Erekshe qorǵaýdy qajet etetin ári sırek kezdesetin ańnyń biri – ilbis nemese barys (Unica unica). Ilbis – áli tolyq zerttelmegen jáne zertteý, tabıǵı qundylyqtaryn bilý barysynda izdenýdi talap etetin, syry jumbaq ań. Barys denesi sozyla túsken tapalsha jyrtqysh. Dene turqy 125-137 santımetrdi quraıdy, quıryǵy uzyn, shamamen 90 santımetrge deıin jetedi, al salmaǵy 39-40 kılo bolady. Júni mamyqtaı jumsaq ári qalyń. Ilbis Qazaqstan Respýblıkasynyń jáne Halyqaralyq tabıǵat qorǵaý odaǵynyń (HTQO EN sanaty) qyzyl kitabyna engizilgen. Dúnıejúzilik jáne Qazaqstan faýnalaryndaǵy týystyń jalǵyz ókili sanalady.
Ile-Alataý memlekettik ulttyq tabıǵı parki 1996 jyly aqpan aıynda el Úkimetiniń №228 qaýlysymen quryldy. Ulttyq parktiń mindetteriniń birine elimizdegi Qyzyl kitapqa engen jan-janýarlardy saqtaý, qorǵaý, monıtorıng júrgizý, zertteý jumystary jatady. Sondaı monıtorıng jumystarynyń birinde, ıaǵnı Aqsaı fılıaly Qaskeleń ormanshylyǵyndaǵy shatqaldardyń birine 2018-2022 jyldary turaqty baqylaý júrgizýdiń nátıjesinde birneshe ret ilbisterdiń fotoqaqpanǵa túsýi tirkeldi.
Ilbis negizinen bıik qyrattar men tasty quzdardy meken etedi. Zertteý negizinde bıiktigi teńiz deńgeıinen 2700 metr joǵary aımaqtardaǵy tańdalǵan saıǵa monıtorıng alańdaryn belgilegen edik. О́ıtkeni atalǵan shatqaldan jyldyń belgili bir maýsymynda, qarasha-sáýir aılary aralyǵynda turaqty kezdesetini belgili boldy. Baqylaýdy júrgizý úshin ilbistiń júrý múmkindigi bar jerlerge fotoqaqpandar ornatyp,
3 birdeı monıtorıng alańy belgilendi. Ilbisterdiń, ásirese, sibir taýeshkileriniń maýsymdyq qonys aýdarýymen olardyń da ere kóshetini anyqtaldy. Sonymen qatar dál osy soqpaqta Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna kiretin túrkistan sileýsini, tıan-shan qońyr aıýy da tirkeldi. Sonymen birge qorek jaǵynan básekeles qasqyr úıiri de birneshe ret ótip, túz taǵylarynyń da turaqty joly ekeni belgili boldy. Sibir taýeshkilerimen birge maral, gımalaı ulary, elik, qabandar da tirkeldi. Ilbis úshin jemtik qory mol bolǵandyqtan atalǵan saıǵa qoıylǵan fotoqaqpandar jemisin berip, jaqsy ǵylymı materıaldar alynyp jatyr. Máselen, 2018-2019 jyldardaǵy málimetter boıynsha, taýtan (analyq) eki alanymen (kúshigi) túsip, jalǵyz bizdiń mekeme emes, el aýmaǵynda jarysa súıinshilegen habar bolǵan edi. Al 2020-2021 jyldary úsh alanymen birneshe ret tirkelip, úlken jumystyń nátıjesin kórsetti. Zoologııa ınstıtýtynyń derekterine súıensek, ulttyq park tarıhynda erekshe ári sol jyly Respýblıka aýmaǵy boıynsha úsh alanymen júrgeni tek úsh aýmaqta tirkelgeni (Almaty qoryǵy, Ile-Alataý MUTP, Altyn-Emel MUTP) anyqtaldy. Bul ulttyq parkte qorǵaý jumystarynyń júıeli júrgiziletinin, tuıaqtylar men taýyqtárizdi qustardyń da ósimi molaıyp jatqanyn bildiredi. Janýarlar men atalǵan qustarǵa qosymsha qorek (tuz, arpa, butalardan daıyndalǵan tuzdalǵan sypyrtqylar, úımeli shópter) daıyndalyp beriledi. Ilbistiń qorek kózderiniń negizgi túri sibir taýeshkileri dál osy shatqalda tabynymen júredi. Ásirese kúz, qys pen kóktem mezgilderinde kezdesedi. Keıbir eshkiler tólderimen osy shatqalda jyl boıy meken etedi. Bul shatqaldyń bir bóligi shyrsha ormany bolsa, ekinshi jaǵy quz jartasty ári qalyń jataǵan arsha ósken. Jalpy, barlyq jan-janýarǵa qolaıly jer. Negizinen taýdyń ortańǵy beldemi, ıaǵnı orman jáne sýbalpi aýmaq sanalady. Biraq jaz mezgilinde orman bıleti negizinde úı janýarlary jaıylady. Jyl saıynǵy dástúr men baqylaýda 2021-2022 jyldardaǵy kórsetkish boıynsha atalǵan shatqalda izderi kezdeskenimen, fotoqaqpan arqyly tek bir ret qana túsirilim jasaldy. Fotoqaqpan ornatý úshin kezekti dalalyq jumys kezinde jańadan oljasyna aınalǵan taýeshkiniń óleksesine kez boldyq. Aınalasy shıyrshyqtalǵan barys izderi eken. Múmkin bizdi kórip turǵan da bolar. Biraq kún lezde sýytyp tuman basty. Tasty qýysqa fotoqaqpan ornatyldy. Nátıjesinde, óleksege ymyrt úıirile kelgen úsh birdeı byltyrǵy alandardyń úlken jyrtqyshqa aınalǵanyn kórdik. О́leksege tas sýsary men túlki de kezektesip kelip otyrdy. Fotoqaqpannyń jumys istegen ýaqyty – qarashanyń bas kezi men jeltoqsan aıynyń alǵashqy onkúndigi.
