Kásipodaq qaı kezde de jumysshynyń quqyn qorǵaýdaǵy jaýapkershiliginen bas tartqan emes. О́ıtkeni, bul kásipodaqtyń mindeti ǵana bolýymen shektelip qalmaıdy. Jumys berýshi kásipodaqtyń talabymen sanasady, al jumysshy kásipodaqqa arqa súıeıdi. Mine, osynyń dáleli bolsa kerek, bıylǵy jyl basynda bizdiń esebimizde 1 aımaqtyq, 7 oblystyq salalyq jáne 1 osylarǵa teńestirilgen komıtetterde 79797 múshe biriktirildi. Bizdiń quramymyzdaǵy kásipodaq músheleriniń sany sońǵy 5 jylǵy, ıaǵnı 2005 jylǵy eseppen salystyrǵanda 1044 adamǵa ósti. Bul óz múshelerimizben arada turaqty qarym-qatynas ornata alǵanymyzdy baıqatady.
Ras, bizdiń sandyq qurylymymyz ózgeriske ushyrady. Máselen, oblystyq balyq ónerkásibi qyzmetkerleriniń kásipodaq komıteti joıylyp, agroónerkásip kesheni kásipodaq músheleriniń sany azaıdy. Oqýdyń kommersııalyq túrine aýysýyna baılanysty stýdentterdiń sany úsh esege jýyq tómendedi. Biz óz múshelerimizden aıyrylyp qalýdan qashyp qutyla alǵan joqpyz. Alaıda, olardyń ornyn jańa músheler men uıymdardyń, ásirese, munaı jáne qurylys salalarynyń qosylýy arqyly tolyqtyra aldyq. Osyndaı jańa múshelerimizdiń sany aıtarlyqtaı ósip, 6221 adammen tolyqty. Bulardyń arasynda áıelder quramy 3350 múshemen tolyqty. Jastar men sehtyq kásipodaq uıymdary 232 birlikke kóbeıdi. Kerisinshe, jumystan bosatylǵan kásipodaq qyzmetkerleriniń sany azaıdy.
Kásipodaqqa eńbekshilerden ótinish-aryzdar jıi túsedi. Ásirese, sheteldik ınvestorlardyń qatysýymen qurylǵan birlesken kásiporyndarda qazaqstandyq jumysshylardyń quqyn buzý faktileri udaıy kezdesedi. Máselen, “Gate Inshaat Taahıýt Sanaıı ve Tıdjaret” kompanııasynda kásipodaq uıymy bolmaǵanmen, biz ujymdaǵy eńbek daýlaryn retteýdi qajetti dep taptyq. Sol sebepten, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń Atyraý oblysy boıynsha departamentine aryzdandyq. Biz kásiporyn basshylarynyń belsendi qarsylyǵyna qaramastan, kásipodaq uıymyn qurýdy, ujymdyq shart jasaqtaýdy usyndyq. Keıin osy jumystardyń bári de iske asyryldy. Sheteldikter qatysatyn kóptegen kásiporyndarda eńbek zańdylyqtary men eńbekti qorǵaý, ishki rynoktaǵy jumys kúshin saqtaý, kóshi-qon zańnamalarynyń normalaryn saqtaýdaǵy qoǵamdyq baqylaý júrgizýden de shet qalǵan joqpyz. Osyǵan oraı oblys ákimdigi janyndaǵy komıssııa jumysyna aralastyq. 2006-2007 jyldary osy komıssııa otyrystarynda “Bonnatı S.P.A”, “Gate Inshaat Taahıýt Sanaıı ve Tıdjaret”, “Senimdi qurylys”, “IýSS Sýpport Servısısez”, “Altıes Petroleým Interneshnl Ink” jáne basqa sheteldik kásiporyndardyń jumysy qaraldy. Nátıjesinde oblys ákiminiń qoldaýymen 2007 jyldyń sońynda osy kásiporyndarda ujymdyq kelisim jumystarynyń bastalýymen kásipodaq uıymdary quryldy.
