan úsh gaz syǵymdaý stansasynyń úshinshisi iske qosyldy. Sarapshylardyń baǵalaýy boıynsha, stansany gazǵa kóshirý jobasy Qazaqstan Respýblıkasy men Eýro­palyq odaqtyń eń qatań talaptaryna sáıkes keledi. Sondaı-aq bul joba kúl úıindileri máselesin de sheshedi. Búginde stansanyń kúl úıindileri 200 gektar aýmaqty alyp jatyr. Al joba júzege asqan jaǵdaıda olardyń qajet­tiligi qalmaı, bul jerdi qalanyń ózge muq­taj­dyqtaryna paıdalanýǵa múm­kindik týady. Munyń bári stansanyń qorshaǵan ortaǵa jáne Almaty aglome­rasııasynyń tur­ǵyndaryna áser etý aýmaǵyn azaıtýǵa tıis.

ALMATY