Jalpy, monıtorıng barysynda shatqalǵa ornatylǵan fotoqaqpandardan alynǵan málimetterdi qaraı otyryp, keıbir qyzyqty jaıttardy baıqadyq. Bir ilbistiń atalyǵy tek jalqy túrde birneshe ret ótip júrdi. Atalǵan soqpaqqa olar qarasha aıynda kelip, sáýir aıyna deıingi ýaqyttarda baıqaldy. Jappaı belsendi kezdeskeni – aqpan-naýryz aılarynda. Sonymen qatar quıryǵyn kóterip, tasqa zárin shashyp mekendeý aýmaǵyn belgilep otyrady. Ketip bara jatyp artqy aıaǵymen qı kómetin kezderi de bar. Olar jaz mezgilinde dál osy soqpaqtan maýsym aıynda bir ret tirkelip, ózge ýaqytta kezdespedi. О́ıtkeni taýeshkilermen birge ári urpaq órbitý maqsatynda taýdyń bıik beldemderine, ıaǵnı alpi aımaǵynan joǵary quz-jartasty aımaqqa kóterilip ketedi. Olar ońaılyqpen kórinbeıdi. Túsirilgen beınelerine qaraı otyryp, sol jerdegi tabıǵı nysandarǵa óte uqsas bolyp keletini baıqaldy.
Ilbisterdiń ekologııasy men bıologııasy áli de zertteýdi qajet etedi. Osy ýaqytta elimizdegi belgili terıolog mamandarmen birlesip, ǵylymı materıaldardy óńdeý jumystary júrgizilip jatyr. Qazir ulttyq park aýmaǵyndaǵy 22 daraq ilbiske A.Grachıov jetekshilik etetin zoologııa ınstıtýty mamandary syrttaı jeke kod (denesindegi tańbalaryna qaraı) jasalyp, keıbirine laqap at berildi. Zoologııa ınstıtýtymen ǵylymı áriptestik kelisimsharty negizinde birlesken jumys boıynsha ID – jeke tólqujaty, SLM – barystyń erkegi, SLF– urǵashysy, SLJ – kúshigi, 8AKS – Aqsaı saıynan tirkelgen №8 barys degendi bildiredi. Bul laqap at berý is-sharasyna mektep oqýshylary, stýdentter, tabıǵat janashyrlary da qatysty. Atalǵan is-shara «Aıýsaı vızıt ortalyǵynda» jáne ulttyq parktiń bas keńsesinde ótti. Sonymen qatar «Zoologııa ınstıtýty» mamandary Birikken ulttar uıymynyń Damý baǵdarlamasynyń qoldaýymen «Spýtnıktik telemetrııa» (qarǵybaý) ornatý maqsatynda aǵymdaǵy jyldyń aqpan-naýryz aılarynda dalalyq zertteý jumystaryn júrgizip, Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń ruqsatymen qaýipsiz tuzaq qurý arqyly ilbisterdi ustaı almady. Degenmen jyrtqyshtardy mamandarǵa kórý baqyty buıyrdy. Aragidik olar baıqalǵanymen, tuzaqqa túspeı sytylyp ketti.
Qaskeleń ormanshylyǵyna qarasty monıtorıng alańy belgilengen saılarda 6-8 ilbistiń bar ekeni naqtylandy. Ulttyq park aýmaǵynda 40-qa jýyq barystyń meken etetini resmı qujattarda jazylýda. Elimizdegi sırek kezdesetin Qazaqstan Respýblıkasynyń qyzyl kitabyna kiretin jáne halyqaralyq deńgeıde aıryqsha qorǵalatyn, Almaty qalasynyń sımvoly bolyp otyrǵan ilbisterdi qorǵaý, zertteý óte mańyzdy. Sondaı-aq jyl saıyn zańǵar taýdyń epti de batyl, symbatty da kórkem, erekshe jaratylys ıesi ilbisterdi qysqy mekeninde baqylaý jalǵasady. Olardy qatań kúzetý júrgiziledi. Barysty kórý árkimge qyzyq-aq. Al tynys-tirshiligin zertteý tipti tamasha.
Tuńǵyshbaı JAPARQULOV,
Ile-Alataý MUTP ǵylymı qyzmetkeri
Almaty oblysy