Elimizde jappaı qoldaý tapqan ujymdyq sharttar jasaqtalǵanda, keıbir jumys berýshiler, sonyń ishinde sheteldiktermen birlesken kásiporyndar kelisim-shartqa Eńbek kodeksi tarmaqtaryna qaıshy keletin jaǵdaılardy kiristirip qoıady. Bul, ásirese, eńbek jaǵdaıy men oǵan aqy tóleýge qatysty bolyp keledi. Al áleýmettik paketter múldem qarastyrylmaıdy. Mine, osydan keıin otandyq qyzmetkerlermen, jergilikti mamandarmen qarym-qatynas barlyq ýaqytta tolyqqandy ári ashyq bola bermeıdi. Mundaı keleńsizdikter eńbek zańdylyqtarynyń kóptep buzylýyna, sóıtip, qyzmetkerlerdiń narazylyq aksııasyna shyǵýyna ákelip tireıdi. Mine, sondyqtan sheteldik fırmalar men birlesken kásiporyndardyń qyzmetkerlerin múshelikke tartyp, olardyń quqyn buzýǵa qatysty keleńsizdikterdi qoldanystaǵy zańdylyqtar sheńberinde sheshýge tyrystyq. Bul baǵyttaǵy bizdiń belsendi jumysymyzǵa oblys ákimdigi tarapynan kóp qoldaý kórsetildi.
Kásipodaq ókilderiniń kásipodaq qurylmaǵan mekemege kirýge quqy joq. Al kásipodaǵy joq mekemelerde eńbek zańdylyǵy men otandyq jumysshy quqy buzylýy múmkin ǵoı. Mundaıda ne isteý qajet? Qol qýsyryp otyrýǵa bolmaıdy. Belgili bir dárejede eńbek qatynastaryna, jumysshylardyń zańdy quqyǵyn saqtaýdy baqylaýǵa alýǵa yqpal etý úshin ár túrli komıssııalar, oblys ákimdiginiń memlekettik organdardy qadaǵalaý jónindegi jumysshy toptary quramdaryna qatysý aıasyn keńeıttik. Osyndaı nátıjeli jumystardyń biri retinde Adjıp QKO kompanııasynyń “Bolashaq” zaýytynyń qurylysyn júrgizýshi merdiger, qosalqy merdiger kompanııalarymen birneshe márte keńester, jınalystar ótkizildi. Sondaı jınalystyń birin oblys ákimi 2009 jyldyń sońynda ótkizip, eńbek zańdylyǵynyń saqtalýyn qatań talap etti. Al kásipodaq komıtetiniń tóraǵalary Adjıp QKO-nyń aımaqtyq dırektorymen úsh qaıtara kezdesip, osynyń 7 bastaýysh kásipodaq uıymy quryldy. Kásipodaq quramyna 1250 adam múshelikke tartyldy.
Elimizde kóptegen zańdarǵa túzetýler men ózgerister udaıy engizilip keledi. Bul – ómir talaby. Sońǵy jyldary qoldanysqa engizilgen Eńbek kodeksi tek jumys berýshilerdiń ǵana emes, bizdiń de jumysymyzdyń zańnamalyq bazasyn túpnusqasymen ózgertti. Sonymen birge, jahandyq ekonomıkalyq daǵdarys ta jumysymyzǵa shynaıy túzetýler engizýimizge yqpal etti. О́ıtkeni, qarjy daǵdarysyn jeleý etetinder kóbeıdi. Munyń keri áseri jumysshylarǵa tıedi. Mundaı keleńsizdiktiń aldyn alýdyń bir sharasy – memorandýmǵa qol qoıý. Oblystaǵy qyzmetkerler sany 500-den joǵary 700-den astam kásiporynnyń jumys berýshileri men kásipodaq tóraǵalary oblys, aýdan ákimderimen jumys oryndaryn, eńbek zańdylyqtaryn, daǵdarysqa qaramastan, eńbekaqy mólsherin saqtaý maqsatynda memorandýmdarǵa qol qoıdy. Bul qujattyń mazmuny kásipodaq federasııasymen kelisilip, endi sol memorandým sheńberindegi talaptar men mindettemelerdiń oryndalýyna monıtorıng jumystary júrgizilýde.
Mine, osylaısha kásipodaq federasııasy jumys berýshi men jumysshy arasyndaǵy dáneker bolýmen birge, Qazaqstan zańdarynyń saqtalýyn udaıy qadaǵalaıdy. Jumysshy qaı kezde de kásipodaqqa arqa súıeıdi. Kásipodaq únemi jumysshynyń quqyq qorǵaýǵa belsene aralasady. Muny eń basty mindeti dep túsinedi.
Tilekqabyl QABDOLOV, Atyraý oblystyq kásipodaqtar federasııasynyń tóraǵasy.
Atyraý oblysy.